Noong unang taon naming magkasama, hawak ni Caleb Villamor ang kamay ko sa likod ng resort ng pamilya nila sa Tagaytay.

Akala ko noon, iyon ang pinaka-romantikong sandali ng buhay ko.

Hanggang bigla niyang binitawan ang kamay ko at tumawa.

“Grabe, Lara,” sabi niya, sapat ang lakas para marinig ng mga kaibigan niyang nakatago pala sa likod ng puno. “Kamay ba ’to ng babae o kamay ng kasambahay namin? Binilang ko, walo ang kalyo mo.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

Sumabog ang tawanan sa likod niya.

“Pre, laro lang ’yung Truth or Dare! Bakit mo naman dinamay ang girlfriend mo?” sigaw ng isa niyang kaibigan habang halos mabulunan sa kakatawa.

Si Caleb, imbes na mahiya, niyakap ako mula sa likod.

“Huwag kayong OA,” sabi niya habang nakapatong ang baba sa ulo ko. “Hindi naman balat-sibuyas si Lara. Tsaka totoo naman.”

Doon ko unang naramdaman na may mga salitang hindi sumasampal sa mukha, pero habambuhay nag-iiwan ng pasa sa puso.

Pero minahal ko pa rin siya.

Walong taon.

Walong taon kong pinaniwala ang sarili ko na ganito lang talaga siya pinalaki—mayabang, pabiro, sanay sa pera, sanay na lahat ng tao umaayon sa gusto niya.

Walong taon kong nilunok ang bawat biro niyang masakit.

Hanggang isang hapon, huminto ang itim niyang Maybach sa harap ng gate ng university ko sa Manila.

Maraming estudyante ang nagtinginan. May mga nagbulungan. May mga naglabas pa ng cellphone.

Bumaba si Caleb, nakasuot ng mamahaling relo at puting polo na parang kakagaling lang sa golf course.

“Lara Mae Santos!” malakas niyang tawag. “Ano na namang drama ’yan? Sabihin mo na kung ano gusto mo.”

Lumapit ako sa kanya, nanginginig ang kamay ko.

“Caleb, sabi ko ayoko na.”

Kumunot ang noo niya, pero may ngiti pa rin sa gilid ng labi.

“Ayoko na?” ulit niya, para bang nakakatawa ang sinabi ko. “Break na naman? Ano gusto mo ngayon? Bagong phone? Bag? O hand cream? Sa totoo lang, hand cream pinaka-kailangan mo.”

Tumawa ang mga kaibigan niyang nasa kotse.

May isang sumigaw, “Boss, bigyan mo na! Para lumambot naman kamay ng prinsesa mo!”

Para akong binalik sa gabing iyon sa Tagaytay.

Sa walong taong pinagsama-sama ko ang hiya, pagod, at pagmamahal.

Huminga ako nang malalim.

“Hindi ko kailangan ng kahit ano,” sabi ko. “Kailangan ko lang na huwag mo na akong hanapin.”

Nawala sandali ang ngiti niya.

Pero nang makita niya ang roommate kong si Bianca na nakatayo sa likod ko, biglang bumalik ang yabang sa mukha niya.

Lumapit siya kay Bianca at walang paalam na inakbayan ito.

“Lara, ang arte mo na talaga,” sabi niya. “Tinawag lang kita sa gate, akala mo naman inapi ka na. Dati kapag binibigyan kita ng regalo, hindi ka naman nagrereklamo.”

Tumawa si Bianca, pero hindi niya inalis ang kamay ni Caleb sa balikat niya.

“Caleb, baka nagtatampo lang si Lara,” malambing niyang sabi. “Alam mo naman siya.”

Tumingin si Caleb sa akin, saka lalo pang hinapit si Bianca.

“Mas marunong pa nga umintindi ’to kaysa sa’yo. Bianca, gusto mo ikaw na lang girlfriend ko? Next week bilhan kita ng bagong designer bag.”

Nagliwanag ang mata ni Bianca.

Hindi ko alam kung dahil sa bag, sa atensyon, o dahil matagal na pala niyang hinihintay ang pagkakataong iyon.

