Pagkabagsak ng kumpanya ko, pagkamatay ng mga magulang ko, at pagtataksil ng lalaking minahal ko nang tatlong taon, akala ko ubos na ubos na ako.

Wala nang natira.

Wala nang bahay na matatawag na tahanan, wala nang perang mahuhugot, wala nang taong matatakbuhan.

At noong araw na balak ko nang tuluyang mawala, may isang estrangherong nakaupo sa gilid ng lumang parke ang tumawag sa akin.

“Miss, magpahula ka. Kapag hindi tumama, libre.”

Napahinto ako.

Sa tapat ng parke ay ang pinakasikat na abandonadong condominium project sa buong lungsod—ang proyektong pinagbuhusan ko ng lahat matapos kong ibenta ang lumang bahay na iniwan sa akin ng mga magulang ko. Tatlong taon nang nakatiwangwang ang gusali. Walang turnover. Walang refund. Walang hustisya.

At sa totoo lang, doon ako pupunta pagkatapos dumaan sa parke.

Suot ko ang pinakamahal kong dress—ang huli kong disenteng damit. Kumain na rin ako ng huli kong masarap na pagkain. Sa GCash ko, may natitira na lang na dalawang daang piso.

Nilingon ko ang lalaking tumawag sa akin.

Bata pa siya. Siguro nasa early twenties. Maikli ang buhok, moreno, makapal ang kilay, malinis ang mga mata. Nakasuot siya ng simpleng asul na kasuotan, parang albularyong galing probinsya, pero ang mukha niya? Parang mas bagay sa billboard kaysa sa gilid ng parke. Nang ngumiti siya, may mababaw na dimple pa sa kaliwang pisngi.

Kung sa Maynila mo siya ihaharap sa mga college girl, baka kumita siya nang triple.

“Doon ka sa may university tumambay,” sabi ko habang lumalapit. “Mas marami kang mahuhuli roon.”

Mas lalo siyang ngumiti. “Kanina pa ako naghihintay sa taong may dala ng napakabigat na malas. Mukhang ikaw na nga iyon.”

Umupo ako sa tapat niya at inilapag ang dalawang daang piso sa maliit niyang mesa. “Sige. Ubusin na natin.”

Mabilis siyang nagpakilala. “Ako si Lucas Villareal. Manghihilot, manghuhula, at nag-aaral ng lumang dasal at orasyon. Galing pa akong bundok ng Quezon. Nasa pagsasanay ako ngayon.”

Tumango ako nang walang interes.

Tiningnan niya ako nang seryoso, saka nagsimulang magsalita na parang binabasa ang kapalaran ko.

“Ang noo mo, maliwanag. Ang kilay mo, maayos. Ang mukha mo, may tanda ng magandang buhay. Ibig sabihin, ipinanganak ka para sa masaganang kapalaran.”

Natawa ako. Hindi sa tuwa—kundi sa sobrang pagod.

“Ako? Masaganang kapalaran?”

Umayos siya ng upo. “Mabubuhay nang mahaba ang mga magulang, mamahalin ang anak, buo ang pamilya—”

“Patay na ang mga magulang ko simula high school pa lang ako.”

Natigilan siya.

“Sige…” pilit niyang binawi. “Kung gayon, malakas ang trabaho mo, maganda ang kita, patuloy ang agos ng pera—”

“Lugi ang kumpanya ko. Sarado na. Binayaran ko lahat ng utang hanggang sa wala nang matira kahit piso.”

Nag-iba ang mukha niya.

“Kung ganoon… maayos ang pag-ibig. Tapat ang taong mahal mo. May magandang pagsasama—”

“Kahapon lang sinabi ng boyfriend ko na mas mahal na niya ang matalik kong kaibigan.”

Tuluyan siyang natahimik.

Halos maawa na ako sa kanya.

Mukha siyang binuhusan ng malamig na tubig habang buhay na buhay pang nakangiti kanina.

Inabot ko sa kanya ang cellphone ko at ipinakita ang resibo ng transfer. “Ayan, na-send ko na ang huli kong pera. Kailangan mo pang magpraktis, Kuya Lucas.”

