Paghingi ng Tawad na Hindi Madaling Pakinggan
Bahagi 3: Ang Paghingi ng Tawad na Hindi Madaling Pakinggan
Kinahapunan, halos lahat ng tao sa barangay ay alam na ang nangyari.
Sa tindahan sa kanto, iyon ang usapan. Sa pila ng tubig, iyon ang usapan. Kahit sa harap ng maliit na kapilya, ang mga matatanda ay magkakadikit ang ulo, nagbubulungan tungkol sa lumang dokumento at sa perang matagal na itinago ni Mang Isko.
Si Nanay ay buong hapong hindi lumabas ng bahay.
Tahimik siyang nagliligpit sa kusina, pero alam kong hindi siya totoong abala. Paulit-ulit niyang hinuhugasan ang parehong plato. Minsan, titigil siya sa gitna ng kilos at mapapatingin sa kawalan.
Si Junjun naman ay galit pa rin.
“Dapat ipakulong ang matandang iyon,” sabi niya habang nakaupo sa sahig at inaayos ang mga libro niya. “Hindi lang niya tayo niloko. Siniraan pa niya si Nanay.”
Hindi sumagot si Tatay.
Nasa labas siya, nakaupo ulit sa kahoy na baitang. Sa harap niya, nakaparada ang lumang tricycle. Ang makina nito ay matagal nang handa, pero wala siyang pinuntahan.
Alam kong kahit siya mismo ay hindi sigurado kung anong dapat maramdaman.
Galit ba?
Lungkot ba?
Panghihinayang?
O lahat iyon sabay-sabay?
Bandang alas-kuwatro, dumating ang tawag mula sa barangay hall. Pinapapunta raw kami para pag-usapan ang reklamo, ang video, at ang lumang dokumento.
Ayaw sana ni Nanay.
“Pagod na ako,” mahina niyang sabi. “Ayoko nang makita ang mukha nila.”
Hinawakan ni Tatay ang balikat niya.
“Hindi para sa kanila,” sabi niya. “Para sa’yo. Para malinaw sa lahat na hindi ka nanakit.”
Sa barangay hall, naroon na si Mang Isko at Miguel.
Sa unang tingin pa lang, halatang magkaiba ang kalagayan nilang dalawa.
Si Mang Isko ay nakabusangot, nakapamewang, parang siya pa rin ang biktima. Si Miguel naman ay nakaupo sa gilid, nakayuko, hawak ang cellphone na para bang mabigat na bato.
Naroon din si Mang Renato. May dala siyang karagdagang papeles. Kasama niya ang isa pang matandang lalaki na dati rin palang nagtrabaho sa construction site.
Nang makaupo kami, nagsalita ang kapitan.
“Unang-una,” sabi niya, “ang multa sa pagbibilad ng palay sa kalsada ay hiwalay na usapin. Mali iyon, at nabayaran na ni Tomas. Tapos na iyon.”
Tumango si Tatay.
“Tinanggap ko iyon,” sabi niya.
“Tama,” sagot ng kapitan. “Pero ang nangyari pagkatapos, hindi na tungkol sa palay. Tungkol na ito sa paninirang-puri, panlilinlang, at paggamit sa awa ng tao para makakuha ng pera.”
Nagtaas agad ng boses si Mang Isko.
“Wala akong ninakaw! Ako ang lolo ng bata. Karapatan kong hawakan ang pera!”
“Karapatan mong hawakan,” sabi ni Mang Renato, “pero hindi karapatan mong sabihin sa lahat na wala kayong natanggap. Hindi karapatan mong magpaluhod sa ibang tao at kumuha ng pera habang may nakatago kang kabayaran mula sa kompanya.”
Biglang tumahimik si Mang Isko.
Inilatag ni Mang Renato ang mga dokumento.
May kasunduan. May resibo ng kabayaran. May pirma. May pangalan ng kompanya. May pangalan ng ama ni Miguel. May pangalan ni Mang Isko bilang tumanggap ng pera.
Ang isa pang dating kasamahan ay nagpatotoo rin.