“Caleb,” mahina kong sabi, “ang baba naman.”

Ngumisi siya.

“Baba? Lara, ikaw ang nagpapababa ng sarili mo. Walong taon kang nandiyan, tapos ngayon bigla kang aalis? Sige nga. Tingnan natin kung kaya mo.”

Hinawakan niya ang pulso ni Bianca.

“Sige,” sabi ko, halos hindi ko makilala ang kalmadong boses ko. “Sa inyo na ang isa’t isa.”

Tinalikuran ko sila.

Sa likod ko, narinig ko siyang tumawa nang malakas.

“Pa-cool ka lang! Within three days, ikaw rin ang pupunta sa akin!”

Hindi ako lumingon.

Pagdating ko sa dorm, doon ako tuluyang bumagsak. Umiyak ako nang umiyak hanggang sa namaga ang mata ko.

Inilabas ko ang lahat ng bagay na galing kay Caleb: necklace, teddy bear, perfume, maliit na music box, pati lumang keychain na may initials naming dalawa.

Inilagay ko lahat sa kahon.

Gusto kong isauli.

Gusto kong tanggalin siya sa buhay ko, isa-isang bagay, isa-isang alaala.

Kinagabihan, nakita ko ang post niya.

Nasa passenger seat ng kotse niya si Bianca, hawak ang milk tea, nakangiting parang nanalo sa raffle.

Caption: “New beginning.”

Pero sa dashboard, nandoon pa rin ang maliit na acrylic sign na minsan niyang ipinatong doon para suyuin ako.

“Reserved seat ni Lara.”

Napatitig ako roon.

Hindi na ako umiyak.

Tinawagan ko ang best friend kong si Mia.

“Nasa labas ako,” sabi niya agad. “Kumain tayo. Huwag mong sayangin ang luha mo sa lalaking ginagawang comedy ang sakit mo.”

Sa samgyupsal restaurant sa Morato, tahimik lang akong kumain. Si Mia, inuubusan ako ng laman ng grill, parang pagkain ang una niyang gamot sa sugat ko.

“Nag-break kayo dahil sa gate?” tanong niya kalaunan.

Umiling ako.

“Hindi lang iyon.”

At doon ko ikinuwento lahat.

Kung paano ko nakilala si Caleb noong napadpad siya sa probinsya namin sa Batangas dahil nasira ang kotse niya.

Kung paano siya tumira pansamantala sa bahay namin habang inaayos ang sasakyan niya.

Kung paano niya ako niligawan habang nagbibilad ako ng palay at namimitas ng gulay sa likod-bahay.

“Ang ganda mo kahit pagod ka,” sabi niya noon. “Maging girlfriend kita. Balang araw, hindi mo na kailangang magtrabaho nang ganito.”

Akala ko biro lang.

Hanggang isang araw, sinundo niya ako gamit ang Bentley.

Doon ko nalaman na siya pala ang tagapagmana ng isa sa pinakamalaking real estate families sa Cavite at Batangas.

“Pero hindi niya ako minahal bilang ako,” sabi ko kay Mia. “Minahal niya siguro ’yung version ko na kaya niyang iligtas. ’Yung probinsyanang kaya niyang bihisan, bigyan ng regalo, ipagyabang kapag gusto niya, pagtawanan kapag bored siya.”

Natahimik si Mia.

“Lara…”

“Kapag may nakakakita sa amin, hinahayaan niyang sabihin nilang gold digger ako. Kapag may nagtanong, sasabihin niya, ‘Siya naman ang kumapit sa akin.’”

Kinagat ko ang labi ko.

“Minsan bumili ako ng dress mula sa dalawang buwang sahod ko sa part-time job. Naghanda ako nang dalawang oras para sa dinner namin. Pagdating ko, hindi man lang niya napansin. Nadikit sa relo niya ang tela, nainis siya, pinunit niya. Sabi niya, ‘Bilhan na lang kita ng bago.’”

“Minsan akala niya lahat nadadaan sa regalo.”

“Tapos ikaw, naniwala rin?” tanong ni Mia, hindi mapanisi, kundi malungkot.