Tatayo na sana ako nang bigla niyang hinawakan ang pulsuhan ko.

Matigas ang hawak niya, pero hindi bastos—parang desperado.

“Hindi maaari,” sabi niya, nanginginig ang boses. “May mali. Hindi ganito ang nakikita ko sa iyo. Ibigay mo ang birthday mo. Kumpletong oras ng kapanganakan.”

Pinagmasdan ko siya.

Kung tutuusin, wala na akong pakialam. Sa puntong iyon, ang ilang minutong pakikipag-usap sa isang gwapong baliw ay mas mabuti pa kaysa sa tahimik na pagharap sa dulo nang mag-isa.

Kaya sinabi ko ang petsa at oras ng kapanganakan ko.

Bigla siyang naging seryoso.

Naglabas siya mula sa kahon sa ilalim ng mesa ng dilaw na tela na may nakaguhit na mga simbolo. Pagkatapos, may maliit na lumang insenso, saka tatlong makintab na barya na balot sa pulang tela. Isa-isa niya itong inayos na parang hindi na ito simpleng panloloko.

Anim na beses niyang inihagis ang mga barya.

Anim na beses ding nagbago ang mukha niya.

Mula sa pagkalito, naging pagkabigla. Mula sa pagkabigla, naging galit.

“At may gumawa talaga nito…” halos pabulong niyang sabi, nanginginig ang panga.

Napakunot-noo ako. “Ano na naman iyon?”

Tumingin siya sa akin nang diretso.

“Hindi malas ang problema mo. Ninakaw ang kapalaran mo.”

Tumawa ako nang mahina. “Ano’ng klaseng linya ‘yan?”

“Dapat ay mayaman ka. Dapat ay buo ang pamilya mo. Dapat ay hindi ka pinabayaan ng tadhana. Pero may ibang taong nabubuhay sa kapalarang para sa iyo. Pinalitan ang guhit ng buhay mo.”

Pinakatitigan ko siya.

“Kuya, kung manloloko ka, humanap ka ng may pera. Wala na akong maibibigay.”

“Hindi kita niloloko.” Ngayon, siya naman ang mukhang nasasaktan. “Kung may pumalit sa kapalaran mo, unang tatamaan niyan ang ugat ng pamilya. Libingan. Lupa. Dugo. Kailangan kong makita ang puntod ng mga magulang mo.”

Pagkarinig ko sa salitang magulang, para akong binigwas sa dibdib.

Maraming taon na akong hindi nakakadalaw sa kanila.

Noong huling sandali ng mama ko sa ospital, mahina na siyang humihinga, pero nagawa pa niyang hawakan ang kamay ko.

“Nina,” bulong niya noon, “kahit anong mangyari… mabuhay ka. Pangako, mabuhay ka.”

Pinanghawakan ko ang pangakong iyon hanggang twenty-seven ako.

Pero sa totoo lang, pagod na pagod na ako.

Kung may lakas pa akong natitira, baka iyon na lang ang ginagamit ko sa pagpapanggap na kaya ko pa.

“Ang pangalan ko ay Nina Reyes,” sabi ko sa wakas.

“Lucas Villareal,” sagot niya. “Sumama ka sa akin sa Batangas. Tingnan natin ang puntod nila.”

Wala akong pamasahe pauwi sa bayan namin, kaya siya ang bumili ng ticket.

Mas lalong naging kahina-hinala.

Habang nasa bus kami, pinadala niya pa ang ID niya sa Messenger ko. “Para hindi ka kabahan. Uuwi tayo sa inyo, hindi sa amin.”

Medyo natahimik ako roon.

Paglipat namin ng terminal, may magkasintahang dumaan sa harap namin.

At doon ako tuluyang napatitig.

Yung lalaki, matangkad, makinis, gwapo, halatang lumaki sa pera. Yung babae naman, pandak, maitim, medyo mabigat ang katawan, pawisang-pawisan, at may sobrang gaspang ng boses. Wala sanang problema kung simpleng magkaiba lang sila ng aura.

