Habang Ako ang Sumasalo sa Bahay Namin, Palihim na Inuutang ng Asawa Ko ang Para sa Bahay ng Kapatid Niya—At Hindi Pala Biyenan Ko ang Pinakamalaking Problema
Bahagi 3
Hindi ako sumigaw kay Paolo nang gabing iyon.
Mas gusto kong sumigaw. Mas madali sana iyon.
Pero nang ilapag ko sa harap niya ang screenshot na ipinadala ni Bea, parang naubos ang hangin sa buong kusina.
Hindi na niya itinanggi.
Matagal siyang nakatingin sa mesa bago nagsalita.
“Gusto ko lang matulungan si Bea bago siya magpakasal.”
“Gamit ang pera mo?”
“Oo.”
“Habang ako ang nagbabayad ng renta, grocery, utilities, insurance, at halos lahat ng gastusin natin?”
Napapikit siya.
“Alam kong mali ang pagkakasabi ko.”
“Hindi problema ang pagkakasabi mo. Ang problema, alam mong ako ang sasalo kaya ginawa mong available ang pera mo sa ibang tao nang hindi mo man lang sinabi sa akin.”
Doon siya nainis.
“Lagi mo namang sinasabi na kaya mo.”
“Tama. At mali rin ako roon.”
Napatingin siya sa akin.
Hindi iyon ang sagot na inaasahan niya.
Sinabi ko sa kanya ang matagal ko ring ayaw aminin. Sa tuwing may kulang sa budget, ako na ang nag-aayos. Sa tuwing nahihiya siyang pag-usapan ang sahod niya, hindi ko na siya pinipilit. Kapag sinasabi niyang “kapos ako ngayon,” sagot ko agad, “Sige, ako na.”
Akala ko iniiwasan ko ang away.
Ang totoo, hinayaan kong maging malabo ang isang bagay na dapat malinaw sa mag-asawa.
Pero hindi ibig sabihin noon na may pahintulot siyang magsinungaling.
“Bakit kailangan pang si Mama ang magmukhang may hawak sa pera mo?” tanong ko.
Doon lumabas ang sagot na mas komplikado kaysa inaasahan ko.
Noong una raw, si Tita Lorna talaga ang humihingi ng malaking bahagi ng sweldo niya. Nakasanayan iyon ni Paolo mula nang magkaroon siya ng trabaho. Pero nang magpakasal kami at mas lumaki ang kita ko, siya na mismo ang nagpatuloy sa sistema.
“Kapag kay Mama ko ipinapadaan, hindi ko kailangang ipaliwanag sa’yo kung bakit konti ang naiuuwi ko,” sabi niya.
“Ginamit mo ang nanay mo bilang dahilan.”
Hindi siya sumagot.
“Bakit?”
Huminga siya nang malalim.
“Dahil ayokong sa pamilya ko, ikaw lagi ang mukhang may kayang gumawa ng lahat. Ikaw bumili ng ref nina Mama. Ikaw nagbayad noong naospital si Papa. Ikaw ang may mas malaking sweldo. Nang kumuha si Bea ng bahay, gusto kong may isang bagay na masasabi kong ako ang gumawa.”
Hindi ko alam kung maiinis ako o maaawa.
Sa loob ng tatlong taon, ang tingin ko sa problema ay kontroladong anak si Paolo at dominante ang nanay niya.
Hindi ko nakita ang hiya sa likod noon.
Pero ang hiya niya ay hindi dahilan para gawing ATM ang asawa.
“Kung gusto mong patunayan na provider ka, bakit ako ang pinagbabayad mo para magmukha kang provider sa iba?”
Hindi siya nakasagot.
Kinabukasan, pumunta si Tito Ben sa bahay namin nang mag-isa. Mabagal pa rin siyang maglakad mula sa stroke, pero ayaw niyang magpasama kay Tita Lorna.
May dala siyang maliit na notebook.
“Mara, may tanong ako,” sabi niya. “Totoo bang ikaw ang nagbabayad ng gamot ni Lorna?”
“Opo, kadalasan.”
Napabuntong-hininga siya.
Akala raw niya si Paolo ang nagbibigay para roon. Iyon ang sinasabi ni Tita Lorna sa kanya. Kaya kapag may padala si Paolo, hindi na siya nagtatanong kung saan napupunta.
