PART 2: Sa gabi ng kasal ko sa biyudong hindi marunong ngumiti, itinulak ng anak niya ang larawan ng yumaong ina sa harap ko at bumulong: “Kapag nagkaanak ka, sisiguraduhin kong hindi siya mabubuhay sa bahay na ito.”

Sa gabi ng kasal ko sa biyudong hindi marunong ngumiti, itinulak ng anak niya ang larawan ng yumaong ina sa harap ko at bumulong: “Kapag nagkaanak ka, sisiguraduhin kong hindi siya mabubuhay sa bahay na ito.”

BAHAGI 1: Sa araw na tinanggap kong hindi na ako magiging ina, may labing-tatlong taong gulang na batang babae na tumingin sa akin na para bang ako ang pinakamalaking kasalanan ng kanyang ama

“Hindi ka na dapat umasa.”

Hindi iyon ang eksaktong sinabi ng doktor.

Mas maingat ang mga salita niya.

Mas malumanay.

Mas propesyonal.

Pero sa isip ko, iyon ang tunog ng lahat ng sinabi niya.

Dalawampu’t dalawa ako noon.

Naka-upo ako sa malamig na silid ng isang maliit na fertility clinic sa Cubao, hawak ang resulta ng ultrasound at ilang laboratory test na hindi ko naman maintindihan. Sa labas, bumubuhos ang ulan. Nagmamadali ang mga tao sa ilalim ng payong. May isang batang umiiyak sa hallway dahil ayaw magpabakuna.

At ako?

Hindi ako umiyak.

Hindi agad.

Tinitigan ko lang ang papel na may pangalan ko.

Lira Mae Santos.

May nakasulat doon tungkol sa matinding pelvic adhesions, dating infection, at komplikasyong maaaring makaapekto sa kakayahan kong magbuntis.

Hindi imposible.

Hindi raw ganap na imposible.

Pero napakaliit ng posibilidad.

Napakaliit.

Iyon ang salitang sumira sa lahat.

Dahil sa Pilipinas, kapag babae ka at nasa edad na para mag-asawa, parang may listahan ang mundo ng mga dapat mong maibigay.

Maganda ka ba?

Masipag ka ba?

Mabait ka ba?

Marunong ka bang makisama?

At higit sa lahat—

Makakapag-anak ka ba?

Sa loob ng pitong taon, tatlong lalaki ang umalis sa buhay ko dahil sa sagot na iyon.

Hindi agad.

Hindi naman sila ganoon kasama.

Una, magpapakita sila ng pag-unawa.

Sasabihin nilang mahalaga ako.

Sasabihin nilang kaya naming mag-ampon.

Sasabihin nilang hindi anak ang sukatan ng isang pamilya.

Pero kapag narinig na ng nanay nila ang balita…

Kapag napag-usapan na ang kasal…

Kapag may kamag-anak na magtatanong kung kailan magkaka-apo…

Bigla na lang nag-iiba ang lahat.

Ang mga tawag ay nababawasan.

Ang mga mensahe ay nagiging malamig.

Ang mga plano ay napapalitan ng katahimikan.

Hanggang sa isang araw, may lalaking haharap sa akin, iiwas sa mata ko, at magsasabing:

“Lira, mahal kita… pero hindi ko kayang labanan ang pamilya ko.”

Noong una, nasaktan ako.

Noong pangalawa, nagalit ako.

Noong pangatlo, napagod na lang ako.

Kaya nang mag-message ang nanay ko isang gabi na may ipakikilala siyang lalaki, hindi na ako tumutol.

Ang sabi niya:

“Anak, mabait daw. May negosyo. Biyudo. May isang anak na babae. Hindi na rin naghahanap ng babaeng magbibigay pa ng anak.”

Matagal kong tinitigan ang screen.

Pagkatapos, isa lang ang isinagot ko.

“Okay po.”

Ang pangalan niya ay Renan Villanueva.

Apatnapu’t tatlong taong gulang.

