PITONG TAONG ASAWA, PERO SA BAHAY NG IBA SIYA TINATAWAG NA MANUGANG—NANG UMUWI AKONG MAG-ISA SA MARIKINA, NARINIG KO ANG BOSES NIYANG SUMIGAW: “MA, PA, NANDITO NA PO KAMI,” AT DOON NAGSIMULA ANG PAGLAYA KO SA PITONG TAONG PAGSISINUNGALING
Pitong taon ko siyang asawa.
Pitong taon ko ring pinaniwalaan ang sarili ko na talagang abala lang siya.
Pero noong araw na narinig ko siyang tumawag sa ibang magulang ng “Ma” at “Pa,” habang yakap ang baywang ng ibang babae, doon ko naintindihan ang totoo.
Hindi siya busy.
Hindi lang talaga ako ang inuuwian niya.
Ang pangalan ko ay Mikaela Sarmiento, tatlumpu’t dalawang taong gulang, taga-Marikina. Ang asawa ko, si Adrian Villareal, ay isang tahimik na engineer sa isang construction firm sa Ortigas. Sa pitong taon naming pagsasama, bihira siyang magsalita nang mahaba. Bihira rin siyang tumawa.
Sa bahay namin, parang laging may pader sa pagitan namin.
Pero mahal ko siya, kaya pinili kong intindihin.
Tuwing may okasyon sa bahay ng mga magulang ko—kaarawan ni Mama, anibersaryo nila ni Papa, Pasko, Bagong Taon, maging simpleng Sunday lunch—lagi ko siyang niyayaya.
At lagi rin siyang may dahilan.
“May site inspection ako.”
“May client meeting.”
“Out of town ako sa Pampanga.”
“Pagod ako, ikaw na lang muna.”
Sa sobrang dalas, natuto na akong magdala ng sarili kong dahilan para sa kanya. Kapag tinatanong ako ni Mama kung bakit ako na naman mag-isa, ngingiti lang ako at sasabihing, “Busy si Adrian, Ma.”
Noong araw na iyon, ika-siyam na raan siyamnapu’t siyam na beses ko na yata siyang niyayaya.
“Adrian, birthday ni Papa bukas. Kahit lunch lang, sumama ka naman.”
Hindi man lang siya tumingin sa akin. Nakaupo siya sa dining table, nakatutok sa laptop.
“May meeting ako sa Batangas. Ikaw na lang. Pakisabi happy birthday kay Papa.”
Tahimik akong tumango.
Kinabukasan, bitbit ko ang maliit na cake at isang paper bag ng prutas, bumaba ako sa tricycle sa tapat ng bahay namin sa Marikina. Mainit ang hapon. May mga batang naglalaro sa kalsada, may nagtitinda ng taho sa kanto, at sa kabilang bahay nina Mang Lito at Aling Dely, may nakaparadang itim na kotse.
Hindi ko sana papansinin.
Hanggang sa marinig ko ang boses na kabisado ko kahit nakapikit.
“Ma, Pa, nandito na po kami!”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Lumingon ako.
Akala ko, sorpresa iyon. Akala ko, sa wakas, nagbago na ang isip ni Adrian at sinundan ako para pasayahin si Papa.
Nagmamadali pa akong humakbang palapit.
Pero tumigil ang mga paa ko nang makita ko siya.
Si Adrian.
Nakasuot ng polo na ako ang nagplantsa noong isang gabi.
Nakangiti.
At nakayakap ang kamay sa baywang ni Yna Robles, ang babaeng minsan niyang ipinakilala sa akin bilang “junior ko noong college.”
Lumabas sina Mang Lito at Aling Dely na halos hindi magkamayaw sa tuwa.
“Naku, pasok na kayo!” sabi ni Aling Dely, hawak pa ang braso ni Yna. “Mabuti na lang nadala mo na naman si Kuya Adrian mo. Ang sipag talaga nitong si Adrian, parang tunay na manugang. Kada dalawang linggo, dinadala ka pauwi.”
Parang may humila sa lupa sa ilalim ko.
Manugang?
Kada dalawang linggo?
Si Adrian, na pitong taon nang hindi makasama sa bahay ng tunay niyang asawa?
Naramdaman siguro niya ang tingin ko. Lumingon siya.
Nawala ang ngiti niya.