Binuksan niya ang notebook. Hindi iyon lihim na ledger ng malaking pera. Mas simple at mas masakit.
Listahan iyon ng mga araw na hindi niya natuloy ang physical therapy dahil “kulang ang budget.”
Tatlong beses sa nakaraang dalawang buwan.
“Akala ko kapos talaga kami,” sabi niya. “Kung may perang inililipat pala para sa bahay ni Bea, sana sinabi sa akin. Hindi naman ako tutol tumulong sa anak ko. Pero hindi dapat gamot at therapy ang ipinapalit.”
Doon ako unang nakaramdam ng galit na hindi na puro para kay Paolo.
Tinawagan namin si Bea. Pagdating niya, dala niya ang folder ng housing documents.
Namumugto ang mata niya.
“Ayaw ko ng bahay kung ganito galing ang pera,” sabi niya.
Sinabi ni Tito Ben na huwag magpadalos-dalos. Baka may mawala sa binayad. Baka may penalty. Baka mas lumaki ang problema.
Tama siya.
Kaya imbes na magsigawan, nagkasundo kaming pumunta sa sales office ng developer kinabukasan para alamin ang eksaktong options sa kontrata. Hindi para gumawa ng eksena. Para malaman kung ano ang puwedeng ihinto, ano ang puwedeng ituloy, at sino ang tunay na kayang magbayad.
Nang malaman ni Tita Lorna ang plano, doon siya sumabog.
Gumawa siya ng mahabang message sa family group chat.
Sinabi niyang inuudyukan ko raw si Bea na “talikuran ang biyayang galing sa pamilya.” Sinabi niyang pinapahiya ko raw si Paolo dahil mas malaki ang kita ko. Sinabi niyang ang perang ibinibigay ng anak sa magulang ay hindi dapat inuusisa ng asawa.
May ilang tiyahin na nag-heart react.
May isang pinsan na nagsabing, “Respeto pa rin sa magulang.”
Hindi ako sumagot.
Si Bea ang sumagot.
“Ma, hindi respeto ang tawag kapag may taong pinagbabayad nang hindi niya alam.”
Tahimik ang group chat pagkatapos noon.
Pero si Paolo, na katabi ko habang binabasa namin ang messages, ay hindi pa rin mapakali.
“Kung i-cancel ni Bea ang bahay, baka masayang ang pera,” sabi niya. “Baka mas okay na ituloy na lang.”
Tumingin ako sa kanya.
Doon ko naintindihan na kahit umamin na siya, hindi pa rin niya lubos na nakikita ang problema.
Para sa kanya, ang pinakamalaking panganib ay mawala ang perang naibayad.
Para sa akin, ang pinakamalaking panganib ay bumalik kami sa dating buhay na parang sapat na ang isang sorry.
Kaya sinabi ko ang desisyong buong gabi kong pinag-isipan.
“Simula sa susunod na buwan, hiwalay muna ang pera natin. Magbabayad ka ng napagkasunduang bahagi mo sa bahay. Ang loan mo, responsibilidad mo. Ang tulong sa parents mo, pag-uusapan natin at direkta sa pangangailangan. At kung hindi mo kayang maging transparent, doon muna tayo titigil bilang mag-asawang magkasama sa iisang bahay.”
Napatingin siya sa akin na parang saka lang naging totoo ang lahat.
Hindi ako nagbabanta ng hiwalayan para takutin siya.
Naglalagay ako ng hangganan dahil wala nang natitirang tiwala na puwedeng gastusin.
Kinabukasan, sabay-sabay kaming apat—ako, Paolo, Bea, at Tito Ben—pumunta sa sales office.
Hindi sumama si Tita Lorna.
Pero bago kami makapasok, tumawag siya kay Paolo.
Naka-speaker ang phone.
“Anak,” sabi niya, “kapag pinabayaan mong sirain ni Mara ang bahay ng kapatid mo, huwag ka nang umuwi rito.”
Tahimik si Paolo.
At sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang gulong ito, hindi ako ang tiningnan niya para sumagot para sa kanya.
Bahagi 4
Sa sales office, walang dramatic na eksena.
Walang manager na biglang lumabas para kampihan kami. Walang dokumentong magically nag-ayos ng lahat.
May sales coordinator lang na naglabas ng kopya ng kontrata ni Bea, payment history, at schedule ng susunod na equity payments.
