BAHAGI 3 — Nang Sinubukan Niyang Kunin ang Aming Negosyo, Isang Lumang Notebook ang Naglantad sa Kanyang Panlilinlang
BAHAGI 3 — Nang Sinubukan Niyang Kunin ang Aming Negosyo, Isang Lumang Notebook ang Naglantad sa Kanyang Panlilinlang
Alas-dos ng madaling-araw nang muli kong buksan ang lumang notebook na nakatago sa drawer ng aking mesa.
Kupas na ang asul nitong pabalat.
May mantsa ng mantika sa gilid.
At may isang pahinang bahagyang napunit dahil minsan itong nabasa ng ulan habang naghahatid ako ng pagkain.
Labimpitong taon ko nang iniingatan ang notebook na iyon.
Nakasulat doon ang unang labinlimang customer namin.
Ang unang ₱750 na kinita ko.
Ang unang araw na nakabili kami ng dagdag na kalan.
At ang unang pagkakataong nakapagbigay ako ng bonus sa dalawang babaeng tumulong sa akin sa kusina.
Habang binabasa ko ang mga lumang tala, hindi ko napigilan ang pagpatak ng luha.
Hindi dahil sa panghihinayang sa aking asawa.
Kundi dahil ngayon ko lamang lubos na naunawaan kung gaano karaming taon kong minamaliit ang sariling kakayahan.
Palagi kong sinasabing magaling si Renato sa negosyo.
Palagi kong ipinagmamalaking mahusay siyang maghanap ng kliyente.
Pero kapag pumalya ang refrigerator, sino ang naghahanap ng paraan para hindi masira ang karne?
Kapag hindi sapat ang budget, sino ang nagbabago ng menu nang hindi binabawasan ang kalidad?
Kapag may empleyadong may sakit, sino ang nagpapalit ng schedule?
Kapag kulang ang bayad ng customer, sino ang nakikipag-usap nang maayos para hindi masira ang relasyon?
Ako.
At lahat ng iyon, itinuring kong ordinaryong tungkulin ng isang asawa.
Kinabukasan, maaga akong nagpunta sa opisina ni Mariel.
Dala ko ang notebook, mga resibo, bank statements na may access ako, at kopya ng mga kontrata.
Hindi ko inasahang matutuwa ako sa mga numerong minsan kong pinangarap aralin sa kolehiyo.
Pero habang sinusuri namin ang mga dokumento, pakiramdam ko ay bumabalik ang isang bahagi ng sarili kong matagal nang nawawala.
“Celina, may problema tayo,” sabi ni Mariel.
Itinuro niya ang isang invoice.
May order na chafing dishes, food warmers, at iba pang kagamitan.
Halos ₱95,000 ang kabuuang halaga.
Ang nakalagay na customer ay Kusina ni Lina.
Pero ang delivery address ay isang inuupahang event space sa Santa Rosa.
Hindi iyon isa sa mga lugar na ginagamit namin.
“May purchase order ba?” tanong ko.
Ipinakita niya ang kopyang ipinadala ng supplier.
Naroon ang aming logo.
May business stamp.
At may pangalan ni Renato bilang nag-order.
Wala ang pirma ko.
Hindi ko rin iyon inaprubahan.
“Puwede pa ba nating pigilan?” tanong ko.
“Kaibiganin mo muna ang supplier at linawin ang dokumento. Huwag tayong mangako o magbanta nang hindi kumpleto ang records.”
Agad kong tinawagan ang kumpanya.
Nakilala ako ng kanilang manager dahil ilang taon na kaming bumibili roon.
Ipinaliwanag kong hindi ko inaprubahan ang order at kailangan muna naming tiyakin kung sino talaga ang may pananagutan.
Mabuti na lamang at hindi pa nailalabas ang karamihan sa mga kagamitan.
Pumayag silang ihinto muna ang delivery habang sinusuri ang authorization at payment arrangements.
Hindi iyon nangangahulugang wala nang problema.
May mga kailangang linawing obligasyon.
Ngunit kahit paano, napigilan naming madagdagan ang gulong nilikha ni Renato.
Pagkatapos, pumunta ako sa opisina ng isang abogado sa San Pablo.
Si Atty. Elisa Sarmiento.
Hindi ako pumunta roon para agad magdemanda.
Pumunta ako upang malaman kung ano ang maaari kong gawin nang legal.
Ipinakita ko ang mga dokumento ng negosyo.
Ang titulo ng bahay na minana ko.
Ang draft na authorization.
Ang mga email na ipinadala gamit ang aming business account.
At ang resibo ng ₱120,000 na pumasok sa personal na account ni Renato.