Sa loob ng isang segundo, nakita ko sa mukha niya ang takot. Hindi gulat. Hindi pagkalito.
Takot.
Ibig sabihin, alam niya ang ginagawa niya.
Napansin din ako nina Mang Lito at Aling Dely. Saglit silang natahimik, tapos ngumiti nang alanganin.
“Mikaela,” sabi ni Aling Dely, “ikaw pala. Mag-isa ka na naman umuwi? Grabe naman ang asawa mo, busy pa rin hanggang ngayon?”
Ngumiti ako.
Kakaibang ngiti. Magaan, pero walang init.
“Hindi po siya busy.”
Nagbago ang mukha ni Adrian.
Tinitigan ko siya, saka ko itinuloy, malinaw ang bawat salita:
“Patay na po siya sa akin.”
Hindi na ako naghintay ng sagot.
Pumasok ako sa bahay nina Mama.
Nasa kusina si Mama, naghihiwa ng sibuyas para sa pancit. Hindi na siya lumingon nang marinig akong pumasok.
“Mag-isa ka?”
“Opo, Ma.”
Tumigil sandali ang kutsilyo sa chopping board. Isang saglit lang. Tapos nagpatuloy.
Si Papa naman, lumabas mula sa sala. Hawak niya ang bagong tsinelas na panlalaki, iyong binili niya pa noong nakaraang buwan para raw may masuot si Adrian kapag bumisita.
Tiningnan niya iyon.
Tiningnan niya ako.
Tapos tahimik niyang ibinalik sa ibabaw ng shoe rack.
Sa hapag, tatlong plato lang ang nakahanda.
“May trabaho na naman?” tanong ni Papa.
“Opo.”
Wala nang sumunod na tanong.
Pero sa kabilang pader, dinig na dinig namin ang tawanan.
Doon ko unang narinig kung paano tumawa si Adrian kapag masaya siya.
Buong-buo.
Maluwag.
Parang walang pasan.
Pitong taon kaming kasal, pero hindi ko pa narinig ang ganoong tawa mula sa kanya.
Kinagabihan, bumalik ako sa condo namin sa Mandaluyong. Halos alas-diyes na nang dumating si Adrian.
May dala siyang paper bag.
“Chestnut cake,” sabi niya, inilapag sa mesa. “Dumaan ako sa Greenhills. Hindi ba sabi mo gusto mong tikman?”
Tiningnan ko ang paper bag. Noong isang linggo ko pa iyon nabanggit sa telepono. Akala ko hindi niya narinig.
“Salamat,” sabi ko, malamig.
Umupo siya sa tapat ko.
“Mika, tungkol kanina…” Napalunok siya. “Si Yna, alam mo namang junior ko siya. Tinulungan lang niya ako dati noong college. May utang na loob ako sa kanya. Pinipilit kasi siya ng pamilya niyang magpakasal, kaya nagpanggap lang akong boyfriend niya. Wala iyon.”
Napatawa ako.
“Wala? Hanggang sa tinatawag mong Ma at Pa ang magulang niya? Hanggang sa kilala ka nilang manugang? Hanggang sa alam nilang bumabalik ka roon kada dalawang linggo?”
Hindi siya nakasagot.
“Kailan ka naging present, Adrian?” tanong ko. “Noong lumipat siya ng apartment, ikaw ang nagbuhat ng gamit niya. Noong birthday niya, ikaw ang kasama niya sa restaurant. Noong nilagnat siya, ikaw ang nagdala sa ER. Ngayon, ikaw na ang manugang nila.”
Napatingin siya sa sahig.
“Hindi ka nawawala sa buhay niya,” sabi ko. “Pero sa buhay ko, lagi kang absent.”
Pumasok ako sa kwarto at isinara ang pinto.
Makalipas ang ilang minuto, nauhaw ako. Lumabas ako para kumuha ng tubig. Pagdaan ko sa may balcony, narinig ko si Adrian sa telepono.
Mahina ang boses niya, pero malinaw.
“Masama ang mood ni Mika ngayon. Kapag tulog na siya, pupunta ako sa’yo.”
Saglit akong napahinto.
Sumunod ang isa pang pangungusap.
“Huwag kang mag-alala, Yna. Ikaw pa rin ang uunahin ko.”
Kinuha ko ang baso, uminom ng malamig na tubig, at bumalik sa kwarto.