Umabot na sa ₱312,000 ang kabuuang naihulog.
Kasama roon ang ₱240,000 mula sa cooperative loan ni Paolo at ilang hulog na galing sa kanya sa mga sumunod na buwan. May maliit ding bahagi na galing mismo kay Bea.
Ipinaliwanag sa amin ang mga opsyon na nakasaad sa kontrata. Puwedeng ituloy ni Bea ang account at siya na ang sumagot sa mga susunod na bayarin. Puwede rin niyang ipa-process ang cancellation, pero may mga deduction at hindi siguradong mababawi nang buo ang lahat ng naihulog.
Hindi ako nagdesisyon para sa kanya.
Hindi rin si Tito Ben.
Si Bea ang matagal na nakatitig sa papel bago nagsalita.
“Itutuloy ko.”
Napatingin si Paolo sa kanya.
“Kaya mo?”
“Hindi ko kayang bayaran ka agad. Pero kaya naming ituloy ni Carlo ang monthly kung babawasan namin ang budget sa kasal.”
Si Carlo ang fiancé niya. Hindi siya kasama sa gulo noong una dahil ang alam din niya, retirement money ng parents ang pinanggalingan ng equity.
Tumawag si Bea sa kanya sa harap namin. Maikli lang ang usapan. Pagkatapos, sinabi niyang pareho silang pumapayag na paliitin ang reception at ipagpaliban ang pagbili ng bagong appliances.
“Ayaw kong mawala iyong unit kung kaya naman naming panindigan,” sabi ni Bea. “Pero ayoko ring kunin na parang regalo ang perang hindi naman malayang ibinigay.”
Gumawa kami ng simpleng talaan ng lahat ng naipasa ni Paolo para sa bahay. Hindi para singilin si Bea kinabukasan. Para lang wala nang salitang “siguro,” “parang,” at “hindi ko kabisado.”
Napagkasunduan nilang magkapatid na si Bea ang sasagot sa lahat ng susunod na housing payments. Bukod doon, magbabalik siya kay Paolo ng takdang halaga buwan-buwan kapag natapos na ang pinakamabigat na bahagi ng wedding expenses. Hindi iyon sapat para mawala agad ang cooperative loan, pero malinaw na hindi na si Paolo lamang ang magdadala ng desisyong ginawa para sa bahay niya.
Paglabas namin ng sales office, akala ko iyon na ang pinakamahirap na pag-uusap.
Hindi pala.
Naghihintay si Tita Lorna sa bahay nila.
Nasa mesa ang mga resibo, prescription, notebook ni Tito Ben, at printout ng mga bank transfer ko.
Hindi ko dinala ang mga iyon para ipahiya siya. Gusto kong tapusin ang isang bagay na tatlong taon naming iniikot nang walang malinaw na pangalan.
Pagpasok pa lang namin, nagsalita na siya.
“So, panalo ka na?”
Hindi ako umupo agad.
“Wala po akong gustong talunin.”
“Eh ano itong ginawa mo? Pinag-away-away mo mga anak ko. Pati bahay ni Bea pinakialaman mo.”
Si Bea ang sumagot.
“Ma, ako ang nagdesisyong akuin ang hulog.”
“Dahil tinakot ka niya.”
“Ako ang tumawag kay Ate Mara.”
Tumahimik si Tita Lorna.
Si Tito Ben ang nagtulak ng notebook papunta sa gitna ng mesa.
“Lorna, bakit hindi mo sinabi sa akin na may pera para sa bahay habang kinukulang tayo sa therapy ko?”
Nagbago ang mukha niya.
“Hindi naman palaging may pera.”
“Tatlong session ang hindi ko pinuntahan.”
“Ben, huwag mo akong sisihin sa lahat. Ang dami nating gastos.”
Doon ako nagsalita.
“Tita, may tanong lang po ako. Iyong pinapadala kong walong libo para sa gamot ninyo, saan napunta noong mga buwan na may balance kayo sa botika?”
Hindi siya sumagot.
Hindi ko inulit.
Si Paolo ang tumingin sa nanay niya.
“Ma?”
Napahigpit ang hawak niya sa laylayan ng blouse niya.
“May stock pa naman ako noon.”
“Saan napunta iyong pera?” tanong ulit ni Paolo.
