Dalawang Linggo Bago ang Kasal, May Nagpadala sa Akin ng Screenshot ng Wedding Invite Namin—May GCash Number na Hindi Akin, at Doon Ko Nalaman Kung Saan Talaga Pupunta ang Mga Regalo
Bahagi 3
Umuwi ako sa bahay nina Mama kinabukasan dala ang laptop at dalawang printout. Hindi ko sinabi kay Marco na pupunta ako.
Si Mama ang nagbukas ng pinto.
“Anak, kausapin mo muna si Paolo. Huwag kang magdesisyon nang galit.”
Iyon ang unang sinabi niya, kaya muntik na akong umalis agad.
Sa halip, inilapag ko sa dining table ang screenshot ng second invitation.
“Alam mo ba ito?”
Nagsalubong ang kilay niya.
“Ano ’yang GCash?”
Hindi ako agad naniwala.
“Hindi mo alam?”
“Alam kong tutulungan daw si Nina. Alam kong baka sa bahay muna nila kayo tumira para makabawas. Pero anong ibig sabihin nitong humihingi sila ng wedding gift sa number ng nanay niya?”
Sakto namang lumabas si Marco mula sa kuwarto.
Nang makita niya ang papel, huminto siya.
Doon ko nalaman na hindi pala pare-pareho ang alam ng lahat. Si Mama ay kasali sa usapan tungkol sa paglipat namin at sa “pagtulong kay Nina,” pero hindi niya alam na ginagamit ang invitation namin para mangolekta. Si Marco ang nagsabi sa kanya na boluntaryong ambagan iyon ng pamilya ni Paolo.
“Marco,” sabi ko, “magkano ang utang ninyo ni Paolo?”
Namula ang tenga niya.
“Anong sinabi ni Nina?”
“Hindi mahalaga. Magkano?”
Umupo siya nang mabigat.
Ang negosyo pala ay ideya niya. May kakilala siyang distributor ng motorcycle accessories sa Caloocan. Maganda ang benta sa unang dalawang buwan kaya lumaki ang order nila. Si Paolo ang naglabas ng credit card; si Marco ang nag-asikaso ng deliveries. Nang bumagal ang benta, nagsimula silang gumamit ng bagong puhunan para bayaran ang lumang obligasyon.
Mali ang forecast, masyadong mabilis ang expansion, at pareho silang nahiyang umaming palpak. Sampung buwan nilang itinago iyon.
“Total?” tanong ko.
“Three hundred forty-six thousand, kasama interest at utang kay Tita Lorna.”
“Magkano ang share mo?”
“About one fifty.”
“At kay Paolo?”
Hindi siya sumagot.
“Marco.”
“Almost two hundred.”
Napahawak si Mama sa upuan.
“Akala ko si Nina ang may utang.”
“Ma, sorry.”
Biglang nagtaas ng boses si Mama.
“Ginamit ninyo pa ’yung bata?”
Tumayo si Marco.
“Hindi namin ginamit! May utang din naman talaga si Ate Nina—”
“Eighty-six thousand na lang,” putol ko. “At hindi siya humingi ng wedding gifts.”
Tahimik ang kusina.
Doon ko naramdaman ang unang bitak sa galit ko kay Mama. Hindi siya inosente. Sumang-ayon siyang dapat akong mag-adjust nang hindi ako kinakausap. Pero hindi rin niya alam ang buong plano. Sa unang pagkakataon, nakita kong pati siya ay binigyan lang ng bersyong siguradong papayagan niya.
Umupo siya sa tabi ko.
“Lia, mali ako. Dapat tinawagan kita.”
Hindi ko siya niyakap. Hindi pa ako handa.
“Bakit hindi mo ginawa?”
Napayuko siya.
“Kasi akala ko nga… maiintindihan mo rin.”
Eksaktong parehong sagot.
Hindi ko alam kung tatawa ako o iiyak.
Pagsapit ng tanghali, ipinatawag ni Mama si Paolo. Dumating siya kasama si Mama Lorna. Ang unang ginawa ni Mama Lorna ay ilapag ang bag niya at sabihin:
“Napakalaki na ng issue sa bagay na puwedeng pag-usapan sa pamilya.”
Binuksan ko ang spreadsheet.
“Okay. Pag-usapan natin. Nasaan ang ₱101,500?”
Nagkatinginan sila ni Paolo.
“Anong one hundred?” tanong ni Mama Lorna.
Isa-isa kong binasa ang pangalan ng mga nagpadala at halaga.