Pagkalipas ng tatlumpung minuto, nagpanggap akong tulog.
Pumasok si Adrian. Dahan-dahan niyang inayos ang kumot ko, parang mabuting asawa. Tapos lumabas siya.
Nang marinig ko ang pagbukas at pagsara ng main door, iminulat ko ang mga mata ko.
Kinuha ko ang cellphone ko at hinanap ang pinakamagaling na divorce and annulment lawyer sa Metro Manila.
Ngunit bago pa ako makatawag, may nag-pop up na bagong post ni Yna.
Larawan nila ni Adrian sa harap ng bahay nina Mang Lito.
Caption niya:
“Thank you for choosing me every time.”
At sa comment section, nakita ko ang reply ni Adrian.
“Always.”
Doon ko pinindot ang numero ng abogado.
At nang sumagot ang sekretarya, isang pangungusap lang ang sinabi ko:
“Gusto ko na pong matapos ang kasal ko.”
…
Tahimik sa kabilang linya nang sabihin ko iyon.
Siguro sanay na ang sekretarya sa mga babaeng basag ang boses habang humihingi ng appointment. Siguro sanay na siyang makarinig ng mga kasal na namamatay hindi dahil sa isang malaking sigaw, kundi dahil sa libo-libong maliliit na pagtataksil.
“Ma’am, may available po kaming consultation bukas ng alas-diyes,” mahinahon niyang sagot. “Dalhin n’yo po ang marriage certificate, IDs, proof of residence, at kung mayroon po kayong evidence ng marital misconduct, mas mabuti.”
Napatingin ako sa screen ng cellphone ko.
Naroon pa rin ang post ni Yna.
Thank you for choosing me every time.
Always.
“Meron po,” sabi ko. “Marami.”
Kinabukasan, hindi ako pumasok sa opisina. Nagsuot ako ng puting blouse, inayos ang buhok ko, at pumunta sa law office sa Makati na parang ordinaryong araw lang iyon.
Pero habang nasa Grab ako, nanginginig ang mga kamay ko sa loob ng bag.
Hindi dahil natatakot ako.
Kundi dahil ngayon ko lang naramdaman na may gagawin na ako para sa sarili ko.
Ang abogado ko ay si Atty. Lara Benitez, isang babaeng nasa late forties, kalmado magsalita pero matalim tumingin. Pinakinggan niya ang kuwento ko nang hindi ako ginagambala.
Ipinakita ko sa kanya ang screenshots ng posts ni Yna.
Ang birthday dinner.
Ang hospital chat.
Ang moving day.
Ang comment ni Adrian.
Ang tawag na narinig ko sa balcony.
At ang paulit-ulit na dahilan niya tuwing iniimbitahan ko siyang umuwi sa pamilya ko.
Matagal na tahimik si Atty. Lara matapos kong matapos magsalita.
“Mrs. Villareal,” sabi niya, “hindi lang ito tungkol sa babaeng iyon. Ang mas mahalaga rito, matagal ka nang tinatanggal ng asawa mo sa sariling buhay niya.”
Napatungo ako.
Iyon ang pinakamasakit na parte.
Hindi iyong may ibang babae.
Kundi iyong pitong taon niya akong ginawang parang bisita sa kasal namin.
“Gusto ko na pong umalis,” sabi ko. “Pero gusto kong gawin nang maayos. Ayokong magmukhang hysterical. Ayokong magmakaawa.”
Tumango siya.
“Then we prepare quietly.”
Sa loob ng sumunod na dalawang linggo, ganoon ang ginawa ko.
Tahimik.
Habang si Adrian ay patuloy na umuuwi nang gabi, patuloy na nagsasabing may trabaho, patuloy na nagkukubli sa likod ng salitang “tulong,” ako naman ay unti-unting kinokolekta ang sarili kong buhay mula sa sahig.
Kumuha ako ng kopya ng bank records namin.
Nalaman kong halos ₱38,000 kada buwan ang lumalabas sa account niya papunta sa isang rental unit sa Kapitolyo.
Hindi iyon opisina.
Address iyon ng apartment ni Yna.
May mga resibo rin ng gamot, grocery, cake, salon, at restaurant bills. Mga bagay na ni minsan ay hindi niya nagawang kusang ibigay sa akin.
Noong ikatlong linggo, dumating si Yna sa condo.
