BAHAGI 3: Habang inililigtas ko ang mga ebidensiya, inilubog nila ang kabuhayan ng mga magsasaka
BAHAGI 3: Habang inililigtas ko ang mga ebidensiya, inilubog nila ang kabuhayan ng mga magsasaka
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Nakasabit pa rin sa upuan ang bestidang suot ko sa pamanhikan. Naroon pa rin ang maliit na kahon ng mga hikaw ng aking ina. Ngunit ang singsing na dati kong pinagmamasdan bago matulog ay wala na.
Sa halip, may nakalatag na mga dokumento sa mesa.
Kopya ng kasunduan sa pagpapahiram ng pera.
Kasunduan sa paggamit ng aming programa.
Mga tala ng pagbabayad.
At ang larawang ipinadala ni Dina, kung saan nakalagay ang isang lagdang kamukha ng akin.
Magkahawig kami ng sulat.
Ngunit alam kong hindi ako ang lumagda.
May maliit na guhit sa dulo ng aking apelyido na lagi kong ginagawa mula pa noong kolehiyo.
Wala iyon sa dokumento.
Maaaring ginaya lamang ang aking pirma.
Ngunit ang mas nakakatakot, may taong naglakas-loob na gamitin ang aking pangalan sa isang utang na hindi ko alam.
Kinabukasan, kasama ko ang abogado kong si Atty. Dalia Santos sa isang pagpupulong sa bangko.
Maingat kaming kinausap ng opisyal.
Ipinaliwanag niyang nasa proseso pa lamang ng pagsusuri ang aplikasyon at wala pang inilalabas na pera. May mga karagdagang dokumento at personal na pagpapatunay na kinakailangan bago maaaring tanggapin ang sinasabing garantiya.
“Hindi po namin itinuturing na sapat ang dokumentong ito,” sabi niya. “Iyon ang dahilan kung bakit nakipag-ugnayan kami.”
Nagpasalamat ako.
Sa unang pagkakataon mula nang mangyari ang pamanhikan, nakahinga ako nang maayos.
Ngunit hindi pa tapos ang problema.
Sa payo ni Atty. Dalia, nagsumite ako ng nakasulat na pagtanggi sa anumang hindi ko pinahintulutang garantiya. Hiniling din naming panatilihin ng bangko ang orihinal na mga dokumentong kanilang natanggap at ang mga tala kung paano iyon ipinasa.
Hindi kami nangakong makukuha agad ang lahat.
May sariling proseso ang bangko, at alam kong ang anumang posibleng pamemeke ay kailangang patunayan sa tamang paraan.
“Celina,” sabi ni Atty. Dalia habang palabas kami, “huwag mong hayaang ang galit mo ang magdesisyon. Kailangang mas matibay ang ebidensiya kaysa sa sakit na nararamdaman mo.”
Tumango ako.
Hindi ako naghahanap ng eksenang maaari kong ipaskil sa internet.
Gusto kong malaman kung gaano kalalim ang ginawa nila.
At sino ang tunay na nagplano.
Pagsapit ng tanghali, tumawag si Rafael nang labing-apat na beses.
Hindi ko sinagot ang unang labintatlo.
Sa ikalabing-apat, pinindot ko ang sagot.
“Celina, kailangan nating mag-usap.”
“May gusto kang ipaliwanag tungkol sa mga dokumentong ipinasa sa bangko?”
Natahimik siya.
“Hindi pa naman aprubado ang utang.”
Parang may mabigat na bagay na bumagsak sa aking dibdib.
Iyon ang una niyang naisip na sabihin.
Hindi kung sino ang gumaya sa pirma ko.
Hindi kung bakit ginamit ang pangalan ko.
Kundi ang katotohanang wala pang perang nailalabas.
“Kung hindi natuloy ang isang maling bagay, hindi ibig sabihin na hindi ito sinubukan,” sagot ko.
“Pinapalaki mo na naman ang lahat.”