Tumango ako.

“Kasi kapag mahal mo, minsan pinapanggap mong lambing ang pananakit.”

Pagkatapos naming kumain, dinala niya ako sa karaoke. Kumanta ako hanggang mawala ang boses ko.

Gabi na nang ihatid niya ako pabalik sa dorm.

Madilim ang hallway. Pagpasok ko sa kwarto, bakante ang kama ni Bianca.

Hindi ko na inisip kung nasaan siya.

Wala na akong lakas.

Kinabukasan, tanghali na ako nagising dahil sa tawag.

Hindi ko tiningnan ang pangalan. Sinagot ko agad.

Boses iyon ng isa sa barkada ni Caleb.

“Lara! Punta ka rito sa condo ni Caleb! Uminom siya buong gabi. Sabi niya hindi niya kayang mabuhay nang wala ka. Delikado na siya!”

Parang may sumabog sa dibdib ko.

Hindi ako naghilamos. Hindi ako nagsuklay. Hindi ako nagpalit ng damit.

Kinuha ko ang electric bike ko at nagmadaling pumunta sa condo niya sa BGC.

Buong daan nanginginig ang kamay ko. Muntik pa akong mabangga ng delivery truck sa kanto, pero hindi ako huminto.

Isa lang nasa isip ko.

Baka totoo.

Baka huli na ang lahat.

Pagdating ko sa unit niya, hinihingal akong itinulak ang pinto.

At doon ako napako.

Nasa sala ang buong barkada niya, nagtatawanan, may alak, may chips, may music.

Si Caleb nakasandal sa sofa.

Si Bianca nakaupo sa kandungan niya, sinusubuan siya ng ubas.

Pagkakita sa akin, ngumisi si Caleb.

Tumingin siya sa mga kaibigan niya at itinaas ang kamay.

“Sabi ko sa inyo, pupunta ’yan.”

Tumawa silang lahat.

Tapos sinabi niya ang mga salitang tuluyang pumutol sa huling hibla ng pagmamahal ko.

“Panalo ako sa pustahan.”

parte2

“Panalo ako sa pustahan.”

Hindi agad pumasok sa isip ko ang sinabi niya.

Siguro dahil pagod ako.

Siguro dahil pawis pa rin ang likod ko mula sa pagmamadali.

Siguro dahil ilang minuto lang ang nakalipas, nasa kalsada ako, nanginginig sa takot na baka may masamang nangyari sa lalaking minahal ko nang walong taon.

Pero nang marinig ko ang tawanan ng mga kaibigan niya, parang unti-unting lumiwanag ang lahat.

Walang aksidente.

Walang panganib.

Walang paghingi ng tawad.

May pustahan lang.

At ako ang premyo.

Si Bianca, nakaupo pa rin sa kandungan niya, bahagyang nagulat nang makita ang mukha ko. Pero hindi siya tumayo. Hindi niya inayos ang sarili niya. Hinawakan pa niya ang balikat ni Caleb, para bang pinapaalala sa akin na may bagong nakaupo sa dating pwesto ko.

“Lara,” sabi ni Caleb, pilit pinipigil ang tawa. “Huwag kang ganyan. Joke lang.”

“Joke?” tanong ko.

Lumapit ako ng isang hakbang.

Napatingin ang lahat.

Ngayon lang yata nila ako nakitang hindi umiiyak.

“Tinawagan ninyo ako para sabihing baka hindi na siya mabuhay,” sabi ko sa kaibigan niyang si Marco, na hawak pa ang cellphone. “Alam mong muntik na akong mabangga papunta rito?”

Hindi siya nakasagot.

May isa pang tumawa nang mahina, pero agad tumigil nang tumingin ako sa kanya.

Si Caleb naman, tumayo at inilapag si Bianca sa sofa na parang laruan.

“Okay, fine. Medyo sobra. Pero dumating ka naman, ’di ba?” Ngumiti siya. “Ibig sabihin mahal mo pa rin ako.”

Doon ako napatawa.

Mahina lang.

Pero totoo.

Sa walong taon naming magkasama, iyon siguro ang unang tawa kong walang halong panghihingi ng permiso sa kanya.