May maliit siyang negosyo sa Navotas—supplier siya ng ice boxes, fish crates, at packaging materials para sa mga nagtitinda sa palengke at mga bangkang pangisda. Hindi siya milyonaryo. Hindi rin siya mahirap. Malaki ang bahay nila, pero luma. Nasa isang tahimik na street sa may Malabon, malapit sa maliit na kapilya at sari-sari store na bukas hanggang hatinggabi.

Una kaming nagkita sa isang carinderia.

Hindi sa restaurant.

Hindi sa coffee shop.

Carinderia.

May sinigang na bangus, ginataang langka, at pritong tilapia sa glass case.

Naka-long sleeves siya kahit mainit.

Tahimik.

Hindi gwapo sa karaniwang paraan, pero may mukha siyang parang matagal nang hindi pinayagang magpahinga. May manipis siyang peklat sa kilay. Maayos siyang magsalita. Hindi siya palabiro. Hindi rin siya nagkunwaring interesado sa bawat detalye ng buhay ko.

Diretso siya.

“May anak akong babae,” sabi niya habang hawak ang baso ng tubig.

“Labintatlo.”

Tumango ako.

“Si Yana.”

“Mahal niya ang nanay niya,” dagdag niya.

“Matagal nang wala ang asawa ko, pero pakiramdam ng anak ko, kahapon lang nangyari.”

Hindi ko alam ang isasagot ko.

Kaya sinabi ko ang totoo.

“Hindi rin ako marunong maging nanay.”

Tumingin siya sa akin.

Hindi ko alam kung dahil sa sinabi ko o dahil sa paraan ng pagkakasabi ko.

Inilabas ko mula sa bag ko ang lumang folder na ilang beses ko nang gustong sunugin.

Nandoon ang mga medical record ko.

Hindi ko na gustong magsinungaling.

Hindi ko na gustong umasa na may lalaking tatanggap sa akin bago niya malaman ang totoo.

Ibinigay ko sa kanya.

Binasa niya.

Tahimik.

Walang pagbabago sa mukha niya.

Walang awa.

Walang pagkasuklam.

Walang tanong na parang kutsilyo.

Pagkatapos ng ilang minuto, ibinalik niya ang folder.

“Hindi ako naghahanap ng tagapagmana,” sabi niya.

“Hindi rin ako naghahanap ng babaeng papalit sa asawa ko.”

Hindi ko napigilang mapangiti nang mapait.

“Magandang simula iyon.”

“Pero kailangan mong malaman,” sabi niya. “Mahirap si Yana.”

“Bata pa siya.”

“Hindi,” sagot niya. “May mga araw na parang hindi na.”

Doon ko unang narinig ang pagod sa boses niya.

Hindi galit.

Hindi reklamo.

Pagod.

Parang isang ama na ilang taon nang sinusubukang buuin ang anak niya pero hindi alam kung saan magsisimula.

Anim na linggo matapos ang unang pagkikita namin, ikinasal kami.

Civil wedding lang sa city hall.

Kasama ang nanay ko, dalawang kaibigan ni Renan, ang kapatid niyang si Mely, at si Yana.

Wala akong puting gown.

Simple lang ang suot kong cream dress na binili ko sa department store sa Trinoma.

Si Renan ay naka-long sleeves at black slacks.

Si Yana ay naka-itim na dress.

Itim.

Sa kasal ng sarili niyang ama.

Habang pumipirma kami sa marriage certificate, naramdaman ko ang titig niya.

Hindi siya umiiyak.

Hindi siya nagwawala.

Mas masakit doon.

Tahimik lang siyang nakatingin sa akin na para bang may kasalanan akong hindi ko alam.

Pagkatapos ng seremonya, nagkaroon kami ng simpleng salu-salo sa bahay nila.

May pancit, lumpia, barbecue, at maliit na cake na may nakasulat:

Congratulations Renan and Lira

Hindi ko man lang nagawang kuhanan ng litrato.

Wala akong lakas.