“Rafael, may gumagamit ng pangalan ko nang walang pahintulot.”
“Ginagawa namin ito para mailigtas ang negosyo!”
“Bakit hindi mo ako kinausap?”
“Dahil alam kong tatanggi ka!”
Hindi ko alam kung ilang segundo kaming natahimik.
Pagkatapos, narinig kong mahina siyang nagmura.
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
Ngunit iyon ang ibig niyang sabihin.
Mas mahalaga sa kaniya ang makuha ang gusto niya kaysa hingin ang pahintulot ko.
Ibinaba ko ang tawag.
Sa hapon, nagtipon ang aming pangkat sa maliit kong opisina sa Santa Rosa.
Kasama ko sina Noel, ang namamahala sa aming teknikal na pangkat, at Jasmin, ang tagapag-ugnay sa mga kliyente.
Ipinaliwanag ko sa kanila ang nangyari at ang limitasyon ng aming gagawin.
Hindi kami basta kukuha ng pribadong tala mula sa kompanya ni Rafael.
Ang maaari naming suriin ay ang mga datos na pinahihintulutan ng aming kasunduan sa pagbibigay-serbisyo, lalo na ang mga tala ng operasyon na kinakailangang panatilihin para sa pag-aayos ng sistema.
Ang iba pang dokumentong pinansiyal ay kailangang dumaan sa pahintulot ng kompanya at sa isang malayang pagsusuri.
“Ate Celina,” sabi ni Noel, “naaalala mo ba ang mga kakaibang tala noong nakaraang buwan?”
“Oo.”
“May nadagdag pa.”
Ipinakita niya sa akin ang buod ng mga biyahe.
May labingpitong kargamentong nakatalang naihatid ng North Harbor Transit sa loob lamang ng anim na linggo.
Ngunit marami sa mga iyon ang walang katumbas na tala ng pagdating mula sa mga lugar na gumagamit ng aming sistema.
May magkakaparehong oras ng pag-alis.
May dalawang magkaibang kargamento na iisa ang ginamit na numero ng sasakyan.
At may ilang tala na binago matapos ang orihinal na araw ng paghahatid.
“Posible bang mali lang ang inilagay ng tauhan?” tanong ko.
“Posible sa isa o dalawa,” sagot ni Noel. “Pero mahirap ipaliwanag ang ganito karami.”
Hindi kami nagmadaling magbintang.
Inihanda namin ang mga teknikal na tala at ipinasa ang mga ito sa pamamagitan ng opisyal na proseso sa isang malayang pangkat na inatasang sumuri sa mga pinansiyal na transaksiyon ng kompanya.
Si Dina ang nagdala ng usapin sa lupon ng mga direktor.
Hindi naging madali.
Dalawang araw matapos ang pamanhikan, naglabas si Doña Pilar ng mensahe sa isang pangkat ng mga kamag-anak.
Ayon sa kaniya, masyado raw akong mapagmataas at hindi marunong magparaya.
Idinagdag pa niyang ayaw ko raw magbahagi ng pera sa magiging asawa ko, kaya ko pinahiya ang kanilang pamilya.
May kamag-anak pang nagtanong kung bakit hindi ko na lamang pinalampas ang nangyari.
Binasa ko ang mensahe.
Pagkatapos ay inilapag ko ang telepono.
Hindi lahat ng kasinungalingan ay kailangang sagutin sa sandaling marinig.
Ngunit may isang bagay akong hindi pinayagang palampasin.
Ang pangalan ni Tiya Nena.
May nagpakalat ng kuwento na siya raw ang nagturo sa akin na habulin ang kayamanan ng pamilya Alonzo.
Si Tiya Nena, na nagbibilang pa rin ng sukli sa kaniyang maliit na tindahan kahit kaya ko na siyang sustentuhan.
Si Tiya Nena, na minsang ibinenta ang kaniyang gintong kuwintas para makabili ako ng gamit sa paaralan.
Si Tiya Nena, na hindi kailanman humingi ng kahit isang piso mula kay Rafael.