Maingat na nakinig ang abogado.
“Una,” sabi niya, “huwag kang pipirma sa anumang dokumentong hindi mo nauunawaan. Pangalawa, kailangan nating paghiwalayin ang tunay na obligasyon ng negosyo sa mga transaksiyong maaaring ginawa nang walang pahintulot mo.”
“Puwede ba niyang isanla ang bahay ko?”
“Kailangan nating suriin ang titulo at iba pang kaugnay na dokumento. Pero hindi sapat na asawa mo siya para basta magamit ang iyong minanang ari-arian bilang collateral nang walang wastong pahintulot.”
Napahinga ako nang malalim.
Sa unang pagkakataon matapos ang pista, naramdaman kong may matibay akong maaaring panghawakan.
“Paano naman ang perang kinuha niya?”
“Kolektahin muna natin ang kumpletong ebidensiya. May mga hakbang para humingi ng accounting, pagbabalik ng pera, at pananagutan kung may naganap na pandaraya.”
Hindi ako nagtanong kung paano siya mapapahiya.
Ang una kong itinanong ay kung paano ko mapoprotektahan ang aming mga customer at empleyado.
Doon ko nakita ang bahagyang pagngiti ni Atty. Elisa.
“Alam mo kung bakit may pagkakataon pang makabangon ang negosyo mo?”
Umiling ako.
“Dahil kahit ikaw ang niloko, hindi mo nakakalimutan ang responsibilidad mo sa ibang tao.”
Pagbalik ko sa kusina, naghihintay si Tessa.
Apatnapu’t apat na taong gulang siya.
Labindalawang taon na siyang nagtatrabaho sa amin.
Nagsimula siyang tagabalot ng pagkain noong maliliit pa ang kanyang dalawang anak.
Ngayon, siya ang namamahala sa paghahanda ng mga sangkap kapag maraming order.
Lumapit siya sa akin.
“Ma’am, may sasabihin po ako.”
Halos hindi niya ako matingnan.
“Kanina po, kinausap kami ni Sir Renato. Sinabi niyang lilipat na raw ang negosyo sa Santa Rosa. Kapag sumama raw kami sa kanya, dodoblehin niya ang sahod namin.”
Hindi ako agad nagsalita.
“May sinabi pa po siya,” patuloy ni Tessa.
“Ano iyon?”
“Wala na raw kayong papel sa negosyo. Hindi na raw kayo kaya ng trabaho dahil tumatanda na kayo.”
Napapikit ako.
“May sumama ba?”
Umiling siya.
“Wala pa po, Ma’am. Pero natatakot ang iba. Baka raw mawalan sila ng trabaho.”
Tinawag ko ang aming mga empleyado.
Hindi ko sila pinagalitan.
Hindi ko sila pinilit pumili sa pagitan namin ni Renato.
Ipinaliwanag kong mananatiling bukas ang Kusina ni Lina, na patuloy naming igagalang ang kanilang karapatan sa sahod at benepisyo, at walang sinumang dapat piliting pumirma ng bagong kontrata nang hindi ito nauunawaan.
“Kung may mas magandang oportunidad para sa inyo, hindi ko kayo pipigilan,” sabi ko.
“Pero hangga’t nagtatrabaho kayo rito, babayaran ko nang maayos ang bawat oras na pinaghirapan ninyo.”
Tahimik ang lahat.
Pagkatapos, nagsalita si Tessa.
“Ma’am, naaalala n’yo noong naospital ang anak ko?”
Tumango ako.
“Ikaw po ang nagdala sa amin ng pagkain. Ikaw rin ang nagpauna ng sahod ko para may pambili kami ng gamot.”
Napaluha siya.
“Hindi namin nakakalimutan iyon.”
Isa-isang nagsalita ang ibang empleyado.
May nakaaalala ng mga gabing sabay kaming nagbubuhat ng kaldero.
May nakaaalala ng bagyong pinili naming itigil ang delivery para hindi mapahamak ang mga rider.
May nakaaalala kung paano ko sila tinuruan ng tamang food preparation kahit ako mismo ay pagod na pagod.
Hindi pala nawalan ng halaga ang mga taong iyon sa likod ng kusina.
Hindi lang iyon nakikita ng asawa ko.
Kinahapunan, tumawag ang coordinator ng paaralan.
Pormal kong nilinaw sa kanya ang problema sa down payment.
Ipinadala niya ang kopya ng kanilang kontrata, transaction receipt, at mga mensahe ni Renato.
Nangako akong tutuparin ng Kusina ni Lina ang napagkasunduang anim na raang pagkain.
Hindi dahil gusto kong pagtakpan ang ginawa ng asawa ko.