Dahil nang tawagin ako ng isang tiyahin ni Renan na “bagong mommy ni Yana,” biglang tumayo ang bata.

Napatingin ang lahat.

Mahina ang boses niya.

Pero malinaw.

“Wala akong bagong mommy.”

Tumigil ang pag-uusap.

Inilapag niya ang baso ng soft drinks.

“Namatay ang nanay ko. Hindi ibig sabihin may puwedeng umupo sa lugar niya.”

May mga taong napayuko.

May mga nakatingin sa akin na parang ako ang dapat humingi ng tawad.

Si Mely, kapatid ni Renan, ang unang nagsalita.

“Yana, anak, huwag kang ganyan.”

Pero hindi iyon tunog pagsaway.

Parang pabulong lang na pampalubag-loob.

Hindi ako sumagot.

Tumayo ako.

Lumapit kay Yana.

Nakita kong nanginginig ang daliri niya sa gilid ng damit.

Takot siya.

Galit, pero takot.

Kaya sabi ko lang:

“Hindi ko kukunin ang lugar ng nanay mo.”

Tumingin siya sa akin.

“Hindi ko rin hihingin na tawagin mo akong Mommy.”

Mas humigpit ang labi niya.

“Basta huwag mong gagalawin ang mga gamit niya.”

Tumango ako.

“Hindi ko gagalawin.”

Nang gabing iyon, unang beses akong tumira sa bahay ng mga Villanueva.

Tatlong palapag.

Sa ibaba ang maliit na opisina ni Renan at bodega ng negosyo niya.

Sa pangalawa ang sala, dining area, kusina, at dalawang kuwarto.

Sa ikatlo ang dating kuwarto ng asawa niyang si Celeste.

Nakasara.

Laging nakasara.

May maliit na kandila sa labas ng pinto.

May framed photo sa hallway.

Maganda si Celeste sa larawan.

Mahaba ang buhok.

Maputi ang ngiti.

Naka-yellow dress siya at nakahawak sa balikat ni Yana noong maliit pa ito.

Sa tabi ng larawan, may vase ng tuyong sampaguita.

Nang gabing iyon, habang inaayos ko ang damit ko sa maliit na guest room, may kumalabog sa labas.

Pagbukas ko ng pinto, nakita ko ang maleta ko.

Nasa hallway.

Bukas.

Nakalabas ang ilan kong damit.

Nakalatag sa sahig.

At sa ibabaw ng isang blouse ko, may lumang larawan ni Celeste.

Sa likod nito, nakasulat gamit ang itim na marker:

Hindi ka kabilang dito.

Tumayo si Yana sa dulo ng hallway.

Walang luha.

Walang takot.

“Hindi ko ginawa,” sabi niya.

Pero hindi niya ako tiningnan sa mata.

Hindi ako sumigaw.

Hindi ko siya pinagalitan.

Isa-isang pinulot ko ang damit ko.

Isinara ang maleta.

At bago ako bumalik sa kuwarto, sinabi ko:

“Hindi mo kailangang mahalin ako.”

“Pero hindi mo puwedeng gawing bahay ng galit ang bahay ng tatay mo.”

Lumakad ako papasok.

Isinara ang pinto.

At doon ako unang umiyak.

Tahimik.

Nakatakip ang kamay sa bibig.

Dahil sa totoo lang, hindi ko alam kung may puwang ba talaga para sa akin sa bahay na iyon.

Limang buwan matapos ang kasal, nagsimula ang lahat.

Una, nahilo ako habang nagbibilang ng resibo sa opisina.

Pagkatapos, hindi ko maamoy ang pritong galunggong sa kusina nang hindi nasusuka.

Sumasakit ang likod ko.

Lagi akong inaantok.

Akala ko stress.

Akala ko ulcer.

Akala ko may bumabalik na sakit sa katawan ko.

Kaya isang umaga, nagpunta ako sa St. Isidro Medical Center sa Quezon City.

Mag-isa.

Hindi ko sinabi kay Renan.