Hindi na siya makatanggi.
“May ibang nagbigay nang kusa.”
“Dahil invitation namin ang ipinadala sa kanila.”
“Para rin naman sa inyo ang intention nila.”
“Then bakit wala sa account namin?”
Sumingit si Paolo.
“Lia, ibabalik naman natin after.”
“Galing saan?”
“Sa sweldo.”
“Habang nakatira tayo sa nanay mo para makatipid?”
Napapikit siya.
Iyon ang sagot.
Pagkatapos ng mahabang pagtatalo, umamin si Mama Lorna na ₱48,000 sa perang nakolekta ay naibayad na sa supplier nila Marco at Paolo. Ang natitira ay nasa account pa raw niya.
Napahawak si Mama sa dibdib.
“Hindi pa kasal ang anak ko, ginastos n’yo na ang regalong para sa kanila?”
“Babawiin naman!” sigaw ni Mama Lorna. “At hindi ba pamilya rin ang tutulungan? Kung naging asawa na ni Paolo si Lia, problema rin niya ito.”
Doon ako napatingin kay Paolo.
Hindi siya tumutol.
Hindi niya sinabing, “Hindi, Ma.”
Hindi niya sinabing, “Utang ko ito.”
Nakaupo lang siya, parang ang pinakamasamang nangyayari ay ang pagiging uncomfortable ng lahat.
“Paolo,” sabi ko, “kung natuloy ang kasal nang hindi ko nalalaman, kailan mo sasabihin na may halos two hundred thousand kang utang?”
“Unti-unti ko namang babayaran.”
“Hindi iyon ang tanong.”
“After honeymoon siguro.”
“May honeymoon pa pala tayo?”
Natahimik siya.
Kinagabihan, tinawagan ko ang wedding coordinator naming si Jessa. Hindi ko muna kinansela ang kasal. Pinahinto ko ang anumang pagbabago sa guest list, payment instruction, at supplier contact. Hiniling kong ako lang at si Jessa ang puwedeng mag-authorize ng edits hangga’t hindi kami nag-uusap nang personal.
Nag-message rin ako sa mga taong kumpirmadong nagpadala ng pera. Hindi ko sila siniraan. Sinabi ko lang:
“May unauthorized version po ng invitation na kumalat. Huwag muna po kayong magpadala ng anumang monetary gift. Kino-confirm ko rin po ang amounts na naipadala na para maibalik nang maayos.”
Sa loob ng dalawang oras, anim na kamag-anak ni Paolo ang tumawag kay Mama Lorna. Ang isang ninong ay tahasang humingi ng refund.
Doon nagsimulang magbago ang tono ng pamilya.
Mula sa “huwag palakihin” naging “ayusin natin bago may ibang makaalam.”
Si Marco naman ay nagpadala sa akin ng buong ledger ng negosyo nila. Hindi dahil bigla siyang naging matapang. Pinilit siya ni Mama. Pero nang makita ko ang records, may isa akong napansin: dalawang buwan bago pa kumalat ang second invitation, nagsimula nang magtabi si Paolo ng column na tinawag niyang “WEDDING OFFSET.”
Nakalista roon ang target na ₱180,000.
Hindi ito panic decision dahil kay Nina.
Plano ito.
Kinabukasan, sinabi ko kay Paolo na naka-hold ang wedding.
Dumating siya sa office parking lot ko, galit.
“Eleven days na lang, Lia. Nakapag-leave na mga tao. May galing pang Davao.”
“Hindi ko sila pinapunta para pondohan ang utang mo.”
“Hindi ko naman kukunin lahat!”
“Hindi mo kailangang kunin lahat para maging mali.”
Sinabi niyang puwede naming ituloy ang ceremony at ayusin ang pera pagkatapos. Sinabi niyang nakakahiya sa simbahan, sa sponsors, sa relatives. Sinabi niyang walong taon ang masasayang dahil sa isang maling desisyon.
Doon ako muntik bumigay.
Hindi dahil tama siya. Dahil totoo na walong taon iyon.
Pag-uwi ko, tinitigan ko nang matagal ang wedding dress na nakasabit sa likod ng pinto. Umiyak ako sa unang pagkakataon mula nang makita ko ang screenshot. Hindi dramatic. Tahimik lang, nakaupo sa sahig, habang iniisip kung ang pag-alis ba ay katapangan o panic.
Bandang alas-diyes, tumawag si Jessa.
“Lia, kailangan mong makita ito.”
