Daan Papunta sa Lungsod
Bahagi 4: Ang Daan Papunta sa Lungsod
Kinabukasan, maaga akong nagising.
Hindi dahil sa ingay.
Kundi dahil sa katahimikan.
Karaniwan, sa oras na iyon, naririnig na namin ang mga manok, ang lagaslas ng tubig mula sa poso, ang mga kapitbahay na nag-aayos ng paninda, at ang mahinang kalansing ng tricycle ni Tatay.
Pero noong umagang iyon, parang buong barangay ay nagpipigil ng hininga.
Lumabas ako sa bakuran.
Si Tatay ay naroon na, nakatayo sa tabi ng tricycle. Pinupunasan niya ang upuan gamit ang lumang basahan.
Natigilan ako.
“Tay,” tawag ko.
Hindi siya lumingon agad.
“Gising ka na pala.”
“Akala ko hindi mo siya ihahatid.”
Tumigil ang kamay ni Tatay sa pagpupunas.
Matagal bago siya sumagot.
“Hindi ko siya ihahatid dahil hiningi nila. Hindi ko rin siya ihahatid dahil napilitan ako.”
Tumingin siya sa akin.
“Pero kung hahayaan kong maglakad ang batang iyon papunta sa terminal na dala ang buong kahihiyan ng barangay, magiging magaan ba ang loob ko?”
Hindi ako nakasagot.
“Hindi ko pa siya napapatawad,” sabi ni Tatay. “Pero hindi ibig sabihin noon ay kailangan kong maging malupit.”
Sa sandaling iyon, nakita ko ang dahilan kung bakit kahit ilang ulit siyang niloko, maraming tao pa rin ang lumalapit sa kanya kapag may problema. Hindi dahil mahina siya. Hindi dahil madali siyang abusuhin.
Kundi dahil alam niyang may hangganan ang galit.
Maya-maya, lumabas si Nanay mula sa bahay. May hawak siyang bote ng tubig at dalawang balot ng suman.
“Kung ihahatid mo siya,” sabi niya kay Tatay, “huwag mong hayaang gutumin ang sarili mo sa daan.”
Tiningnan siya ni Tatay.
“Hindi ka galit?”
“Galit,” sagot ni Nanay. “Pero mas galit ako kapag naging pareho tayo ng puso nila.”
Natahimik si Tatay.
Pagkatapos, mahinang tumango.
Bandang alas-singko y medya, dumating si Miguel sa labas ng gate.
Hindi na bago ang suot niyang damit. Hindi na rin siya nakapolo na parang handang magpakitang-gilas. Simpleng T-shirt lang at pantalon. Ang maleta niya ay medyo marumi na sa putik mula kahapon.
Nang makita niyang nakahanda ang tricycle, nanlaki ang mata niya.
“Tito…”
“Sumakay ka kung gusto mong hindi mahuli,” sabi ni Tatay.
Hindi agad gumalaw si Miguel.
Parang hindi siya sigurado kung karapat-dapat ba siyang sumakay.
Si Nanay ang nagsalita.
“Bilisan mo. Mahirap maghabol ng bus.”
Doon lang dahan-dahang binuhat ni Miguel ang maleta. Agad akong lumapit para tulungan sana siya, pero tumigil ako sa gitna.
Hindi dahil ayaw ko.
Kundi dahil nakita kong kailangan niya munang matutunan ang bigat ng sarili niyang dala.
Nang mailagay niya ang maleta sa likod ng tricycle, humarap siya sa amin.
“Tita Lorna,” sabi niya, “ipinadala ko na po kagabi ang paghingi ng tawad sa group chat. Sinabi ko po ang totoo. Sinabi ko pong hindi kayo nanakit.”
Tumango si Nanay.
“Mabuti.”
“Tapos po…” Napalunok siya. “Sinabi ko rin po na mali ako sa pagsasalita tungkol sa mahihirap.”
Tahimik si Junjun sa gilid, pero nakita kong bahagya niyang itinaas ang tingin.
“Hindi sapat ang salita,” sabi ni Nanay. “Pero simula iyon.”
“Opo,” sagot ni Miguel. “Gagawin ko pong totoo.”
Umandar ang tricycle.
Sumakay si Tatay sa harap, at si Miguel sa likod. Hindi ko alam kung bakit, pero bigla akong nagpasyang sumama.
“Ako rin,” sabi ko. “Sasamahan ko si Tay.”
Tumingin si Tatay sa akin, pagkatapos ay tumango.
Habang binabaybay namin ang daan palabas ng barangay, unti-unting sumisikat ang araw. Ang mga palayan sa magkabilang gilid ay kumikislap sa hamog. May mga magsasakang nakayuko na sa bukid. May mga batang nakauniporme na naglalakad papunta sa paaralan.
Tahimik ang biyahe.
Walang nagsasalita.