Hindi ko sinabi kahit kanino.

Pagkatapos ng ultrasound, matagal na nakatingin ang doktor sa monitor.

May tinawag siyang nurse.

May tinuro.

May binulong.

Nanlamig ang palad ko.

“Doc,” sabi ko. “May masama po ba?”

Ngumiti siya.

Ngiting hindi ko agad maintindihan.

“Ma’am Lira,” sabi niya, “hindi masama.”

“Pero kailangan mong maupo.”

Parang tumigil ang oras.

“Buntis ka.”

Hindi ako nakapagsalita.

“Dalawa,” dagdag niya.

“Nagdadala ka ng kambal.”

Hindi ko agad naintindihan.

Nakatitig lang ako sa screen.

May dalawang maliliit na hugis.

Dalawang tibok.

Dalawang buhay.

At sa loob ng ilang segundo, bumalik lahat ng sakit na inilibing ko sa sarili ko.

Ang mga taong nagsabing kulang ako.

Ang mga nanay ng dating nobyo ko.

Ang mga gabing tumitingin ako sa kisame, iniisip kung may mali ba sa pagiging babae ko.

Napahawak ako sa tiyan ko.

Hindi ako umiyak sa clinic.

Hindi pa rin.

Pero nang lumabas ako sa hallway, parang biglang bumigay ang tuhod ko.

At doon ko narinig ang boses ni Yana.

“Buntis ka?”

Nakatayo siya sa dulo ng hallway.

Naka-school uniform.

May hawak na maliit na paper bag ng gamot.

Hindi ko alam kung bakit siya naroon.

Hindi ko alam kung gaano katagal niya akong narinig.

Pero ang mukha niya ay maputla.

Parang may nakita siyang multo.

“Yana…”

Lumapit siya.

Hindi galit ang mga mata niya.

Takot.

Takot na parang bata.

“Dalawa?” mahina niyang tanong.

Tumango ako.

At bago pa ako makapagsalita, bigla siyang tumingin sa tiyan ko.

Pagkatapos, umatras siya.

“Hindi puwede.”

“Hindi puwede,” ulit niya.

“Kapag nagkaroon kayo ng anak…”

Huminga siya nang mabilis.

“Wala na naman akong magiging lugar dito.”

Pagkatapos, tumakbo siya palabas ng ospital.

At sa sahig, kung saan siya nakatayo kanina, may nahulog na puting sobre.

Nakasulat sa harap:

Para kay Lira Santos-Villanueva. Buksan mo bago mo sabihin kay Renan ang tungkol sa kambal.

BAHAGI 2: Nang buksan ko ang sobre sa ospital, hindi ang balita ng kambal ang unang sumira sa akin kundi ang lumang litrato ng asawa ni Renan na may hawak na parehong medical folder ko

Nanginginig ang kamay ko habang pinulot ko ang sobre.

Sa loob ng ospital, maingay ang paligid.

May tumatawag ng pangalan sa laboratory.

May batang nagrereklamo sa nanay niya.

May nurse na nagtutulak ng wheelchair.

Pero para sa akin, parang biglang lumayo ang lahat.

Naiwan lang ako roon.

Ako.

Ang sobre.

At ang dalawang tibok ng puso sa loob ko.

Binuksan ko iyon.

May tatlong bagay sa loob.

Una, isang photocopy ng lumang medical record ko.

Pamilyar ang pangalan ko.

Pamilyar ang diagnosis.

Pamilyar ang petsa.

Pero may naka-circle na bahagi gamit ang pulang ballpen.

“Likely permanent infertility.”

Pangalawa, may litrato.

Hindi malinaw.

Mukhang kuha sa labas ng isang clinic.

May babaeng nakasuot ng dilaw na blouse.

Si Celeste.

Ang yumaong asawa ni Renan.

May hawak siyang parehong kulay ng folder na hawak ko noon.

At sa tabi niya—

si Mely.

Pangatlo, isang handwritten note.