“Hindi,” sabi ko. “Dumating ako kasi akala ko tao ka pa.”

Tumigas ang mukha niya.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Ibig kong sabihin, kahit iniwan kita, hindi ko kayang marinig na may nangyaring masama sa’yo. Kaya pumunta ako. Hindi dahil mahal pa kita, kundi dahil may konsensya pa ako.”

Tinuro ko ang buong sala.

“Kayo, meron pa ba?”

Tahimik.

Kahit ang music, biglang parang nakakahiya pakinggan.

Lumapit si Caleb at hinawakan ang braso ko.

“Lara, tama na. Umuwi tayo. Pagod ka lang.”

Hinila ko ang braso ko palayo.

“Huwag mo akong hawakan.”

“Grabe ka na.”

“Hindi,” sabi ko. “Ngayon pa lang ako naging tama.”

Napakurap siya.

Siguro hindi niya akalaing maririnig niya iyon mula sa akin.

Sanay siyang kapag tinaasan niya ako ng boses, tatahimik ako.

Kapag nagalit siya, susuyo ako.

Kapag pinahiya niya ako, ako pa ang magso-sorry para matapos na.

Pero may mga puso palang hindi basta namamatay.

Napupuno lang.

At kapag umapaw, hindi na bumabalik sa dating hugis.

Kinuha ko ang phone ko at binuksan ang voice recorder.

“Ulitin mo,” sabi ko.

Kumunot ang noo niya. “Ano?”

“Ulitin mo na pustahan lang ito.”

Nagkagulo ang mga kaibigan niya.

“Uy, pre, tama na.”

“Lara, huwag mo nang palakihin.”

“Delete mo ’yan.”

Tumingin ako kay Marco.

“Ikaw ang tumawag sa akin. Sabihin mo ulit kung ano sinabi mo.”

Namula ang mukha niya.

Hindi siya makatingin sa akin.

Si Caleb ang pumutok.

“Anong akala mo, matatakot ako sa recording? Lara, pamilya ko ang may-ari ng kalahati ng subdivisions sa lugar ninyo. Isang post mo lang, isang tawag ko lang sa admin ng school mo, tapos ang scholarship mo.”

Doon nagbago ang hangin sa kwarto.

Dahil sa wakas, narinig ko nang malinaw ang bagay na matagal ko nang nararamdaman.

Hindi lang niya ako minamaliit.

Ginagamit niya ang kapangyarihan niya para manatili akong takot.

Napatingin ako sa kanya.

“Salamat,” sabi ko.

Natigilan siya. “Ha?”

“Salamat. Iyon ang kailangan kong marinig.”

Lumabas ako ng unit nang hindi na lumilingon.

Sa elevator, doon lang nagsimulang manginig ang tuhod ko.

Pero hindi ako umiyak.

Tinawagan ko si Mia.

“Nasa baba ako,” sabi niya agad, kahit hindi ko pa sinasabi kung nasaan ako. “Nag-text ka kanina ng building name. Alam kong may mali.”

Pagbukas ng elevator, nakita ko siya sa lobby, naka-tsinelas, hawak ang helmet ko.

Niyakap niya ako.

Doon ako napabuntong-hininga.

“Mia,” bulong ko, “tapos na talaga.”

“Oo,” sabi niya. “At sisiguraduhin nating hindi ikaw ang magmumukhang masama.”

Kinabukasan, hindi ako nag-post agad.

Hindi rin ako nagwala.

Pumasok ako sa klase na namumula pa rin ang mata, pero tuwid ang likod.

Pagdating ko sa dorm, wala pa rin si Bianca.

Pero sa group chat ng floor namin, kumalat na ang litrato niya sa passenger seat ni Caleb.

May nag-comment:

“Grabe, ang bilis naman. Roommate pa talaga?”

May sumagot:

“Baka naman break na sila.”

Binasa ko lang.

Hindi ako sumagot.

Bandang hapon, pinatawag ako ng student affairs office.

Pagpasok ko, nandoon si Bianca.

Nandoon din si Caleb.

At nandoon ang dean.