Si Miguel ay nakaupo sa likod, mahigpit na hawak ang supot ng tinapay na ibinigay ni Nanay. Hindi niya iyon binubuksan. Para bang hindi iyon pagkain, kundi paalala.
Pagdating sa terminal, marami nang tao. May mga pasaherong may dalang bayong, estudyanteng may backpack, at mga magulang na paulit-ulit na nagpapaalala sa mga anak.
Huminto ang tricycle sa gilid.
Bumaba si Miguel.
Kinuha niya ang maleta. Pagkatapos, humarap kay Tatay.
“Tito Tomas,” sabi niya, “salamat po sa paghahatid.”
Hindi kumibo si Tatay.
Kinuha ni Miguel mula sa bulsa niya ang isang sobre.
Inabot niya iyon.
“Hindi po ito bayad sa lahat,” sabi niya. “Hindi ko po kayang bayaran ang lahat. Pero ito po ang unang bahagi ng scholarship allowance ko. Kaunti lang. Gusto ko pong ibalik para sa multa.”
Hindi tinanggap ni Tatay.
“Gamitin mo iyan sa pag-aaral.”
“Tito…”
“Makinig ka,” sabi ni Tatay. “Hindi mo kailangang bayaran ang kabutihan sa pamamagitan ng pera. Bayaran mo iyon sa pamamagitan ng pagiging mabuting tao.”
Nanginginig ang labi ni Miguel.
“Paano po kung hindi ko alam kung paano?”
Sumagot si Tatay matapos ang mahabang katahimikan.
“Magsimula ka sa hindi pagsisinungaling.”
Tumango si Miguel.
“Sunod, huwag mong hamakin ang taong mas kaunti ang pera kaysa sa’yo. Hindi sukatan ng dangal ang laman ng bulsa.”
“Opo.”
“At kapag nakita mong mali ang isang tao, puwede mong itama. Pero huwag mong gamitin ang tama para tapakan siya.”
Doon tuluyang umiyak si Miguel.
Sa gitna ng terminal, yumuko siya sa harap ni Tatay.
Hindi iyon eksenang malaki. Walang sigawan. Walang palakpakan. Pero para sa akin, iyon ang unang tunay na paghingi ng tawad niya.
Dumating ang bus papuntang lungsod.
Bago sumakay, lumapit siya sa akin.
“Ate Clara,” sabi niya.
Matagal ko nang hindi narinig na tinawag niya akong ate.
“Ano?”
“Pasensiya na. Noong sinabi kong mababa ang paaralan mo… mali ako. Hindi ko alam na nagsakripisyo ka rin noon dahil sa akin.”
Huminga ako nang malalim.
Masakit pa rin.
Pero hindi na kasing-init ng kahapon.
“Mag-aral ka nang mabuti,” sabi ko. “Huwag mong sayangin ang mga taong nasaktan para makarating ka roon.”
Tumango siya.
“Opo.”
Sumakay siya sa bus.
Mula sa bintana, nakita naming pinunasan niya ang luha niya gamit ang manggas ng T-shirt. Nang umandar ang bus, hindi siya kumaway nang mayabang tulad ng inakala kong gagawin niya noon.
Sa halip, yumuko siya.
Mahaba.
Tahimik.
Pag-uwi namin, hindi agad nagsalita si Tatay.
Ako ang unang bumasag sa katahimikan.
“Tay, pinatawad mo na ba siya?”
Matagal bago siya sumagot.
“Hindi pa.”
“Tapos bakit mo hinatid?”
Tumingin siya sa daan.
“Kasi anak pa rin siya ng taong namatay nang hindi man lang nakapagpaalam sa kanya. At kahit nagkamali siya, ayokong ang unang araw niya sa lungsod ay magsimula sa lubos na pagkawasak.”
Pagkatapos ay ngumiti siya nang bahagya.
“Pero sa susunod na uuwi siya, magbabayad siya ng pamasahe.”
Hindi ko napigilang tumawa.
Pagdating namin sa bahay, sinalubong kami ni Junjun.
“So? Umiyak ba siya?”
“Umiyak,” sagot ko.
“Good,” sabi niya.
Pero maya-maya, pumasok siya sa bahay at lumabas na may dalang maliit na lumang notebook.
“Ate,” sabi niya, “kapag nag-text siya at humingi ng notes sa basic math, sabihin mo mayroon ako. Pero hindi libre.”
Napangiti ako.
Kahit si Nanay, na kanina ay tahimik lang sa kusina, ay bahagyang natawa.
Sa unang pagkakataon mula nang dumating ang multa, gumaan nang kaunti ang hangin sa bahay namin.
Ngunit hindi pa tapos ang lahat.
Dahil kinahapunan, may dumating na tawag mula sa barangay hall.
Si Mang Isko raw ay ayaw pumirma sa anumang kasunduan.
At ang mas masama, nawawala raw ang bahagi ng perang dapat sana ay para kay Miguel.