Kundi dahil may mga mag-aaral, guro, at magulang na umaasa sa aming serbisyo.
Ipinaliwanag din namin na ang usapin sa perang naipadala kay Renato ay hiwalay naming aayusin at hindi dapat maging dahilan upang singilin muli sila sa parehong depositong ibinigay nila nang may mabuting paniniwala.
Mabuti na lamang at may natitira pang business reserve.
Hindi iyon malaking halaga.
May mga supplier at sahod ding kailangang bayaran.
Kaya muli kaming nagkuwenta ni Mariel.
Binawasan namin ang mga hindi kailangang gastos.
Nag-ayos kami ng mas maagang delivery ng sangkap.
At humingi kami ng malinaw na schedule ng natitirang bayad ayon sa aming napag-usapan ng paaralan.
Gabi na nang umuwi ako.
Nasa sala si Renato.
Nakataas ang paa sa sofa.
May hawak na baso.
At nakangiti habang may kausap sa cellphone.
“Darling, huwag kang mag-alala. By next week, tapos na ang lahat. Makakalipat na tayo.”
Tumigil siya nang makita ako.
Agad niyang ibinaba ang tawag.
“Anong ginagawa mo sa negosyo?” tanong niya.
“Trabaho ko.”
“Bakit mo kinausap ang mga supplier ko?”
“Mga supplier ng Kusina ni Lina.”
“Paulit-ulit mong ipinagmamalaki ang papel na nasa pangalan mo. Pero sino ang nagdala ng malalaking customer?”
“Marami kang natulungan, Renato. Hindi ko iyon itinatanggi.”
Napangisi siya.
“Kung ganoon, bakit mo ako hinaharangan?”
“Dahil ginagamit mo ang pangalan ng negosyo para sa mga transaksiyong hindi ko inaprubahan. At sinubukan mong gamitin ang bahay ni Mama bilang panagot sa utang.”
Bigla siyang tumayo.
“Bahay ni Mama mo? Ilang taon na tayong kasal! Hanggang ngayon, pinagdadamutan mo pa rin ako?”
“Hindi kita pinagdadamutan. Pinoprotektahan ko ang bagay na hindi mo dapat basta ipagsapalaran.”
Lumapit siya hanggang halos magkadikit ang aming mga mukha.
“Makinig kang mabuti, Celina. Kung hindi mo ako tutulungan, sisiguraduhin kong walang customer na matitira sa iyo.”
Iyon ang unang pagkakataong hindi ako umatras.
“Hindi mo na ako kailangang takutin. Alam ko na ang ginagawa mo.”
Tumawa siya.
“Anong gagawin mo? Magluluto ka para maghapon habang ako ang kumukuha ng lahat ng kliyente?”
“Kung kailangan.”
“Matanda ka na. Wala kang diploma. Wala kang koneksiyon. Walang maniniwala sa iyo.”
“Kung ganoon, hayaan mong ang trabaho ko ang magsalita.”
Namula ang mukha niya.
“May pagsisisihan ka.”
Kinabukasan, nagsimula siyang mag-post sa Facebook.
Isang mahabang mensahe tungkol sa isang asawang diumano ay walang utang na loob.
Hindi niya direktang binanggit ang pangalan ko.
Pero malinaw sa lahat kung sino ang tinutukoy niya.
Sinabi niyang siya ang nagtaguyod ng pamilya.
Na siya ang nagpalaki sa negosyo.
At ngayon, tinatanggalan daw siya ng karapatan ng sarili niyang asawa.
May mga kakilala kaming nagkomento.
“Stay strong, Sir!”
“Ganyan talaga kapag pera na ang usapan.”
“Sayang naman ang pamilya.”
Nabasa ko ang lahat.
Masakit.
Lalo na nang makita kong may kamag-anak kaming naniniwala sa kanya.
Pero hindi ako sumagot ng galit.
Sa halip, nag-post ako sa opisyal na page ng Kusina ni Lina.
Ipinahayag kong patuloy ang aming operasyon, na kailangang kumpirmahin sa opisyal na business contact ang anumang pagbabago sa booking, at hindi awtomatikong naililipat sa ibang kompanya ang aming mga kontrata.
Wala akong binanggit na personal na relasyon.
Wala akong inilabas na pribadong impormasyon.
Ayokong maging palengke ng tsismis ang negosyong pinagkakakitaan ng labing-apat na pamilya.
Ngunit habang sinusubukan kong ayusin ang lahat, may mas masakit na problemang dumating.
Nang gabing iyon, lumapit sa akin si Migs.
Hawak niya ang kanyang cellphone.