“Hindi aksidente ang pagkakakilala mo kay Renan. Tanungin mo ang kapatid niya kung bakit nasa kanya ang medical records mo bago pa kayo magkita.”

Nanlambot ang mga tuhod ko.

Paano nalaman ni Mely ang diagnosis ko?

Paano napunta kay Celeste ang record ko?

At bakit may litrato sila sa labas ng clinic na pinuntahan ko pitong taon na ang nakaraan?

Hindi ko sinabi kay Renan agad.

Hindi dahil gusto kong magtago.

Kundi dahil sa unang pagkakataon mula nang ikasal kami, natakot ako.

Hindi para sa sarili ko.

Para sa kambal.

Pag-uwi ko, nakita ko si Mely sa sala.

May dala siyang prutas.

May dala ring ngiti na hindi umaabot sa mata.

“Nagpa-checkup ka raw?” tanong niya.

Hindi ko alam kung paano niya nalaman.

Hindi ko rin alam kung bakit hindi ako nagulat.

“Routine checkup lang,” sagot ko.

Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa.

“Mukhang may magandang balita.”

Nang hindi ako sumagot, siya ang ngumiti.

“Buntis ka ba?”

Biglang tumigil ang paghiwa niya ng mansanas.

Napatigil din si Renan, na nasa dining table at may hawak na ledger ng negosyo.

At sa itaas ng hagdan—

nakatayo si Yana.

Tahimik.

Maputla.

Parang may hinihintay.

Huminga ako nang malalim.

“Opo,” sabi ko.

Napatingin si Renan.

Parang hindi siya nakahinga.

“Lira…”

“Kambal,” dagdag ko.

Ilang segundo siyang nakatingin sa akin.

Pagkatapos, tumayo siya.

Hindi siya nagsalita agad.

Lumapit siya.

At nang hawakan niya ang mukha ko, doon ko nakita ang luha sa mata niya.

Hindi malakas.

Hindi dramatiko.

Tahimik.

“Talaga?” mahina niyang tanong.

Tumango ako.

At bigla niya akong niyakap.

Mahigpit.

Parang may matagal nang nawawala sa buhay niya na bumalik nang hindi niya inaasahan.

“Salamat,” bulong niya.

Pero sa kabilang bahagi ng sala, may tunog ng basag na baso.

Nabitiwan ni Mely ang hawak niyang baso ng tubig.

Hindi siya ngumiti.

Hindi siya bumati.

Tinitigan niya ang tiyan ko.

At sa unang pagkakataon, nakita ko ang isang bagay sa mga mata niya.

Hindi pag-aalala.

Hindi pagkagulat.

Kundi galit.

Purong galit.

Nang gabing iyon, umakyat ako sa rooftop.

Doon ko nakita si Yana.

Nakatayo siya sa tabi ng mga sampayan.

Mahina ang hangin.

May tunog ng mga tricycle sa kalsada.

May amoy ng ulan kahit hindi pa umuulan.

“Bakit mo ako sinundan?” tanong niya.

“Hindi kita sinundan,” sabi ko. “Gusto ko lang huminga.”

Tumawa siya nang mapait.

“Ang galing mong magsalita.”

“Hindi ako magaling magsalita.”

“Lahat ng adult, ganyan. Sasabihin nila hindi nila kukunin ang lugar ng iba. Tapos kukunin din naman.”

Hindi ako agad sumagot.

Pagkatapos, dahan-dahan kong inilabas ang litrato mula sa sobre.

Ipinakita ko sa kanya.

Nakita ko ang pagbabago sa mukha niya.

“Bakit may picture si Mommy diyan?” tanong niya.

“Hindi ko alam.”

“Bakit kasama si Tita Mely?”

“Hindi ko rin alam.”

Tinitigan niya ang litrato nang matagal.

Pagkatapos, mahina niyang sinabi:

“Si Tita Mely ang laging nagsasabi sa akin na mag-ingat sa’yo.”

Para akong sinampal.

“Ano ang sinasabi niya?”