May email si Paolo sa venue. Kung hindi raw matuloy ang wedding ceremony, gusto niyang i-convert ang reception booking sa “Reyes Family Thanksgiving” para hindi masayang ang deposits.
Mahigit kalahati ng deposits na iyon ay galing sa akin.
“May inapprove ka ba?” tanong ko.
“Wala. Ikaw ang primary contracting party. Kailangan ang written authorization mo.”
Tinitigan ko ang email hanggang mawala ang huling pag-aalinlangan ko.
Kahit ang araw na hindi na niya sigurado kung ikakasal kami, may plano na siyang gamitin ang binayaran ko para iligtas ang pamilya niya sa kahihiyan.
Nag-reply ako kay Jessa.
“Huwag mong i-cancel ang venue. Huwag mo ring i-transfer sa kahit kanino.”
Pagkatapos ay dinagdagan ko ng isang linya:
“Ako ang pupunta sa araw na iyon, pero hindi bilang bride na handang magbulag-bulagan.”
Bahagi 4
Limang araw bago ang petsa ng kasal, pumunta ako sa parish office kasama si Mama. Hindi si Paolo ang kasama ko. Hindi rin ako nagsuot ng singsing.
Sinabi ko sa parish coordinator na hindi matutuloy ang ceremony.
Hindi niya ako pinilit magpaliwanag. Tinanong lang niya kung sigurado ako at kung gusto kong kausapin ang pari. Umupo ako roon nang halos isang oras. Hindi para humingi ng pahintulot na makipaghiwalay, kundi dahil kailangan kong sabihin nang malakas sa isang taong walang kinalaman sa pamilya namin ang nangyari.
Sa unang beses, narinig ko kung gaano kapangit ang kuwento kapag walang “pero pamilya” sa dulo.
May utang ang fiancé ko na itinago niya.
Gumawa siya ng ibang wedding invitation.
Nangolekta sila ng pera sa pangalan naming dalawa.
Ginamit ang pamangkin niyang bata bilang dahilan.
Nagdesisyon silang titira kami sa bahay ng nanay niya pagkatapos ng kasal.
At nang sabihin kong naka-hold ang wedding, sinubukan niyang gamitin ang reception booking para sa sarili nilang family event.
Walang isang bagay doon na sapat para ipaliwanag ang lahat. Pero kapag pinagsama, malinaw ang pattern: sa tuwing may problemang kailangang solusyunan, ang future ko ang pinakamadaling galawin.
Paglabas namin ng parish office, tahimik si Mama hanggang makarating sa parking.
“Anak,” sabi niya, “sorry.”
Hindi ko agad sinagot.
“Hindi lang dahil hindi kita tinawagan. Sorry kasi sanay akong sabihin sa mga tao na mabait ka, mapagbigay ka, madaling kausap. Parang ginawa kong obligasyon mo ’yung ugaling pinagmamalaki ko.”
Doon ako napaiyak ulit.
Hindi dahil nalutas na ang lahat. Dahil iyon ang unang apology na hindi sinundan ng “pero.”
Sa supplier side, mas magulo.
May mga deposit na refundable, may hindi. Ang florist ay pumayag na bawasan ang order at ibalik ang malaking bahagi ng balance. Ang photo-video team ay nag-retain ng reservation fee dahil na-block na nila ang date. Ang caterer naman ay handa nang maghanda ng pagkain para sa walumpung tao at hindi na kayang ibalik nang buo ang binayad.
Sinabi ni Jessa na puwede naming ilipat ang booking sa ibang date.
Ayoko.
Ayokong magkaroon ng isang “replacement celebration” na para bang puwedeng palitan ang kasal ng birthday, reunion, o kung ano man para lang masabing hindi nasayang ang pera.
Pero ayoko ring itapon ang pagkain.
Kaya pinag-usapan namin ang mas simple. Sa mismong petsa, gagamitin namin ang maliit na function room ng venue para sa isang maikling meeting kasama ang dalawang pamilya, sponsors, at mga kamag-anak na nakapagpadala na ng pera. Ang catering na hindi na mare-refund ay hahatiin: may simpleng lunch para sa mga taong pupunta, at ang sobrang packed meals ay ipapadala sa parish social action volunteers na kausap na ni Jessa.
Hindi iyon party.
Hindi rin revenge event.
Gusto ko lang matapos ang usapan sa parehong lugar na ginamit ng lahat bilang dahilan kung bakit dapat akong manahimik: “Sayang ang venue. Sayang ang bisita. Sayang ang gastos.”