Nakaupo si Caleb na parang siya ang may-ari ng opisina. Si Bianca nakayuko, pero kita ko ang bahagyang ngiti niya.

“Ms. Santos,” sabi ng dean, maingat ang tono. “May report kaming natanggap. Sinasabi rito na nanggugulo ka raw sa personal life ni Mr. Villamor at ni Ms. Reyes. May threat din daw na sisiraan mo sila online.”

Napatingin ako kay Caleb.

Ngumiti siya nang maliit.

Iyon ang ngiting nagsasabing: Sabi ko sa’yo, kaya kitang durugin.

Huminga ako nang malalim.

“Dean, puwede po bang mag-play ako ng recording?”

Nagbago ang mukha ni Caleb.

“Private conversation ’yon,” mabilis niyang sabi.

“Conversation?” tanong ko. “Akala ko joke lang?”

Hindi nagsalita ang dean. Tumango lang.

Pinindot ko ang play.

Lumabas sa speaker ang boses ni Caleb.

“Anong akala mo, matatakot ako sa recording? Lara, pamilya ko ang may-ari ng kalahati ng subdivisions sa lugar ninyo. Isang post mo lang, isang tawag ko lang sa admin ng school mo, tapos ang scholarship mo.”

Tahimik ang buong opisina.

Sumunod ang boses ng kaibigan niya mula sa background:

“Pre, tama na. Baka lumaki.”

At boses ni Caleb ulit:

“Pustahan lang ’to. Sabi ko pupunta siya. Panalo ako.”

Namuti ang labi ni Bianca.

Ang dean, napahawak sa salamin niya.

“Mr. Villamor,” mabagal niyang sabi, “seryoso ito.”

Tumayo si Caleb.

“Dean, may misunderstanding—”

“Umupo ka,” sabi ng dean.

Unang beses kong nakita si Caleb na nautusan ng taong hindi niya kayang bilhin sa isang ngiti.

Pagkatapos ng meeting na iyon, hindi natapos ang lahat agad.

Pero nagsimula ang pagbagsak ng ilusyon.

Naglabas ng statement ang university tungkol sa harassment at intimidation. Hindi nila pinangalanan si Caleb, pero alam ng lahat.

Kumalat ang recording, hindi mula sa akin, kundi mula sa isang staff na naroon sa office at nagalit para sa akin. Hindi ko alam kung tama iyon, pero sa loob ng ilang oras, buong campus na ang nakakaalam.

Ang lalaking dating ipinagyayabang ang kotse niya sa gate, ngayon hindi makapasok nang hindi kinukunan.

Ang mga dating tumatawa sa akin, biglang nag-message ng “Sorry, Lara, nadala lang kami.”

Hindi ko sinagot.

Si Bianca naman, umuwi sa dorm kinagabihan.

Tahimik siyang pumasok.

Ako, nag-aayos ng kahon ng mga regalong ibabalik ko kay Caleb.

“Lara,” sabi niya.

Hindi ako tumingin.

“Hindi ko sinasadya.”

Napahinto ako.

“Hindi mo sinasadya ang alin?” tanong ko. “Ang sumakay sa kotse niya? Ang umupo sa kandungan niya? O ang tumulong gumawa ng report laban sa akin?”

Napaiyak siya.

“Kailangan ko ng pera. Nangako siyang tutulungan niya ako sa tuition. Akala ko wala ka na sa kanya. Akala ko okay lang.”

Doon ako napatingin.

“Bianca, hindi ko pag-aari si Caleb. Kung gusto mo siya, kunin mo. Pero ang problema, hindi mo lang siya kinuha. Tinulungan mo siyang ipahiya ako.”

Wala siyang naisagot.

“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?” tanong ko. “Hindi na mahal ko pa siya. Ang masakit, akala ko kaibigan kita.”

Lumuhod siya sa tabi ng kama niya, umiiyak.

Pero may mga sorry na hindi sapat para ibalik ang tiwala.

Kinabukasan, lumipat siya ng dorm.

Si Caleb naman, tatlong araw matapos ang incident, naghintay sa labas ng building ko.