Nang malaman ko iyon, tumawag ako kay Doña Pilar.
“Maaaring sabihin ninyo ang gusto ninyo tungkol sa akin. Pero huwag ninyong idadamay ang tiyahin ko.”
Tumawa siya.
“Kung hindi mo gustong mapag-usapan ang pamilya mo, sana hindi ka nag-eskandalo.”
“May mga dokumentong gumagamit sa pangalan ko nang walang pahintulot.”
“Wala kang patunay na may kasalanan ang anak ko.”
“Kung ganoon, wala rin kayong dahilan para matakot sa pagsisiyasat.”
Biglang naging malamig ang boses niya.
“Celina, tandaan mong hindi ka magiging matagumpay kung wala ang mga kakilala ng pamilya namin.”
“Hindi ko ginamit ang apelyido ninyo para makapagtapos ng pag-aaral.”
“At huwag mong isiping ikaw lang ang marunong gumawa ng sistema.”
Napahinto ako.
“Bakit ninyo sinabi iyon?”
“Dahil maaari ka naming palitan.”
Naputol ang tawag.
Sa unang pagkakataon, naisip kong ang nais nilang kunin ay hindi lamang ang programang pinaghirapan namin.
Gusto rin nilang iparamdam na wala akong halaga kapag nawala sa tabi ko si Rafael.
Lumipas ang tatlong araw.
Dumating sa opisina ko si Aling Bebang, ang pangulo ng isang samahan ng mga magsasaka mula sa Nueva Ecija.
Bitbit niya ang isang lumang sobre na puno ng resibo.
“Anak,” sabi niya, “pasensiya na at dito pa ako dumiretso. Hindi na kasi namin alam kung sino ang lalapitan.”
Ipinakita niya ang mga tala ng ani nilang kamatis at sitaw.
Dalawang linggo na raw naantala ang bayad sa ilang kargamentong ipinadala sa Maynila.
May mga produktong tinanggap na ng mga mamimili, ngunit sinabi sa kanilang hindi pa raw nakukumpleto ang mga papeles sa paghahatid.
Ang iba naman ay nasira habang naghihintay ng sasakyan.
“Magkano po ang hindi pa nababayaran?” tanong ko.
“Lampas isang milyon na, anak. Dalawampu’t walong pamilya ang apektado.”
Naramdaman kong sumikip ang dibdib ko.
Hindi iyon simpleng numero.
May mga batang umaasa sa susunod na bayad para sa matrikula.
May mga magsasakang nangutang para sa pataba at binhi.
May mga pamilyang kailangang maghintay bago makabili ng gamot.
Naalala ko ang pangako ni Rafael noong nagsisimula pa lamang kami.
Walang maluluging magsasaka dahil sa kapabayaan ko.
Ano ang nangyari sa pangakong iyon?
Tinulungan namin si Aling Bebang na ayusin ang mga resibo at ihanda ang mga reklamong maaari niyang ihain sa mga kumpanyang may pananagutan.
Hindi ko ipinangakong personal kong babayaran ang lahat.
Alam kong hindi iyon sapat na pangmatagalang solusyon.
Ngunit tiniyak kong may maayos siyang tala ng bawat kargamento, bawat petsa, at bawat halagang hindi pa natatanggap.
Kinabukasan, nalaman kong may kaugnayan pala ang North Harbor Transit kay Patricia.
Hindi sa pamamagitan ng tsismis.
Sa mga pampublikong tala ng rehistrasyon ng negosyo, nakalista ang nakatatanda niyang kapatid na si Gino Guevara bilang isa sa mga pangunahing opisyal nito.
Hindi awtomatikong ilegal ang magkaroon ng negosyong pinamamahalaan ng kamag-anak.
Ngunit kapag ang isang tagapamahala ng mga pagbili ay nagbibigay ng malalaking kontrata sa kompanya ng sariling pamilya, dapat malinaw at wastong ihayag ang ugnayang iyon.