Pero may kakaiba.

Masyadong kakaiba.

At lalo akong natigilan nang makilala ko ang lalaki.

“Marco?”

Lumingon siya.

At sa isang iglap, kumislap ang pagkilala sa mga mata niya.

“Nina? Ikaw ‘yan?”

Si Marco de Villa.

Kaklase ko noong high school. Anak-mayaman. Tipong kahit wala siyang gawin sa buhay, may sampung negosyo nang naghihintay sa apelyido niya. Dati, puro model-looking na babae ang mga nagiging girlfriend niya. Iyong tipong kapag sabay kayong naglakad, iisipin ng lahat na artista kayo.

Pero ngayon, ang babae sa tabi niya ay mahigpit na nakakapit sa braso niya, at habang nakangiti si Marco sa akin, ang titig naman ng babae sa akin ay sobrang lamig.

Parang may ahas na dahan-dahang pumupulupot sa likod ko.

Napansin ko ring biglang tumahimik si Lucas.

Hindi na siya nakatingin sa akin.

Nakatitig siya kay Marco na parang may sinusubukang basahin sa mukha nito.

Nang makaupo kaming apat sa magkaharap na puwesto sa bus, napag-usapan na iuuwi raw ni Marco ang nobya niya para ipakilala sa pamilya.

Ngumiti ako, pero sa gilid ng mata ko, nakita kong nakatingin pa rin si Lucas kay Marco—parang hindi mapakali.

Pagkaraan ng ilang minuto, yumuko siya sa akin at bumulong.

“Samahan mo akong bumili ng tubig.”

Pagdating namin sa likurang bahagi ng bus, mabilis siyang lumingon sa paligid, saka lumapit nang husto sa akin.

Mababa ang boses niya. Mabigat.

“Hindi lang kapalaran mo ang ninakaw.”

Huminto ang paghinga ko.

Dahil ang sunod niyang sinabi ay parang kidlat na tumama sa gitna ng dibdib ko.

“Ang dating kaklase mong si Marco… siya ang lalaking nabubuhay ngayon sa buhay na dapat sana ay para sa iyo.”

…

Parang tumigil ang mundo ko sa isang iglap.

Hindi ako agad nakapagsalita. Nakatingin lang ako kay Lucas, naghihintay na bawiin niya ang sinabi at sabihing biro lang lahat.

Pero hindi siya bumitaw sa tingin ko.

“Hindi lang kayamanan ang nakikita ko sa paligid niya,” mahinang sabi niya. “May makapal na belo. May ipinagbabawal na ritwal. At yung babaeng kasama niya…” napahigpit ang panga niya, “siya ang sentro.”

“Anong ibig mong sabihin?” halos bulong ko.

“Hindi niya mahal si Marco. Hawak niya si Marco.”

Napatango ako nang hindi ko namamalayan.

Bigla kong naalala ang mga mata ng babae—malamig, masinsin, parang may galit na hindi ko naman siya kailanman binigyan ng dahilan para maramdaman.

Pagbalik namin sa upuan, normal ang mukha ni Lucas, para bang walang sinabi.

Pero ako, hindi na mapakali.

Nagkukuwento si Marco tungkol sa negosyo ng pamilya nila, sa mga bagong resort, sa mga expansion sa Laguna at Cebu. Habang nagsasalita siya, naisip ko ang lahat ng sinabi ni Lucas kanina—na dapat ay marangya ang buhay ko, na dapat ay buo pa ang pamilya ko, na may ibang taong nakikinabang sa kapalarang para sa akin.

At sa unang pagkakataon, may malamig na takot na gumapang sa balat ko.

Pagdating sa bayan namin sa Batangas, nauna nang bumaba sina Marco at ang nobya niya.

Bago tuluyang lumayo, nilingon ako ni Marco at ngumiti. “Nina, kung may oras ka, dumaan ka sa bahay. Matutuwa sina Mama at Papa na makita ka.”