Noong umaga ng dating wedding day ko, nagsuot ako ng plain na cream blouse at black slacks. Nasa garment bag pa rin ang wedding dress ko. Hindi ko muna alam kung ibebenta ko o itatago.
Pagdating ko sa venue, nandoon na si Mama at Papa. Dumating din si Marco kasama ang asawa niyang si Celine. Si Nina ay may kasamang si Gab. Si Mama Lorna ang huling dumating bago si Paolo.
Hindi siya naka-formal gown, pero halatang nag-ayos. Si Paolo naman ay naka-white polo na dapat sana ay suot niya sa preparation photos.
Nang makita niya ako, tumigil siya.
“Pwede ba tayong mag-usap muna sa labas?”
“Dito na.”
May labingpitong taong nakaupo sa room. Hindi lahat ng bisita sa kasal. Sila ang mga taong direktang kailangang makarinig ng paliwanag dahil sila ang napadalhan ng second invitation o nakapagbigay ng pera.
Nasa isang mesa ang printed transaction list na ginawa ko. Walang private bank details. Pangalan, amount, date sent, at status lang: returned, pending, or confirmed.
Si Jessa ang nagbukas ng usapan para hindi agad maging sigawan.
Ipinaliwanag niya na canceled ang wedding, na ang venue booking ay hindi na-transfer sa ibang event, at na may unauthorized payment instruction na naisama sa second invitation.
Pagkatapos, ako ang nagsalita.
“Hindi ko po kayo inimbitahan dito para pumili kung sino ang tama. Ang gusto ko lang ay malinaw kung kanino napunta ang perang ipinadala ninyo gamit ang pangalan naming dalawa.”
Tumayo si Mama Lorna.
“Lia, kailangan ba talagang ganito? Pamilya tayo. Pwede naman sa bahay.”
Sumagot si Ninong Boy, isa sa nagpadala ng sampung libo.
“Lorna, kaya nga nandito kami kasi wedding gift ang sinabi sa amin. Kung tulong pala sa negosyo, dapat sinabi.”
Umupo ulit siya.
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong hindi ako ang kailangang ipagtanggol ang sarili ko.
Inilabas ni Paolo ang isang envelope.
“Nandito ang kulang.”
Binuksan ni Jessa at binilang kasama si Celine. ₱48,000.
Nalaman ko lang noong gabing iyon kung paano nila nabuo. Ibinenta ni Paolo ang natitira niyang high-end camera na ginagamit niya sa weekend hobby. Si Marco naman ay naglabas ng bahagi mula sa benta ng natitirang motorcycle inventory. Hindi iyon sapat para bayaran ang buong business debt, pero sapat para ibalik ang perang kinuha mula sa wedding gifts.
Isa-isang ibinalik ang pera sa mga nagpadala. May ilan na nagsabing huwag na, ibigay na lang daw sa amin.
Tinanggihan ko.
“Salamat po, pero mas gusto kong ma-reset muna lahat. Kung gusto ninyong tumulong sa kahit kanino pagkatapos nito, kayo na po mismo ang pumili.”
Si Nina ang pinakahuling nagsalita.
“May gusto rin akong linawin.”
Hinawakan niya si Gab sa balikat.
“May utang ako. Totoo. Nagkamali ako sa pangungutang at nahirapan ako. Pero hindi ₱280,000 ang kailangan ko ngayon, at hindi ko hiningi ang wedding gifts nila Lia. Ayokong ginagamit ang anak ko para gawing mas madaling tanggapin ang kasinungalingan.”
Namula si Mama Lorna.
“Nina, para rin naman sa ’yo ang intensyon namin.”
“Ma, kung para sa akin, bakit ₱48,000 ang binayad sa supplier nina Paolo?”
Walang sumagot.
Hindi kailangang may sumigaw.
Mas mabigat ang katahimikan kapag wala nang bersyon ng kuwento na puwedeng salbahehin.
Pagkatapos maibalik ang huling envelope, sinabi ni Paolo na gusto niyang magsalita.
Hindi ko siya pinigilan.
“Kasalanan ko,” simula niya. “Hindi lahat kay Mama. Ako ang nagpagawa ng second invite. Ako rin ang nagsabi kay Marco na huwag muna sabihin kay Lia tungkol sa business.”
Tumingin siya sa akin.
“Natakot ako.”
“Sa ano?”
“Na isipin mong hindi ako ready magpakasal.”