Lalo na kung may mga bayaring hindi matugma sa aktuwal na serbisyo.
Sa unang pagpupulong ng malayang pangkat ng mga tagasuri, lumabas na hindi pa naihahayag sa lahat ng direktor ang kaugnayan ni Patricia sa kompanyang tumatanggap ng bayad.
May mga dokumento ring kulang ang patunay ng paghahatid.
At may mga pahintulot sa pagbabayad na personal na nilagdaan ni Rafael.
Hindi ko maintindihan.
Dati, kahit ilang daang pisong gastos, pinagtatalunan namin.
Ngayon, milyon-milyong piso ang dumadaan sa kaniyang mesa nang hindi niya kinukuwestiyon?
Nang harapin siya ng lupon ng mga direktor, sinabi niyang nagtiwala lamang siya kay Patricia.
Sinabi rin niyang hindi niya alam na kamag-anak nito ang isa sa mga namamahala sa North Harbor Transit.
Ngunit may ipinakitang mensahe ang isang empleyado sa loob ng opisyal na pagsisiyasat.
Ilang buwan bago ang pamanhikan, nagsulat si Dina kay Rafael na kailangan munang tiyaking tunay na naisagawa ang mga biyahe bago maglabas ng karagdagang bayad.
Ang sagot ni Rafael ay maikli.
Ipagpatuloy ang bayad. Ako ang mananagot.
Hindi na iyon simpleng pagkakamali ng isang tauhan.
Desisyon iyon ng taong pinagkatiwalaan kong makakasama habang-buhay.
Nang gabing iyon, dumating si Rafael sa tapat ng bahay ko.
May hawak siyang bulaklak at isang maliit na kahon.
Hindi ko siya pinapasok.
Sa may tarangkahan kami nag-usap.
“Celina, mali ang nangyari sa pamanhikan,” sabi niya.
Tahimik akong nakinig.
“Hindi dapat kita pinahiya.”
“Hindi lang iyon ang problema.”
“Alam ko.”
“Alam mo rin ba kung bakit may pekeng lagda sa dokumento para sa bangko?”
Napapikit siya.
“Hindi ko iniutos na gayahin ang pirma mo.”
“Pero alam mong gagamitin nila ang pangalan ko?”
Hindi siya sumagot.
Napatingin ako sa maliit na kahong hawak niya.
Nasa loob ang singsing.
“Binalik ni Mama,” sabi niya. “Hindi ko gustong matapos tayo nang ganito.”
Tiningnan ko ang mukha niyang ilang taon kong minahal.
Dati, kapag pagod siya, ako ang unang nakakapansin.
Kapag may problema siya, ako ang unang tumutulong.
Ngunit ngayong ako ang nangangailangan ng katotohanan, parang wala siyang lakas ng loob na maging tapat.
“Rafael, may isang bagay akong gustong itanong.”
“Ano iyon?”
“Kung hindi ko nakita ang pulang sobre, ipapapirma mo ba talaga sa akin ang kasunduang iyon?”
Matagal siyang natahimik.
Pagkatapos ay tumango.
“Akala ko, kapag naging asawa na kita, maiintindihan mo.”
Parang biglang lumayo ang lahat ng magagandang alaala namin.
Hindi siya basta nadala ng kaniyang ina.
Pinili niyang maging bahagi ng plano.
“Huwag ka nang bumalik dito,” sabi ko.
“Celina—”
“Hindi kita kinamumuhian. Pero hindi na kita pinagkakatiwalaan.”
Isinara ko ang tarangkahan.
Kinabukasan, nakatanggap ako ng opisyal na liham mula sa abogado ng kompanya ni Rafael.
Nais nilang bilhin o tuluyang angkinin ang karapatan sa aming programa.
Nakalagay ding kung hindi kami papayag, sisimulan nilang lumipat sa ibang sistema alinsunod sa mga kondisyon ng aming umiiral na kontrata.
Wala akong problema sa lehitimong paglipat sa ibang tagapagbigay-serbisyo.