Wala na ang Maybach. Isang simpleng SUV ang dala niya, siguro para hindi siya mapansin.

May hawak siyang paper bag.

“Lara,” sabi niya nang makita ako. “Usap tayo.”

Dumaan sana ako, pero humarang siya.

“Please.”

Iyon ang unang beses kong narinig ang salitang iyon sa kanya.

Tinignan ko siya.

Namayat siya nang kaunti. Wala ang dating yabang sa mata niya. Pero hindi ibig sabihin noon ay dapat ko siyang patawarin agad.

“Magsalita ka,” sabi ko.

Inabot niya ang paper bag.

“Narito ’yung hand cream na—”

Napapikit ako.

Hanggang dulo, hindi pa rin niya naiintindihan.

“Caleb,” sabi ko, “hindi kamay ko ang problema.”

Natigilan siya.

“Hindi ko kinahiya ang kalyo ko. Galing ’yan sa pagtulong sa nanay ko, sa pagbubuhat ng gulay, sa paglalaba, sa trabaho. Ikaw ang nagturo sa akin na ikahiya ang bagay na dapat kong ipagmalaki.”

Napalunok siya.

“Lara, sorry. Hindi ko alam na ganoon kasakit sa’yo.”

“Alam mo,” sabi ko. “Narinig mo akong umiyak noon. Nakita mo akong yumuko sa tuwing pinagtatawanan ako. Ang hindi mo lang alam, may hangganan pala ako.”

Namula ang mata niya.

“Mahal kita.”

Napangiti ako nang malungkot.

“Hindi. Mahal mo ang babaeng laging bumabalik kahit tapakan mo. Wala na siya.”

Hinawakan niya sana ang kamay ko, pero umatras ako.

“Patawarin mo ako.”

“Patawad, oo,” sabi ko. “Pero balik? Hindi na.”

Ibinigay ko sa kanya ang kahon ng mga regalo.

“Hindi ko kailangan ng kapalit. Hindi ko kailangan ng bagong bag, bagong phone, bagong hand cream. Kailangan ko ng buhay na hindi ako ginagawang punchline.”

Tumulo ang luha niya.

At sa unang pagkakataon, hindi ko iyon sinalo.

Naglakad ako palayo.

Sa bawat hakbang, parang may lumuluwag sa dibdib ko.

Hindi biglang naging madali ang lahat.

May mga gabing hinahanap ko pa rin ang dating kami. May mga kantang hindi ko kayang pakinggan. May mga lugar na iniiwasan ko.

Pero unti-unti, natutuhan kong hawakan muli ang sarili kong kamay nang hindi nahihiya sa gaspang nito.

Nagtrabaho ako. Nag-aral. Tinapos ko ang scholarship ko.

Si Mia, gaya ng dati, nasa tabi ko—minsan may dalang kape, minsan may sermon, madalas pareho.

Isang taon ang lumipas, nagtayo kami ng maliit na online shop ng handmade bags mula sa local woven fabric ng Batangas.

Ako mismo ang humahawak ng tela. Ako mismo ang nag-aayos ng packaging. Ako mismo ang naglalagay ng thank-you cards.

At tuwing nakikita ko ang mga kalyo sa palad ko, hindi ko na naririnig ang boses ni Caleb.

Naririnig ko na ang sarili ko.

Buhay ako.

Lumaban ako.

Hindi ako ginawa para pagtawanan.

Ginawa ako para tumayo.

Minsan, ang pinakamalaking paghihiganti ay hindi ang sirain ang taong nanakit sa’yo.

Kundi ang umalis sa buhay niya nang buo pa rin ang puso mo, at buuin ang sarili mo sa paraang hindi na niya maaabot.

Mensahe sa mga mambabasa:
Huwag mong hayaang tawaging kahinaan ang mga bakas ng sakripisyo mo. Ang kalyo sa kamay, pagod sa mata, at sugat sa puso ay hindi kahihiyan—patunay iyon na lumaban ka. At kapag dumating ang araw na kailangan mong piliin ang sarili mo, huwag kang matakot umalis. Minsan, doon nagsisimula ang tunay mong halaga.