Hindi pa ako nakakasagot nang humigpit ang hawak ng babae sa braso niya.

“Sige na, Marco,” matigas nitong sabi. “Gabi na.”

Habang papalayo sila, bumulong si Lucas, “Masamang sign iyon. Takot siyang mapalapit ka sa pamilya ni Marco.”

Hindi ko siya pinansin agad. Sa halip, dumeretso muna kami sa sementeryo.

Tahimik ang buong lugar. Amoy damo, lupa, at lumang ulan.

Pagdating namin sa puntod nina Mama at Papa, may kakaiba agad akong napansin.

May bagong bakas ng hukay sa gilid.

May natuyong abo.

At may isang maliit na itim na garapon na nakabaon nang kalahati sa lupa.

Nanlamig ako.

Lumuhod si Lucas, saka maingat na hinukay ang paligid gamit ang kamay niya. Kinuha niya ang garapon, binuksan nang dahan-dahan, at biglang nagdilim ang mukha niya.

“Ano’ng laman?” tanong ko, nanginginig na ang boses.

Hindi siya agad sumagot.

Pagkaraan ng ilang segundo, iniabot niya sa akin ang laman ng garapon.

Buhok.

Pulang sinulid.

At isang piraso ng lumang litrato.

Nang ibaliktad ko ang litrato, muntik akong matumba.

Larawan ko iyon noong grade six.

Sa likod, nakasulat sa itim na tinta ang pangalan ko, birthday ko, at isang salitang nagpanginig sa buong katawan ko—

palit.

Napaupo ako sa lupa.

Hindi ko na kailangang tanungin kung totoo ba si Lucas.

Dahil hawak ko na mismo ang patunay na may gumawa ng isang bagay na sobrang sama sa buhay ko.

“Sino’ng gagawa nito?” nanginginig kong tanong.

Pumikit si Lucas, saka dahan-dahang huminga.

“Isang taong malapit sa pamilya mo noon. Isang taong naiinggit. Isang taong gustong ilipat ang biyaya mula sa inyo papunta sa iba.”

Tumulo ang luha ko nang hindi ko namalayan.

“Bakit? Wala naman kaming kaaway.”

“Hindi lahat ng ngumingiti ay masaya para sa iyo,” sabi niya.

Tumulong siyang ayusin ang paligid ng puntod. May binulong siyang dasal, nagsindi ng insenso, at sinunog ang pulang sinulid kasama ang litrato. Habang umaakyat ang usok sa hangin, bigla kong naramdaman ang isang bigat na matagal nang nakadagan sa dibdib ko—parang bahagyang gumaan.

Hindi pa man ako lubusang nakakabawi, biglang may umalingawngaw na boses mula sa likod namin.

“Ano’ng ginagawa ninyo riyan?”

Lumingon ako.

At nakita ko si Tita Veron, ang nakatatandang kapatid ng mama ko.

Kasama niya ang anak niyang si Selena.

Biglang tumigas ang mukha ni Lucas.

Si Selena.

Maganda siya sa paraang laging gusto ng lahat—makinis, maputi, eleganteng manamit, puno ng alahas, halatang maalwan ang buhay. Bata pa lang kami, lagi na siyang ikinukumpara sa akin ng mga matatanda. Noon, iniisip kong normal lang na mas paborito siya ng mga tao.

Pero nang sandaling iyon, nang magtama ang mga mata namin, may kung anong dumaan sa mukha niya.

Takot.

Mabilis, pero malinaw.

“Tita…” mahina kong sabi.

Ngumiti si Tita Veron, pero pilit. “Nina, anak, bakit ngayon ka lang bumalik? At sino iyang kasama mo?”

Hindi ako nakasagot agad.

Si Lucas ang nagsalita. “Magandang hapon po. Tinitingnan lang namin kung bakit may nakabaon na ritwal sa puntod ng mga magulang niya.”

Natigilan si Tita Veron.

Si Selena naman ay biglang namutla.

“Anong kalokohan ‘yan?” matigas na sabi ni Tita Veron. “Baka kayo pa ang nagtanim niyan!”