Hindi ko siya inimbitahan.
Binuksan ko ang pinto at nakita ko siyang nakangiti, suot ang pastel pink na dress, may dalang kahon ng ensaymada mula sa isang mamahaling bakery.
“Ate Mika,” sabi niya, sobrang tamis ng boses. “Lagi kitang gustong puntahan. Gusto ko lang humingi ng sorry.”
Hindi ko pa siya pinapapasok, pero pumasok na siya.
Umikot ang tingin niya sa sala. Hindi siya interesado sa akin. Interesado siya sa bahay na gusto niyang isipin na kaya niyang palitan.
“Wala si Adrian,” sabi ko.
“Alam ko,” sagot niya. “Sinadya kong wala siya. Ayokong isipin niyang ginugulo kita.”
Umupo siya sa sofa na parang bisita siyang inaasahan.
“Pasensya na talaga sa nangyari sa Marikina,” sabi niya. “Hindi namin sinasadyang makita mo kami. Alam mo naman, Ate, minsan kailangan lang talaga tumulong ng tao. Si Kuya Adrian kasi, mabait. Hindi niya kayang tanggihan ang pamilya ko.”
“Pamilya mo,” ulit ko.
Ngumiti siya.
“Opo. Pero huwag kang mag-alala. Alam ko namang ikaw ang legal wife.”
Legal wife.
Parang medalya na ibinato sa mukha ko.
Nagpatuloy siya, mas mahina ang boses pero mas matalas ang tama.
“Pero alam mo, Ate, may mga bagay na hindi nadadaan sa papel. Minsan, kahit ikaw ang asawa, iba pa rin ang inuuwian ng puso.”
Tahimik ko siyang tiningnan.
Siguro inaasahan niyang sasabog ako.
Siguro gusto niyang marinig akong sumigaw para may maipakita siya kay Adrian. Para masabi niyang, “Kita mo? Ang toxic niya.”
Kaya ngumiti lang ako.
“Yna,” sabi ko, “ilang taon ka na?”
Nabigla siya. “Twenty-eight.”
“Matanda ka na pala. Kaya dapat alam mo na, ang babaeng kailangang ipaalala sa sarili na pinipili siya, kadalasan hindi talaga pinipili. Pinagbibigyan lang.”
Namula ang mukha niya.
Tumayo siya.
“Hindi mo kilala si Adrian gaya ng pagkakakilala ko sa kanya.”
“Tama ka,” sagot ko. “Kasi ang kilala ko, asawa ko. Ang kilala mo, lalaking nagsisinungaling sa asawa niya.”
Saglit siyang natigilan.
Bago siya umalis, iniwan niya ang kahon ng ensaymada sa mesa.
“Baka magustuhan mo,” sabi niya.
Pagkasara ng pinto, hindi ko iyon ginalaw.
Hindi dahil natatakot ako.
Kundi dahil may mga bagay na kahit matamis, kapag galing sa maruming kamay, mapait pa rin.
Kinagabihan, umuwi si Adrian. Pagkakita niya sa kahon sa mesa, nagbago ang mukha niya.
“Pumunta si Yna rito?”
“Oo.”
“Ano’ng sinabi niya sa’yo?”
“Marami.”
Napahawak siya sa noo. “Mika, bakit mo siya hinarap? Wala siyang kasalanan dito.”
Doon ako napatawa.
Mahina lang. Pero ramdam kong may nabasag sa pagitan namin.
“Wala siyang kasalanan?” tanong ko. “Siya ang pumunta sa bahay ng asawa mo para sabihin sa akin na legal wife lang ako. Tapos wala siyang kasalanan?”
“Hindi iyon ang ibig niyang sabihin.”
“Pati ibig sabihin niya, ikaw na rin ang magtatanggol?”
Napahinto siya.
Sa unang pagkakataon, nakita kong hindi na siya makahanap ng palusot.
Kinuha ko ang brown envelope mula sa drawer at inilapag sa mesa.
“Ano ’yan?” tanong niya.
“Mga dokumento.”
Binuksan niya iyon. Una niyang nakita ang bank records. Sumunod ang screenshots. Sumunod ang draft ng legal petition.
Namuti ang labi niya.