Hindi ko napigilang mapangiti nang mapait.
“At ang solusyon mo ay itago hanggang kasal na tayo?”
Napayuko siya.
“Akala ko mababawi ko agad. Noong bumagal ang negosyo, sabi ko isang buwan lang. Tapos naging dalawa, naging anim. Nung malapit na wedding, naisip ko kung makakuha tayo ng cash gifts, mababawasan. Tapos sa bahay muna ni Mama para makabawi.”
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Kasi alam kong sasabihin mong mali.”
“Hindi. Alam mong kailangan mong marinig ang sagot ko.”
Doon siya napatingin.
Iyon ang bagay na matagal kong hindi maipaliwanag kahit sa sarili ko. Hindi lang pera ang kinuha nila sa akin. Hindi condo. Hindi reception. Ang tinanggal nila ay ang pagkakataon kong pumili bago ako itali sa resulta ng desisyon nila.
“Paolo,” sabi ko, “kung sinabi mo sa akin sampung buwan ago na nalugi kayo ni Marco, magagalit ako. Pero tutulungan kitang gumawa ng payment plan. Baka nagbawas tayo sa wedding. Baka civil wedding lang. Baka ipinagpaliban natin nang sabay.”
Nanginig ang boses ko.
“Pero hindi mo ako binigyan ng chance maging partner. Ginawa mo akong backup fund.”
Lumapit siya nang kaunti.
“Can we start over?”
Hindi ako sumagot agad.
Walong taon.
Mga birthday, funeral, traffic sa EDSA, simpleng Sunday breakfast, sakit, promotions, away, bati. Hindi nabubura ang walong taon dahil sa isang umaga. At iyon ang dahilan kung bakit masakit.
Pero hindi rin awtomatikong nagiging tama ang susunod na apatnapung taon dahil lamang sayang ang naunang walo.
“Hindi ngayon,” sabi ko.
“Meaning may chance?”
Umiling ako.
“Meaning hindi kita papakasalan. At ayokong maghintay ka sa isang sagot na alam ko na.”
Umiyak siya. Hindi siya nagmakaawang lumuhod. Hindi siya naging kontrabidang biglang nagmura. Umupo lang siya at tinakpan ang mukha.
Mas mahirap pala minsan umalis kapag nakikita mong tao rin ang nanakit sa ’yo.
Pero umalis pa rin ako sa plano naming kasal.
Pagkatapos ng meeting, kumain ang mga tao nang tahimik. May ilan na lumapit sa akin para yakapin ako. May ilan ding halatang hindi sang-ayon.
Isang tita ni Paolo ang bumulong kay Mama Lorna na napahiya raw sila.
Narinig ni Mama.
Dati, siguro sasagot siyang, “Hayaan na natin.”
Ngayon sinabi niya:
“Mas nakakahiya kung natuloy ang kasal nang walang alam ang anak ko.”
Hindi ako lumingon, pero narinig ko.
Makalipas ang isang linggo, nagsara ang buy-and-sell nina Paolo at Marco. Hindi dahil isinumbong ko sila o may dumating na awtoridad. Wala lang silang sapat na working capital para ipagpatuloy, at ayaw na ni Celine na gamitin ni Marco ang household savings para habulin ang lugi.
Iyon ang unang tunay na consequence kay Marco.
Hindi ko binayaran ang share niya.
Hindi rin si Mama.
Nagbenta siya ng natitirang stocks nang below cost at gumawa ng monthly payment arrangement para sa natitirang obligasyon. Sa unang pagkakataon mula nang magkatrabaho ako, tumawag siya sa akin hindi para manghiram kundi para sabihin:
“Hindi kita hihingan. Gusto ko lang sabihin na nagbayad ako ng first installment.”
“Okay.”
“Galit ka pa?”
“Oo.”
“Fair.”
Hindi kami biglang naging close. Pero nagsimula siyang matutong mabuhay sa sagot na hindi ko pinapaganda para sa kanya.
Si Mama Lorna naman ay nag-message makalipas ang dalawang linggo.
Mahaba ang sinabi niya tungkol sa stress, sa pagiging nanay, sa pagnanais na tulungan ang mga anak niya, at sa paniniwalang kapag nag-asawa ako kay Paolo, magiging bahagi rin ako ng kanilang problema.
Sa dulo, humingi siya ng sorry.
Hindi ko alam kung buong-buo ang pagkaunawa niya sa mali. Pero hindi ko na kailangan iyon para magdesisyon.