“Talaga ba?” Lucas shot back, malamig ang boses. “Bakit parang alam n’yo agad kung ano ang laman kahit hindi ko pa sinasabi?”

Nakita kong nanginig ang kamay ni Selena.

At sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, may piraso sa loob ko ang nagsimulang magdugtong-dugtong.

Noong bata kami, si Tita Veron ang madalas pumupunta sa bahay.

Siya ang may hawak ng maraming bagay noong ililibing sina Mama at Papa.

Siya rin ang paulit-ulit na nagsasabing ibenta ko na ang lumang bahay dahil “malas” raw iyon.

Siya ang nagpakilala sa akin sa broker ng condo project na nauwi sa scam.

At siya rin ang unang taong nagpakilala sa ex-boyfriend ko sa matalik kong kaibigan.

Pakiramdam ko, unti-unting nababasag ang mundo ko.

“Hindi…” paos kong sabi. “Hindi puwede…”

Biglang sumigaw si Selena.

“Oo na!” umiiyak niyang sabi. “Oo na! Ginawa ni Mama!”

Napatda ang paligid.

Maging ang hangin yata ay tumigil.

Napaatras si Tita Veron. “Tumahimik ka!”

Pero huli na.

“Bata pa ako noon,” humihikbi si Selena. “Naririnig ko silang nag-uusap ni Aling Cora—iyong matandang nagrorosaryo sa kabilang baryo. Sabi ni Mama, bakit daw sa inyo napunta lahat? Bakit si Ate Liza”—tumango siya sa puntod ng mama ko—“ang may maayos na asawa, magandang bahay, at masuwerteng anak? Bakit kami laging kulelat?”

Nanlabo ang paningin ko.

“Mama paid that woman,” tuloy ni Selena, wasak na ang boses. “May ritwal daw para ilipat ang biyaya. Isang linya ng dugo kapalit ng isa. Sabi nila, basta mauna sa libingan at makuha ang buong detalye ng bata, puwedeng ilipat ang agos ng kapalaran.”

Nanlambot ang tuhod ko.

Kaya pala.

Kaya pala parang sunod-sunod ang lahat ng trahedya sa buhay ko.

Kaya pala sa tuwing susubok akong bumangon, may hahatak pababa.

“At ako?” nanginginig kong tanong. “Ano’ng nakuha ninyo?”

Napahagulgol si Selena. “Lahat. Ang negosyo na sana sa inyo, napunta sa amin. Yung mga pagkakataong para sana sa iyo, sa akin bumukas. Kahit si Marco…” bigla siyang tumingin sa akin, puno ng hiya at takot, “dapat pala hindi ako ang mapapansin ng pamilya niya. Dapat pala…”

“Tumigil ka!” sigaw ni Tita Veron, saka lumapit kay Selena na parang sasampalin ito.

Pero naunahan siya ni Lucas.

Mabilis niyang hinila si Selena sa likod niya.

“Wala nang silbi ang pagtatago,” malamig niyang sabi. “Kapag umamin na ang isa, nagsisimula nang bumalik ang utang.”

Biglang tumingkad ang hangin sa paligid.

Hindi ko maipaliwanag, pero para bang may kung anong nabitak.

Napahawak sa dibdib si Tita Veron.

Si Selena ay biglang napaluhod, humihikbi nang humihikbi, habang si Lucas ay mabilis na naglatag ng dilaw na tela sa lupa at nagsimulang magdasal.

“Anuman ang ninakaw,” mariin niyang sabi, “ibalik sa tunay na may-ari.”

Umiikot ang hangin sa paligid ng puntod. Nagsisiliparan ang abo, dahon, at alikabok. Napapikit ako.

At sa sandaling iyon, isang alaala ang biglang bumalik sa akin—isang alaalang matagal ko nang hindi naaalala.

Noong bata pa ako, narinig kong sinabi ng mama ko kay Papa habang natutulog ako sa sofa:

“Ang batang ito, kakaiba ang bitbit na swerte. Kailangan lang nating palakihin siyang mabuting tao.”