“Kasama ako noon,” sabi niya. “Nakita ko mismong inabot ang pera. Sinabi pa ni Isko na hindi niya muna ipapaalam sa bata dahil baka raw hingian siya ng kamag-anak.”
Nang marinig iyon, napapikit si Miguel.
Parang bawat salita ay tinik na bumabaon sa kanya.
Tumingin ang kapitan kay Miguel.
“Ikaw naman. Tungkol sa video.”
Huminga nang malalim si Miguel. Nanginginig ang balikat niya.
“Pinadala ko po sa group chat,” sabi niya. “Sinabi ko pong sinaktan ni Tita Lorna si Lolo.”
Tumaas ang kilay ng kapitan.
“Nakita mo ba siyang sinaktan?”
Hindi makasagot si Miguel.
Matagal bago niya naipilit ang salita.
“Hindi po.”
“So nagsinungaling ka?”
Tumulo ang luha niya bago pa man siya makatango.
“Opo.”
Tahimik ang buong silid.
Si Nanay ay nakatingin lang sa mesa. Hindi siya ngumiti, hindi rin siya umiyak. Ngunit ang mga kamay niya ay mahigpit na magkakapit.
“Bakit mo ginawa?” tanong ng kapitan.
Napatingin si Miguel sa amin.
“Galit po ako,” mahina niyang sabi. “Pakiramdam ko po, lagi akong minamaliit dahil tinulungan ako noon. Pakiramdam ko, kahit anong maabot ko, may magsasabi pa rin na utang ko iyon sa ibang tao.”
Napataas ang ulo ni Tatay.
“May nagsabi ba sa’yo niyan sa bahay namin?”
Hindi agad sumagot si Miguel.
Pagkatapos, umiling siya.
“Wala po.”
“Pinabayaran ba namin sa’yo kahit piso?”
“Hindi po.”
“Inutusan ka ba naming suklian kami?”
“Hindi po.”
“Kung ganoon,” sabi ni Tatay, “kanino ka talaga galit?”
Doon tuluyang napaiyak si Miguel.
Hindi malakas. Hindi tulad ng iyak ng batang nagmamaktol. Tahimik lang. Pero ramdam ng lahat kung gaano kabigat.
Tumingin siya kay Mang Isko.
“Lolo,” sabi niya, “bakit mo sinabi sa akin na halos wala tayong natanggap? Bakit mo sinabi na pinahirapan ka ng mundo, kaya kailangan kong maging matigas sa lahat?”
Hindi makatingin si Mang Isko.
“Ako ang nagpalaki sa’yo,” sambit niya.
“Pero pinalaki mo akong may galit,” sagot ni Miguel. “Pinalaki mo akong naniniwalang lahat ng tumulong sa atin ay naghihintay lang maningil. Kaya kahit mabait sila sa akin, inisip kong may kapalit.”
Napatigil si Mang Isko.
Sa unang pagkakataon, parang may tumama sa kanya na hindi niya kayang sagutin.
Lumapit si Miguel kay Nanay.
Lumuhod siya.
Napaigtad si Nanay.
“Huwag,” sabi niya. “Tumayo ka.”
Pero hindi siya tumayo.
“Tita Lorna,” sabi ni Miguel habang umiiyak. “Patawarin ninyo ako. Pinahiya ko po kayo. Nagsinungaling ako. Hindi ko man lang inisip kung gaano kasakit sa inyo.”
Hindi agad sumagot si Nanay.
Tumingin siya kay Tatay.
Pagkatapos, dahan-dahan niyang sinabi:
“Miguel, hindi madali ang patawad. Hindi iyan parang manggang nahulog na pupulutin mo lang. Kapag nasira ang tiwala, matagal bago muling tumubo.”
Tumango si Miguel.
“Opo. Alam ko po.”
“Hindi ko pa kaya,” dagdag ni Nanay. “Pero ayokong maging tulad ninyo. Ayokong magtanim ng lason sa puso ko. Kaya ngayon, ang masasabi ko lang, narinig ko ang paghingi mo ng tawad.”