Karapatan nilang humanap ng ibang paraan.
Ngunit hindi nila puwedeng piliting ibigay namin nang libre ang pag-aari ng aking kompanya.
At hindi nila puwedeng burahin ang mga tala para matakasan ang pananagutan.
Sinagot iyon ng aming abogado.
Malinaw ang aming posisyon: tutuparin namin ang mga obligasyon sa serbisyo habang umiiral ang kontrata, pananatilihin ang mga kinakailangang tala, at hindi pipirma sa anumang paglilipat ng karapatan nang walang wastong kasunduan.
Akala ko, makapaghihintay na lamang kami sa resulta ng pagsusuri.
Ngunit isang Biyernes ng hapon, tumawag si Aling Bebang.
Halos hindi siya makahinga sa pag-iyak.
“Celina, may dalawang trak kaming puno ng gulay. Nasa imbakan pa rin sila dahil biglang kinansela ang biyahe. Wala nang malamig na lugar na mapaglagyan. Bukas ng umaga, maraming masisira!”
Tumawag ako sa tagapag-ugnay ng paghahatid.
Sinabi niyang iniutos ng pamunuan na huwag munang ituloy ang biyahe dahil sa usapin sa bagong kontrata.
Pagkaraan ng ilang minuto, may dumating na mensahe mula kay Patricia.
Kung papayag kang ilipat ang sistema sa amin, maaari naming ayusin ang lahat ngayong gabi.
Tinitigan ko ang mensahe.
Mga magsasaka ang nagsikap nang ilang buwan para sa ani.
Mga manggagawa ang nagbuhat ng mga kahon.
At ngayon, ginagamit nila ang posibleng pagkasira ng paninda para pilitin akong ibigay ang pag-aari ko.
Mas masakit pa ang sumunod na mensahe.
Mula iyon kay Rafael.
Celina, pirmahan mo na. Isipin mo naman ang mga taong maaapektuhan.
Doon ko napagtantong hindi pa rin niya nakikita ang mali.
Ang taong tumulong sa kaniyang iligtas ang mga magsasaka apat na taon na ang nakalipas ay siya na ngayong hinihingan niya ng kapalit bago niya gampanan ang pananagutan.
Kinuha ko ang telepono at tinawagan si Noel.
“Noel, hanap ka ng dalawang bakanteng refrigerated truck na maaaring rentahan ngayong gabi. Tatawagan ko ang mga magsasaka at ang mga mamimili.”
“Ate, magkano ang kaya nating ilabas?”
Tumingin ako sa mga papeles ng kompanya ko.
Hindi iyon maliit na gastos.
Ngunit alam kong may mga bagay na mas mahalaga kaysa sa panalo sa isang pagtatalo.
“Gagawa tayo ng hiwalay at malinaw na kasunduan,” sagot ko. “Walang kukunin sa mga kargamentong hindi atin. Kailangan ang pahintulot ng lahat ng may-ari ng produkto.”
“Opo.”
“At Noel?”
“Ano iyon, Ate?”
“Walang magsasakang mawawalan ng ani dahil lamang ayaw kong yumuko sa kanila.”
Akala ko, iyon na ang pinakamabigat na desisyong gagawin ko.
Ngunit bago matapos ang gabi, tumawag si Dina.
Umiiyak siya.
“Ma’am Celina, may natagpuan ang mga tagasuri. Hindi lang po si Patricia ang nakinabang sa mga bayad sa North Harbor Transit.”
“Ano ang ibig mong sabihin?”
“May isa pang kompanyang nakatanggap ng pera mula roon. Nakapangalan iyon sa isang negosyong konektado sa pamilya ng nanay ni Sir Rafael.”
Nanigas ako.
“Alam ba ni Rafael?”
Huminga siya nang malalim.
“Opo, Ma’am. May mga dokumentong nagpapakitang ipinaalam sa kaniya ang mga transaksiyon bago pa ang pamanhikan.”