Naunang tumulo ang luha niya bago siya nakasagot.

“Sabi niya… kaya ka nagpakasal kay Papa kasi gusto mong makuha ang bahay.”

“Sabi niya kapag nagkaanak ka, ipapadala mo ako sa lola ko.”

“Sabi niya baka hindi naman talaga anak ni Papa ang dinadala mo.”

Tumigil ang mundo ko.

Hindi dahil sa sarili kong sakit.

Kundi dahil may isang babaeng sapat ang edad para malaman ang tama at mali na ginagamit ang takot ng isang bata para sirain ako.

“Naniniwala ka ba?” tanong ko.

Hindi siya sumagot.

Pero ang katahimikan niya ang pinakamasakit.

Bumaba ako nang gabing iyon na may buo nang desisyon.

Hindi ako aalis.

Hindi ako magpapakabait hanggang sa tuluyan akong apakan.

At hindi ko hahayaang gamitin ni Mely si Yana laban sa akin.

Pero bago ko pa makausap si Renan, may kumatok sa pinto ng kuwarto namin.

Si Yana.

Hawak ang cellphone niya.

Nanginginig.

“May narinig ako,” sabi niya.

“Si Tita Mely.”

“Inaaway niya si Papa sa office.”

“Sinabi niya… hindi dapat mabuhay ang mga batang nasa tiyan mo.”

BAHAGI 3: Sa gabing narinig ng anak kong hindi ko pa man lubos na napapatawad ang sariling tiyahin niyang magplano laban sa kambal, napagtanto kong hindi selos ang pinakamalaking panganib sa bahay namin kundi kasakiman

Hindi ko maalala kung paano ako bumaba ng hagdan.

Ang alam ko lang, mahigpit ang hawak ko sa railings.

Mabigat ang katawan ko.

Hindi dahil buntis ako.

Kundi dahil sa bigat ng sinabi ni Yana.

Sa baba, nakabukas ang pinto ng maliit na opisina ni Renan.

Naririnig ko ang boses ni Mely.

Matalim.

Mataas.

Walang bakas ng mabait na ate.

“Hindi mo ba nakikita?” sigaw niya.

“Simula nang dumating siya, nagkakagulo ang lahat!”

Hindi sumasagot si Renan.

Iyon ang mas nakakakaba.

Kapag si Renan ay tahimik, ibig sabihin pinipigilan niyang sumabog.

“Hindi siya nagdala ng problema,” sabi niya sa wakas. “Ikaw ang gumagawa ng problema.”

“Talaga?” tumawa si Mely. “At ngayon, biglang buntis? Pagkatapos niyang sabihin na hindi siya magkakaanak?”

“Tumigil ka.”

“Paano kung hindi sa’yo ang mga batang iyon?”

May tunog ng kamao sa mesa.

Napaatras ako.

Nakita ko si Yana sa likod ko.

Takot na takot.

“Papa…” bulong niya.

Hindi pa kami nakakalapit nang bumukas ang pinto.

Nakita kami ni Renan.

Nakita niya ako.

Nakita niya si Yana.

At agad na nagbago ang mukha niya.

Parang may kahihiyan.

Parang may takot.

“Lira,” sabi niya.

Hindi ko siya pinatapos.

“Alam mo ba ang tungkol sa medical record ko?”

Nanahimik si Mely.

Napatingin ako kay Renan.

“Alam mo ba na may litrato si Celeste sa labas ng clinic ko noong pitong taon na ang nakalipas?”

Nanlaki ang mata niya.

“Anong clinic?”

Inilabas ko ang photocopy at litrato.

Ibinigay ko sa kanya.

Habang binabasa niya ang note, parang unti-unting nawalan ng kulay ang mukha niya.

“Hindi ko alam ito,” sabi niya.

“Tinitigan mo ako,” sagot ko. “At sabihin mong hindi mo alam.”

Tiningnan niya ako.

Diretso.

“Hindi ko alam.”

Hindi ko alam kung bakit, pero naniwala ako.