“May kailangang habulin na hulog si Bea.”
Napatayo si Bea.
“Ma!”
“Anong gusto mong gawin ko? Hayaan nating ma-forfeit? Isang buwan lang naman iyon.”
“Hindi isang buwan,” sabi ko.
Inilabas ko ang transaction list ko. Hindi ko siya inakusahan ng eksaktong halagang hindi ko mapapatunayan. Ang sinabi ko lang ay may ilang buwang hindi tugma ang cash na ipinadala ko sa aktwal na binili sa botika at laboratory.
Tita Lorna ang mismong umamin na kapag may “sobrang” padala, inilalagay niya sa envelope para sa equity ni Bea.
Ang problema, ang depinisyon niya ng sobra ay hindi pareho sa depinisyon ng doktor.
Kapag kaya pa raw niyang hatiin ang tableta hanggang sa susunod na linggo, sobra iyon.
Kapag puwedeng ipagpaliban ang laboratory, sobra iyon.
Kapag puwedeng isang therapy session muna ang laktawan ni Tito Ben, sobra iyon.
Napaupo si Paolo.
Doon ko nakita sa mukha niya ang unang totoong bigat ng ginawa niya.
Hindi dahil baka mawalan kami ng ₱312,000.
Hindi dahil galit ako.
Kundi dahil ang plano niyang “tumulong sa kapatid” ay nagkaroon ng presyo na hindi niya tinanong kung sino ang magbabayad.
“Bakit, Ma?” mahina niyang tanong.
Tumaas ang boses ni Tita Lorna.
“Dahil gusto kong may mapundar ang kapatid mo! Ano bang masama roon? Ikaw may asawa na. May trabaho kayo pareho. Si Bea magsisimula pa lang. Bilang kuya, obligasyon mong tumulong.”
“Hindi ko sinabing ayaw kong tumulong,” sabi ni Paolo. “Ako ang nag-offer. Pero bakit pati pera ni Mara para sa gamot mo—”
“Pamilya rin naman siya!”
Iyon ang linyang nagpatahimik sa lahat.
Pamilya rin naman siya.
Tatlong taon kong gustong marinig na pamilya ako.
Pero sa bibig ni Tita Lorna, ang ibig sabihin pala noon ay puwedeng gamitin ang pera ko dahil kabilang ako.
Hindi dahil may karapatan akong malaman.
Hindi dahil may boses ako.
Kundi dahil may obligasyon akong magbigay.
Si Tito Ben ang unang sumagot.
“Kung pamilya siya, dapat mas lalo siyang sinabihan.”
Hindi malakas ang boses niya. Pero iyon ang unang pagkakataong direkta niyang kinontra ang asawa niya sa usaping pera.
“Hindi natin puwedeng tawaging respeto ang pagtatago,” dagdag niya. “At hindi natin puwedeng tawaging tulong ang perang kinuha sa ibang pangangailangan nang walang paalam.”
Umiyak si Tita Lorna.
Hindi iyong iyak na biglang nagpabait sa kanya. Galit pa rin siya. Nasaktan din ang pride niya. Paulit-ulit niyang sinabi na siya ang matagal nang nagba-budget para sa pamilya, na noong maliit pa ang mga anak niya ay siya ang gumagawa ng paraan, na walang ibang nakakaintindi kung gaano kahirap maging nanay na laging may iniisip na bukas.
Doon ko rin naintindihan kung bakit ganoon siya.
Sa isip niya, ang pera ng bawat anak ay parte ng iisang malaking household fund na siya ang dapat magdesisyon kung saan pinakamahalagang ilagay.
Ganoon niya pinalaki sina Paolo at Bea.
Kapag may sobra ang isa, ililipat sa nangangailangan.
Kapag may tanong, saka na.
Kapag may nasaktan, sasabihing pamilya naman.
May logic ang sistema niya.
Pero hindi ibig sabihin na tama iyon kapag may asawa na ang mga anak niya at may sarili nang responsibilidad.
Hindi namin inayos ang lahat sa isang hapon.
Walang yakapan pagkatapos.
Umalis kaming mag-asawa na pareho pa ring mabigat ang loob.
Sa parking lot, sinabi ni Paolo na uuwi muna siya sa pinsan niya sa Las Piñas nang ilang linggo.
Hindi ko siya pinalayas.