“Mika…”
“Pitong taon kitang hinintay maging asawa,” sabi ko. “Pitong taon akong umuuwi sa magulang ko mag-isa. Pitong taon akong nagtatakip sa kahihiyan mo. Pero sa loob ng pitong taon na iyon, buo pala ang oras mo para sa ibang babae.”
Umiling siya.
“Hindi ko siya mahal.”
Mas masakit iyon kaysa inaasahan ko.
Kasi ibig sabihin, kahit hindi niya mahal si Yna, kaya pa rin niya akong saktan nang ganoon.
“Kung hindi mo siya mahal,” sabi ko, “mas malala. Dahil sinira mo ako para sa isang bagay na sinasabi mong wala lang.”
Napaupo siya.
“May utang na loob ako sa kanya,” bulong niya. “Noong college, siya ang tumulong sa akin noong wala akong pera. Pinahiram niya ako. Tinulungan niya akong makapagtapos.”
“Kaya binayaran mo siya gamit ang kasal natin?”
Wala siyang sagot.
Kinabukasan, pinapunta ko siya sa bahay nina Mama at Papa.
Akala niya siguro para magkaayos kami.
Pero pagdating niya, naroon si Atty. Lara.
Naroon din sina Mang Lito at Aling Dely, na inimbitahan ni Mama. Naroon si Yna, maputla at kinakabahan, dahil si Adrian mismo ang nagsabing kailangan nilang mag-usap nang “maayos.”
Tahimik ang sala.
Si Papa ang unang nagsalita.
“Adrian,” sabi niya, “pitong taon kitang hinintay sa pintuang ito. Bumili pa ako ng tsinelas para sa’yo. Hindi mo sinuot kahit minsan.”
Napayuko si Adrian.
Si Mama naman, hindi umiyak. Mas masakit ang katahimikan niya.
“Anak,” sabi niya sa akin, “noon pa namin alam na may mali. Pero hinintay naming ikaw ang makakita. Dahil ang babaeng pinilit gisingin, minsan babalik sa panaginip. Pero ang babaeng kusang nagising, hindi na muling matutulog.”
Doon ako napaiyak.
Hindi dahil nanghihinayang ako kay Adrian.
Kundi dahil sa wakas, hindi ko na kailangang magpanggap na okay ako.
Inilabas ni Atty. Lara ang documents.
“Mr. Villareal,” sabi niya, “ang kliyente ko ay maghahain ng legal separation at property settlement. May sapat na ebidensya ng emotional abandonment, financial support to another woman, at public misrepresentation.”
Napahawak si Yna sa bag niya.
“Hindi ko alam na ganoon kalala,” mahina niyang sabi.
Tiningnan ko siya.
“Alam mo. Hindi mo lang inisip na masakit.”
Nang gabing iyon, umalis si Adrian sa condo.
Wala siyang sigaw. Wala siyang drama. Isang maleta lang, ilang damit, at mukha ng lalaking ngayon lang naintindihan na ang tahimik na asawa ay hindi ibig sabihin mahina.
Makalipas ang tatlong buwan, opisyal nang nasa proseso ang paghihiwalay namin.
Si Yna, ayon sa nabalitaan ko, hindi rin pinakasalan ni Adrian. Nang mawala ang thrill ng pagtatago, nawala rin ang tamis ng relasyon nila. Ang mga pamilyang minsang tumawag sa kanya na manugang ay natutong manahimik kapag dumadaan ako sa kalsada.
Ako naman, bumalik sa bahay nina Mama tuwing Linggo.
Sa unang pagkakataon matapos ang pitong taon, hindi na ako gumagawa ng dahilan para sa lalaking wala.
Nang birthday ni Papa, tatlong plato ulit ang nakahanda.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na kulang ang mesa.
Buo na kami.
Buo na ako.
Minsan, hindi ang pagtataksil ang pinakamasakit. Ang pinakamasakit ay ang unti-unti kang burahin ng taong pinili mong makasama habang buhay.
Pero tandaan: hindi ka nilikha para magmakaawa sa lugar na dapat ay tahanan mo. Kapag paulit-ulit kang iniiwan sa labas ng sariling relasyon, may karapatan kang buksan ang pinto at umalis.
Dahil ang pagmamahal na totoo, hindi ka itinatago.
At ang taong tunay kang pinipili, hindi ka hahayaang umuwi mag-isa habang siya ay masayang nagpapanggap na kabilang sa ibang pamilya.