Siguro dahil pagod na akong maghanap ng kasinungalingan sa mga matang hindi sanay magsinungaling.

Pero hindi ko pinatawad si Mely.

Hindi pa.

“Huwag mo akong gawing tanga,” sabi ko sa kanya.

“May alam ka.”

Umiling siya.

“Wala akong alam sa litrato.”

“Pero alam mo ang tungkol sa records ko.”

Hindi siya agad sumagot.

At doon ko nalaman.

Oo.

May alam siya.

Matagal na.

Lumabas ang katotohanan nang gabing iyon.

Hindi buo.

Hindi agad.

Pero sapat para madurog ang natitira pang katahimikan sa bahay.

Pitong taon na ang nakalipas, nagtatrabaho raw si Mely sa administrative office ng clinic na pinuntahan ko.

Hindi doktor.

Hindi nurse.

Tagapag-ayos ng records.

Hindi dapat niya makuha ang file ko.

Hindi dapat niya makita ang pangalan ko.

Pero nakita niya.

At ilang taon matapos iyon, nang magkasakit si Celeste at malaman nilang hindi na nito kayang magbuntis muli matapos ang komplikasyon sa unang panganganak, nagkaroon daw sila ng pag-uusap.

Si Celeste.

Si Mely.

At isang taong naging tulay sa pagpapakilala sa akin kay Renan.

Ang ninang ng kapitbahay ng nanay ko.

Hindi aksidente ang pagpapakilala.

Hindi rin simpleng matchmaking.

Pinili ako ni Mely dahil inisip niyang ligtas ako.

Babaeng hindi raw magkakaanak.

Babaeng hindi raw magbabago sa hatian ng mana.

Babaeng hindi raw magiging dahilan para makalimot si Renan kay Celeste.

Babaeng puwedeng mag-alaga sa bahay at kay Yana nang walang inaasahang kapalit.

Parang may yelong ibinuhos sa likod ko.

“Ginawa mo akong kasangkapan,” sabi ko.

Hindi ako sumigaw.

Mas malala.

Dahil malinaw ang bawat salita ko.

“Pinili mo ako dahil akala mo wala akong kakayahang magkaroon ng sariling pamilya.”

Umiling si Mely.

“Hindi ganoon kasimple.”

“Hindi?” tanong ko.

“Anong tawag mo roon?”

Tahimik siya.

Si Renan ay nakatingin sa kapatid niya na parang hindi niya kilala.

“Alam mo?” tanong niya.

“Alam mo ang diagnosis niya noong una pa lang?”

Hindi sumagot si Mely.

Doon na bumagsak ang lahat.

Umalis si Renan sa opisina.

Hindi dahil wala siyang sasabihin.

Kundi dahil takot siyang may masabi siyang hindi na mababawi.

Si Yana ay nakatayo sa hallway, umiiyak.

Lumapit siya sa akin.

Sa unang pagkakataon, hindi siya umatras.

“Sorry,” sabi niya.

Mahina.

Halos hindi ko marinig.

“Hindi ko alam.”

Napatingin ako sa kanya.

“Wala kang kasalanan.”

“Pero sinaktan kita.”

“Oo,” sabi ko.

Hindi ko siya niloko.

“Sinaktan mo ako.”

Lalong umiyak ang bata.

“Pero bata ka,” dagdag ko. “At may mga matatandang dapat nagprotekta sa’yo, hindi tinuruan kang matakot.”

Niyakap niya ako.

Bigla.

Mahigpit.

Mainit ang mukha niya sa balikat ko.

At habang yakap ko siya, may pumasok na isang alaala sa isip ko.

Ang sulat.

Ang litrato.

Ang pangalan ni Celeste.

Bakit siya nasa clinic?

Kung si Mely ang naghanap sa akin, bakit kailangan pa niyang isama si Celeste?

Kinabukasan, pinuntahan namin ni Renan ang dating clinic.

Sarado na ito.

Napalitan na ng dental center.