Siya ang nagmungkahi.
“Kailangan mo ng space,” sabi niya. “At kailangan kong matutong ayusin ito nang hindi ikaw na naman ang gumagawa para sa akin.”
Sa unang gabi na mag-isa ako sa bahay, muntik ko siyang tawagan.
Hindi dahil napatawad ko na siya.
Dahil sanay akong may katabi.
Doon ko nalaman na mas madaling maglagay ng financial boundary kaysa tanggapin ang katahimikan pagkatapos nito.
Sa loob ng sumunod na dalawang linggo, may ginawa si Paolo na hindi ko hiningi.
Gumawa siya ng kumpletong listahan ng kanyang sweldo, cooperative deduction, personal expenses, at lahat ng naipadala niya sa parents at kay Bea sa nakaraang taon.
May mga bagay akong ikinagalit.
May mga bagay din akong ikinahiya.
Halimbawa, nakita kong may mga buwan na halos wala siyang natirang personal na pera. Hindi dahil kinukuha lahat ni Tita Lorna, kundi dahil gusto niyang mapanatili ang image na kaya niyang sumagot sa pamilya.
Hindi ko iyon alam dahil hindi ko rin siya tinatanong nang maayos.
Ang tanong ko lagi ay, “May ambag ka ba?”
Hindi, “Ano ba talaga ang kaya natin bilang mag-asawa?”
Magkaiba pala iyon.
Nagkita kami sa isang maliit na café sa Alabang para pag-usapan ang listahan.
“Wala na akong ibang loan,” sabi niya. “Iyon lang ang cooperative. Ito lahat ng account ko. Hindi ko hinihinging i-check mo araw-araw. Gusto ko lang wala nang nakatago.”
“Hindi ko gustong maging auditor mo.”
“Alam ko.”
“Gusto kong maging asawa mo. Ibig sabihin, kapag may desisyon kang makakaapekto sa bahay natin, kasama ako bago, hindi pagkatapos.”
Tumango siya.
Hindi ako agad pumayag na bumalik siya sa bahay.
Nag-set kami ng tatlong kondisyon.
Una, fixed at malinaw ang ambag namin sa household expenses batay sa totoong kita namin, hindi batay sa kung sino ang “mas kaya.”
Pangalawa, anumang malaking loan, guaranty, o financial commitment para sa kamag-anak ay pag-uusapan muna bago pirmahan.
Pangatlo, ang tulong sa parents niya ay hindi na cash na walang accounting. Ang gamot, direkta sa botika. Ang therapy ni Tito Ben, direkta sa clinic. Ang fixed na grocery support, pare-pareho nilang magkakapatid na pag-uusapan.
Hindi ko ipinagbawal kay Paolo na tumulong sa pamilya niya.
Ayoko ring ako ang maging bagong Tita Lorna na kumokontrol sa pera niya.
Ang gusto ko lang ay malinaw kung saan nagtatapos ang pagiging mabuting anak at saan nagsisimula ang pagiging responsable sa sariling tahanan.
Nag-counseling din kami.
Doon namin napag-usapan ang bagay na parehong nakakahiya para sa amin.
Si Paolo, lumaki na ang halaga ng lalaki sa bahay ay nasusukat sa kaya niyang ibigay. Nang mas malaki ang kinita ko, imbes na sabihin niyang insecure siya, humanap siya ng ibang lugar kung saan puwede niyang maramdaman na kailangan siya.
Ako naman, ginawang personalidad ang pagiging “kaya ko.” Kapag may problema, binabayaran ko. Kapag may kakulangan, sinasalo ko. Hindi ako humihingi ng tulong dahil mas mabilis kung ako na lang.
Pareho kaming gumawa ng maling sistema.
Pero siya ang nagsinungaling.
At sinabi ko sa kanya nang malinaw na ang pag-unawa sa dahilan ay hindi kapareho ng pagbura sa ginawa.
Umabot ng dalawang buwan bago siya bumalik sa bahay.
Hindi dahil dalawang buwan ang magic number.
Dahil sa panahong iyon, nakita ko ang consistency.
Tuwing payday, nauuna ang agreed household transfer bago ang ibang padala. Hindi dahil iniutos ko, kundi dahil iyon ang napagkasunduan namin.
Binabayaran niya ang cooperative loan mula sa sarili niyang bahagi.