“Ma, galit ba kayo ni Papa?”
Hindi ko alam kung paano sasagot.
Umupo ako sa tabi niya.
“May problema kaming kailangang ayusin. Pero hindi mo kasalanan iyon.”
Tumulo ang luha niya.
“Sinabi ni Papa, kapag hindi ka raw pumirma sa papel, baka hindi na ako makapag-aral.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
“Anak, hindi totoo na kailangan mong pasanin ang desisyon namin.”
“Sinabi niya rin na ikaw raw ang dahilan kung bakit aalis siya.”
Niyakap ko ang anak ko.
Labinlimang taong gulang pa lamang siya.
Dapat ang iniisip niya ay projects, basketball, at mga kaibigan.
Hindi kung sino sa kanyang mga magulang ang sisira sa kanilang tahanan.
“Makinig ka sa akin, Migs. Hindi ka kailangang mamili. Mahal ka namin. At hindi mo kailangang magdala ng mensahe o mamagitan sa amin.”
Mahigpit siyang yumakap.
“Ma, nakita kitang nagluluto kahit may sakit ka. Hindi ka walang silbi.”
Doon ako tuluyang napaiyak.
Hindi dahil nasaktan ako ng asawa ko.
Kundi dahil mas malinaw pa sa isang labinlimang taong gulang ang katotohanang ayaw kilalanin ng kanyang ama.
Pagsapit ng Biyernes, handa na ang aming plano para sa school celebration.
Naayos ang menu.
Nakumpirma ang delivery vehicles.
Nabayaran ang kailangang paunang gastos.
At may nakatalagang empleyado para sa bawat bahagi ng paghahanda.
Akala ko, kahit paano, malalampasan namin ang unang malaking pagsubok.
Pero bandang alas-siyete ng gabi, tumawag muli ang coordinator ng paaralan.
Halos nanginginig ang boses niya.
“Ma’am Celina, may problema po.”
“Ano iyon?”
“May natanggap kaming cancellation letter. Nakalagay pong kinansela ninyo ang catering service at inilipat ang booking sa R&K Celebrations.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
“Hindi ako nagpadala ng cancellation letter.”
“Pero Ma’am, may pirma po ninyo.”
Agad niyang ipinadala sa akin ang dokumento.
Binuksan ko ang PDF.
Naroon ang logo ng Kusina ni Lina.
Naroon ang buong pangalan ko.
At sa pinakailalim, may larawang kamukha ng pirma ko.
Isang pirma mula sa lumang invoice na matagal na naming ginagamit.
Kinopya.
Idinikit.
At inilagay sa dokumentong hindi ko kailanman nakita o pinahintulutan.
May kasama pang instruction na ang lahat ng natitirang bayad ay dapat ipadala sa bagong kompanya.
Nang makita ko ang pangalan ng taong nagpadala, halos hindi ako makahinga.
Renato Ramos.
Sarili kong asawa.
Hindi na lang pera ang pinag-uusapan.
Hindi na lang pagtataksil.
Ginamit na niya ang aking pagkakakilanlan upang magmukhang ako mismo ang sumuko sa negosyong pinaghirapan ko.
Tinawagan ko siya.
Isang beses.
Dalawang beses.
Sa pangatlo, sinagot niya.
Naririnig ko sa likuran ang musika at tawanan.
“Ano na naman, Celina?”
“Huwad ang cancellation letter na ipinadala mo.”
Tumawa siya.
“Patunayan mo.”
“May records ako.”
“Good luck. Bukas, malalaman mo kung sino talaga ang may hawak ng negosyo.”
Pagkatapos, pinatay niya ang tawag.
Nakatayo ako sa gitna ng kusina habang hawak ang cellphone.
Sa paligid ko, abalang-abala ang aking mga empleyado sa paghahanda ng anim na raang pagkain.
At sa unang pagkakataon, naisip kong baka hindi sapat ang pagiging masipag para labanan ang isang taong handang magsinungaling sa lahat.
Ngunit bago ako tuluyang panghinaan ng loob, may pumasok na bagong mensahe.
Galing kay Karla.
“Ma’am Celina, kailangan po nating mag-usap. May dokumentong ipinakita sa akin si Renato. Kapag lumabas ito bukas, baka pati bahay ninyo ay madamay.”
Napatingin ako sa orasan.
Alas-otso y medya ng gabi.
Labing-isang oras na lamang bago magsimula ang pinakamahalagang delivery sa kasaysayan ng Kusina ni Lina.
At ang babaeng naging dahilan ng pagkasira ng aming pagsasama ang siya ngayong nagsasabing may mas malaki pa palang kasinungalingan ang asawa ko.