Pero may nahanap kaming dating staff na nakatira pa rin sa parehong barangay.

Si Ate Vangie.

Dating receptionist.

Noong una, ayaw niyang magsalita.

Pero nang makita niya ang litrato ni Celeste, bigla siyang namutla.

“Kilala ko siya,” sabi niya.

“Hindi siya pumunta rito para sa sarili niya.”

“Kasama niya ang kapatid ng asawa niya.”

“May hinahanap silang babae.”

Napalunok ako.

“Ano ang dahilan?”

Tumingin siya sa akin.

“At that time, narinig ko lang sa usapan nila… gusto raw nilang makahanap ng babaeng ‘hindi magdadala ng komplikasyon sa mana.’”

Parang gusto kong masuka.

Nasa tabi ko si Renan.

Hindi siya nagsalita.

Pero nanginginig ang kamay niya.

May mas malala pa.

Ayon kay Ate Vangie, si Celeste raw ang tumutol.

Nagkaroon daw sila ng pagtatalo ni Mely sa clinic.

Ayaw ni Celeste na gamitin ang impormasyon ng ibang babae.

Ayaw niyang piliin ang magiging asawa ni Renan na parang bumibili ng kagamitan para sa bahay.

Pero ilang buwan makalipas, namatay si Celeste sa isang aksidente sa daan habang pauwi galing sa probinsya.

At pagkatapos noon, si Mely ang nag-asikaso sa lahat.

Si Mely ang naging pinakamalapit kay Yana.

Si Mely ang naging boses sa bahay.

Si Mely ang unti-unting nagtanim sa isip ni Renan na kailangan niya ng “practical na asawa.”

At si Mely rin ang naghanap sa akin.

Hindi para maging masaya si Renan.

Hindi para gumaling si Yana.

Kundi para mapanatili ang kontrol niya sa negosyo, bahay, at mana.

Sa loob ng sasakyan pauwi, tahimik kami ni Renan.

Maya-maya, sinabi niya:

“Kasalanan ko rin.”

Napatingin ako sa kanya.

“Hindi mo alam ang lahat.”

“Pero hindi ko tinanong kung bakit pumayag kang magpakasal sa akin.”

“Hindi ko tinanong kung may gusto ka ba talaga.”

“Hindi ko tinanong kung sino ang nanakit sa’yo bago ako.”

“Tinanggap kita dahil convenient.”

Masakit marinig.

Pero totoo.

“Lira,” sabi niya, “hindi ko gustong maging convenient ka lang.”

Tumingin ako sa bintana.

May mga batang naglalaro ng tumbang preso sa kalsada.

May tindahan ng buko juice.

May lalaking nag-aayos ng gulong sa vulcanizing shop.

Ordinaryong buhay.

Ordinaryong hapon.

Pero sa loob ng sasakyan, parang may lumang bahay na gumuho.

“Hindi ko rin alam kung paano maging asawa,” sabi ko.

“Pero ayoko nang maging babaeng pinili dahil kulang siya.”

Hindi siya agad sumagot.

Pagkatapos, dahan-dahan niyang inabot ang kamay ko.

“Hindi ka kulang.”

Iyon lang.

Walang malaking speech.

Walang pangako sa ilalim ng ulan.

Pero sa unang pagkakataon, naniwala ako.

Pag-uwi namin, may naghihintay na barangay tanod sa labas.

May hawak siyang papel.

May report daw.

May nagsumbong na may “illegal na pagtatago ng financial documents” sa opisina ni Renan.

At may naghain ng reklamo na may peke raw na kasunduan sa pagmamay-ari ng negosyo.

Nang buksan ni Renan ang papel, nakita ko ang pangalan ng nagreklamo.

Mely Villanueva.

At may mas nakakatakot pang nakasulat sa ibaba.

Humihingi siya ng temporary protective custody para kay Yana.

Dahil ayon sa reklamo—

“Hindi raw ligtas ang bata sa bahay ng bagong asawa ng kanyang ama.”