Sumagot ako nang maikli:
“Tinanggap ko po ang apology. Sana sa susunod, kung may taong tutulungan, tanungin muna kung gusto niyang tumulong.”
Wala na kaming sumunod na argumento.
Sa condo, ako ang naiwan sa lease. Hindi ko kayang manatili roon nang matagal. Bawat kahon ay may label naming dalawa. Bawat sulok ay parang rehearsal ng buhay na hindi natuloy.
Nakipag-usap ako sa landlord. Tinapos ko ang minimum lease term at lumipat pagkatapos sa mas maliit na apartment sa Pasig. Mas mura iyon, mas malapit sa office, at walang space para sa dining table na animan.
Noong una, nalungkot ako roon.
Sanay akong magplano para sa dalawa.
Minsan sa grocery, kukuha pa rin ako ng cereal na paborito ni Paolo bago ko maalalang hindi ko na kailangang bumili. Minsan kapag may magandang restaurant, naiisip ko pa ring i-send sa kanya ang link.
Hindi ko ginawang patunay ng maling desisyon ang pangungulila.
Namimiss ko siya dahil minahal ko siya. Ibang tanong iyon sa kung ligtas ba akong bumuo ng buhay kasama siya.
Makalipas ang tatlong buwan, nagkita kami sa isang café para ibalik ang huling gamit ng isa’t isa.
Mas payat siya. Mukha ring mas tahimik.
“Bayad na kay Mama ang utang ko,” sabi niya.
“Good.”
“May bago akong sideline. Hindi business.”
Tumango ako.
Hindi ko tinanong ang detalye.
Bago kami umalis, inilapag niya sa mesa ang maliit na velvet box na dating kinalalagyan ng engagement ring ko. Matagal ko nang naibalik ang singsing.
“Sorry talaga, Lia.”
“Alam ko.”
“Kung iba lang sana ginawa ko.”
“Pero hindi iba ang ginawa mo.”
Masakit sabihin, pero totoo.
Naghiwalay kami roon nang walang pangako at walang lihim na “baka someday.”
Sa pamilya ko, mas mabagal ang pagbabago.
Kapag may emergency, instinct pa rin ni Mama na tawagan ako. Pero ngayon nagtatanong muna siya:
“May capacity ka ba?”
Kapag wala, sinasabi kong wala.
Noong humingi si Marco ng tulong para sa birthday ng anak niya, hindi pera ang ibinigay ko. Nagdala ako ng spaghetti at ako ang nag-picture sa mga bata.
Walang nagalit.
O baka may nagtampo at hindi lang sinabi sa akin.
Either way, hindi gumuho ang pamilya dahil nagsabi ako ng hindi.
Iyon ang bagay na matagal kong kinatatakutan nang hindi ko alam.
Akala ko kapag tumigil akong maging “madaling kausap,” mawawala ang lugar ko sa mga taong mahal ko. Ang nangyari, unang beses kong nalaman kung sino ang kayang manatili kahit may hangganan ako.
Si Nina, paminsan-minsan, nagme-message tungkol kay Gab. Hindi kami naging best friends, pero naging mas maayos kami. Isang araw, nagpadala siya ng picture ng anak niyang may hawak na medal mula sa school.
“Hindi mo kailangang sagutin,” sabi niya. “Gusto lang niyang ipakita sa Ninang Lia.”
Ngumiti ako.
Walang pera sa picture.
Walang hinihinging pabor.
Nag-heart lang ako.
Anim na buwan matapos ang hindi natuloy na kasal, bumili ako ng maliit na mesa para sa apartment ko. Dalawahan lang ang upuan.
Tinulungan ako ni Mama mag-assemble. Bago siya dumating, nag-text muna siya kung okay lang bang pumunta.
Maliit na bagay iyon.
Pero napansin ko.
Habang hinihigpitan namin ang turnilyo sa isang paa ng mesa, tinanong niya kung nagsisisi ako.
“Sa hindi pagpapakasal?”
Tumango siya.
Tumingin ako sa apartment. Walang wedding photo. Walang kahon na may pangalan naming dalawa. Walang malaking dining table para sa future family na pinagdesisyunan ng ibang tao.
May katahimikan, oo.
May lungkot pa rin paminsan-minsan.
Pero wala nang desisyong ginagawa tungkol sa buhay ko habang ako ang huling nakakaalam.
“Hindi,” sabi ko.
At sa unang pagkakataon, hindi ko kailangang dagdagan ng paliwanag ang sagot ko.