Si Bea naman, matapos bawasan ang wedding expenses, nagsimulang magbalik ng pera sa kuya niya ayon sa napag-usapan nila. Hindi malaki ang unang hulog, pero siya mismo ang nag-send at naglagay ng note na “bahay—bayad kay Kuya.”
Walang drama.
May record.
Iyon ang mas mahalaga.
Si Tita Lorna ang pinakamahirap mag-adjust.
Noong unang buwan na hindi siya nakatanggap ng lump-sum cash, tinawagan niya si Paolo.
“Paano ako magba-budget kung kayo ang nagdedesisyon kung ano ang babayaran?”
Narinig ko ang sagot ni Paolo dahil nasa kusina kami.
“Ma, kayo pa rin ni Papa ang magba-budget ng sarili ninyong pera. Pero iyong tulong namin, may limit at may purpose na.”
“Hindi ka naman ganyan dati.”
“Oo. Kaya nga umabot tayo rito.”
Hindi siya sumigaw.
Hindi rin niya ako ginawang dahilan.
Iyon ang isa sa mga dahilan kung bakit pinayagan ko siyang bumalik.
Pagkaraan ng ilang buwan, nagkaroon ng simpleng house blessing sina Bea at Carlo sa townhouse. Hindi pa kumpleto ang gamit. May monoblock chairs sa sala, borrowed na folding table, at isang electric fan na umiikot nang maingay sa sulok.
Mas maliit ang kasal nila kaysa sa unang plano.
Pero wala akong nakitang lungkot kay Bea.
Lumapit siya sa akin habang abala ang iba sa pagkain.
“Ate, sorry. Kahit hindi ko alam noong una, nakinabang pa rin ako.”
“Hindi mo kailangang mag-sorry habambuhay.”
“Pero babayaran ko.”
“Alam ko.”
Iyon lang.
Hindi namin ginawang speech ang nangyari.
Si Tito Ben, mas regular na ulit sa therapy. Si Tita Lorna, may maliit na envelope na ngayon para sa resibo ng gamot. Hindi ko alam kung gusto niya talaga o napilitan lang siyang masanay. Siguro pareho.
Hindi rin kami naging close bigla.
May mga araw pa ring malamig siya sa akin.
May pagkakataong narinig kong sinabi niya sa isang tiyahin na “iba na ang mga anak ngayon, lahat kailangan may usapan.”
Hindi ko na pinatulan.
Totoo naman.
Lahat dapat may usapan.
Lalo na pera.
Lalo na kapag ang isang desisyon ay ipinapasa ang gastos sa taong hindi naman pumayag.
Isang Biyernes, halos walong buwan matapos ang binyag kung saan nagsimula ang lahat, dumating ang sweldo ni Paolo.
Nasa dining table kami, parehong may laptop, nagbabayad ng kanya-kanyang bills.
Nag-vibrate ang phone niya.
May message si Tita Lorna.
Hindi ko binasa. Hindi ko na kailangang basahin.
Si Paolo ang kusang nagsabi.
“Nagtatanong si Mama kung kailan iyong grocery support.”
“Ano’ng sagot mo?”
“Sa Sunday, gaya ng napag-usapan naming magkakapatid.”
Pagkatapos, ibinalik niya ang phone sa mesa at tinuloy ang pagbabayad ng cooperative loan.
Walang sermon.
Walang pagbagsak ng pinto.
Walang taong napahiya sa harap ng buong barangay.
Pero iba na ang bahay namin.
Hindi na ako ang tahimik na sasalo dahil “kaya ko naman.”
Hindi na rin kailangang patunayan ni Paolo sa pamilya niya na mabuti siyang anak sa pamamagitan ng perang hindi niya kayang ibigay nang tapat.
At si Tita Lorna, kahit hindi niya kailanman sinabi ang salitang “mali ako” nang diretso, hindi na muling nagtanong kung magkano ang buong sweldo ng anak niya.
Ang tinatanong na lang niya ay kung magkano ang napagkasunduang tulong.
Doon ko nalaman na hindi lahat ng pamilya kailangang putulin para matigil ang pang-aabuso sa pera.
Minsan, ang kailangang putulin ay ang lumang paniniwalang ang pagmamahal ay nagbibigay sa isang tao ng karapatang magdesisyon para sa bulsa ng iba.