Humagulgol ako.

Hindi dahil yumaman ako sa isang iglap.

Hindi dahil biglang nawala ang lahat ng sugat.

Kundi dahil sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, may nagsabi sa akin—at napatunayan—na hindi ako isinilang para sa puro kamalasan lang.

Na may mali talagang ginawa sa akin.

Na hindi ako baliw.

Na hindi ako sadyang malas.

Matapos ang gabing iyon, maraming bagay ang unti-unting nagbago.

Naaresto si Tita Veron nang muling buksan ang lumang kaso ng pandarayang may kaugnayan sa lupa at ari-arian ng mga magulang ko. Lumabas na marami pala siyang pinekeng dokumento sa mga nakaraang taon. Si Selena, matapos ang lahat, ang mismong tumestigo laban sa sarili niyang ina.

Hindi agad naging maayos ang buhay ko.

Hindi rin parang magic na bumalik ang lahat kinabukasan.

Pero may mga pinto na biglang bumukas.

May lumapit na dating investor ng kumpanya ko at inalok akong maging partner sa bagong negosyo. Ang condo scam case na matagal nang nakabinbin ay gumalaw dahil sa isang class action suit na sinalihan ko. At ang pinakamahalaga sa lahat—unti-unti kong nabawi ang sarili kong paniniwala na may saysay pa akong mabuhay.

Tungkol naman kay Marco, hindi na niya tuluyang natuloy ang relasyon kay Selena.

Nang malaman ng pamilya niya ang lahat, parang gumuho rin ang tiwalang matagal nilang itinayo. Hindi na kami naging romantiko—at hindi ko rin iyon hinanap. Minsan, hindi pag-ibig ang kailangang bumalik sa iyo. Minsan, sapat nang bumalik ang dignidad, ang katotohanan, at ang kapayapaan.

At si Lucas?

Hindi ko alam kung kailan eksaktong nagsimulang maging espesyal ang tingin ko sa kanya.

Siguro noong binilhan niya ako ng mainit na lugaw matapos ang pinakamabangis na gabi ng buhay ko.

O noong hindi niya ako pinaniwalaang malas lang ako.

O noong pinili niyang samahan ako pabalik sa puntod ng mga magulang ko, kahit puwede naman siyang umalis at kalimutan ako.

Makalipas ang ilang buwan, dinalhan ko siya ng taho sa parehong parke kung saan niya ako unang tinawag.

Ngumiti siya nang makita ako.

“Ano’ng ipinunta mo rito, Miss Reyes?”

Ngumiti rin ako—iyong ngiting hindi ko naisip na maibabalik ko pa.

“Buhay pa ako,” sabi ko. “At gusto kong magpasalamat.”

Saglit siyang natahimik, saka marahan niyang sinagot, “Mabuti. Kasi iyon naman talaga ang unang laban na kailangan mong mapanalunan.”

At habang nakatingin ako sa kanya, naisip ko ang huling bilin ni Mama.

Mabuhay ka.

Hindi pala iyon simpleng pakiusap.

Isa pala iyong panata.

At ngayong alam ko nang hindi ko kasalanan ang lahat ng pagkawasak na dinaanan ko, mas malinaw ko ring nakikita ang susunod kong tatahakin.

Hindi man maibalik ang mga magulang ko.

Hindi man mabura ang lahat ng sugat.

Hindi man maulit ang mga taon na nawala sa akin.

Pero mula ngayon, ang buhay na hawak ko ay akin na ulit.

At walang sinuman ang may karapatang magnakaw noon kailanman.

Mensahe para sa bawat nagbabasa: Kahit dumating ang araw na pakiramdam mo sunod-sunod ang pagkatalo at wala nang natitira sa iyo, huwag mong hayaang ang sakit ang magdikta ng tunay mong halaga. Minsan, hindi ka malas—nasaktan ka lang nang sobra. Pero hangga’t buhay ka, may pag-asa pang mabawi ang sarili mo, ang katotohanan, at ang liwanag na para talaga sa iyo.