Mas umiyak si Miguel.
Para sa kanya, marahil, sapat na iyon sa sandaling iyon.
Lumapit naman siya kay Tatay.
“Tito Tomas…”
Hindi siya nakapagsalita agad.
Tumingin si Tatay sa kanya nang matagal.
Hindi malamig. Hindi rin malambot. Para lang siyang tumitingin sa batang matagal niyang binuhat, ngunit ngayon ay kailangan niyang ibaba para matutong lumakad nang mag-isa.
“Hindi ko pinagsisisihan na tinulungan kita,” sabi ni Tatay.
Napatingin si Miguel.
“Pero pinagsisisihan kong hindi kita naturuan na ang tinanggap na kabutihan ay hindi tanikala. Hindi iyon dapat ikahiya. Dapat iyon maging dahilan para maging mabuti ka rin sa iba.”
Yumuko si Miguel.
“Opo.”
“Hindi kita ihahatid bukas,” sabi ni Tatay.
Nanginginig na tumango si Miguel.
“Naiintindihan ko po.”
“Pero papasok ka pa rin sa unibersidad,” dagdag ni Tatay. “Hindi dahil sa amin. Hindi dahil sa lolo mo. Kundi dahil kapag hindi ka pumasok, masasayang ang lahat. Pati ang tulong noon. Pati ang paghihirap ng tatay mo.”
Napahagulhol si Miguel.
Nang gabing iyon, may napagkasunduan sa barangay.
Una, kailangang maglabas si Miguel ng malinaw na paghingi ng tawad sa parehong group chat kung saan niya ipinadala ang video. Kailangan niyang sabihing hindi totoo na sinaktan ni Nanay si Mang Isko.
Ikalawa, kailangang humarap si Mang Isko sa imbestigasyon tungkol sa perang natanggap niya noon. Kung may dapat ibalik kay Miguel o dapat ipaliwanag, gagawin iyon sa harap ng barangay at ng mga kamag-anak.
Ikatlo, hindi na sila puwedeng guluhin ang pamilya namin.
Nang pauwi na kami, madilim na ang daan.
Tahimik kaming naglalakad.
Biglang nagsalita si Junjun.
“Ate, naawa ka ba sa kanya?”
Hindi ako agad nakasagot.
Sa isip ko, bumalik ang mukha ni Miguel kaninang umiiyak sa sahig ng barangay hall.
“Hindi ko alam,” sabi ko. “Galit pa rin ako. Pero parang ngayon ko lang nakita na siya rin pala, matagal nang niloko.”
Si Junjun ay hindi kumibo.
Pagdating namin sa bahay, nakita namin sa labas ng gate ang maletang iniwan ni Miguel kanina.
Nakatayo siya sa tabi noon.
Mag-isa.
Walang Mang Isko.
Walang yabang.
Walang cellphone na nakatutok.
Tanging isang batang may dalang pangarap at malaking kahihiyan.
“Tito,” sabi niya kay Tatay. “Hindi na po ako magpapahatid.”
Huminga siya nang malalim.
“Pero puwede po bang… magpaalam ako nang maayos?”
Hindi sumagot si Tatay agad.
Tumingin siya kay Nanay.
Si Nanay ay tahimik na pumasok sa bahay.
Akala ko tapos na ang lahat.
Ngunit ilang sandali lang, lumabas siya dala ang isang maliit na supot.
Inabot niya iyon kay Miguel.
“Tinapay,” sabi niya. “Mahaba ang biyahe.”
Napatingin si Miguel sa supot na parang iyon ang pinakamabigat na bagay na natanggap niya sa buong buhay niya.
“Tita…”
“Hindi iyan kapatawaran,” sabi ni Nanay. “Baon lang iyan.”
Muling tumulo ang luha ni Miguel.
“Opo. Salamat po.”
At sa gabing iyon, habang hawak ni Miguel ang supot ng tinapay, nakita kong yumuko siya nang napakababa.
Hindi bilang batang humihingi ng awa.
Kundi bilang taong unang beses natutong magpasalamat nang walang halong yabang.