Pinahiya Ako ni Mama Dahil Nag-Vocational Ako sa Hayop, Pero Nang Mamatay ang mga Baboy ng Kanilang Mayamang Kamag-anak, Ako ang Tinawag—At Doon Ko Kinitang Mas Malaki Pa sa Sweldo Nilang Lahat
“Alisin n’yo ang plato niya. Sa score niyang ’yan, may gana pa siyang kumain?”
Iyon ang unang sinabi ni Mama nang lumabas ang resulta ng entrance exam ko.
Hindi niya ako tinanong kung masakit ba.
Hindi niya tinanong kung pagod ba ako.
Ang una niyang ginawa, kinuha ang mangkok ko at inabot ang huling piraso ng pork adobo sa pinsan kong si Trisha, na kakapasa lang sa isang kilalang health sciences program sa Maynila.
Tahimik ang hapag ng pamilya namin sa San Miguel, Bulacan, pero ramdam ko ang lamig na parang may yelo sa bawat tingin nila sa akin.
“Hayaan mo na, Remy,” sabi ni Tita Lorna, kunwari naaawa. “Babae naman ’yan. Kapag hindi para sa college, baka puwede sa factory. May kilala ako sa packing section. Minimum wage, may libreng tanghalian.”
Tumawa ang ilan kong pinsan.
Si Trisha, nakasuot pa ng blouse na pang-picture, ngumiti nang maliit.
“Ate Mara, okay lang ’yan. Baka hindi lang para sa’yo ang malaking school.”
Mara Dela Cruz ang pangalan ko.
Pero nang gabing iyon, pakiramdam ko hindi ako anak. Hindi ako apo. Hindi ako tao.
Pakiramdam ko isa lang akong kahihiyan na nakaupo sa mesa.
Habang abala silang pinupuri si Trisha, binuksan ko ang phone ko. Sa Facebook, siyam na larawan ang pinost ni Tita Lorna: si Trisha sa harap ng tarpaulin, hawak ang bouquet, may caption na “Pride of the family.”
Sa comments, puro pagbati.
“May magiging doktor na tayo!”
“Ang talino talaga ng anak mo!”
“Sana lahat ng anak ganyan.”
Tumingin si Mama sa akin na parang ako ang sagot sa linyang iyon.
Pagkatapos ng hapunan, pumasok ako sa kuwarto at binuksan ang lumang kahon ni Lolo Ambo.
Si Lolo Ambo ang beterinaryong bukid ng baryo namin noon. Wala siyang malaking klinika, wala siyang puting coat, wala siyang diploma na nakasabit sa dingding. Pero kapag hindi manganak ang baka, kapag nanghihina ang kambing, kapag ayaw kumain ang biik, siya ang unang tinatawag.
Bata pa lang ako, sumasama na ako sa kanya.
Ang ibang bata, kabisado ang nursery rhymes.
Ako, kabisado ko kung paano malalaman kung may lagnat ang baboy kahit hindi pa ito bumabagsak.
Ang ibang bata, naglalaro ng dollhouse.
Ako, hawak ang flashlight habang tinatahi ni Lolo ang sugat ng kalabaw.
Noong Grade 8 ako, may baka sa kabilang barangay na hirap manganak. Nanginginig na ang kamay ni Lolo noon, kaya ako ang nagpasok ng braso, hinanap ang posisyon ng guya, at dahan-dahang inayos.
Pagkatapos no’n, hinawakan ni Lolo ang mga kamay ko.
“Mara,” sabi niya, “hindi lahat ng talino sinusukat sa papel. May kamay kang marunong makinig sa hayop.”
Kaya nang gabing pinahiya ako ni Mama, hindi ako umiyak.
Kinuha ko ang lumang stethoscope ni Lolo, thermometer, bandage scissors, ilang libro tungkol sa livestock diseases, at inilagay sa bag.
Pagpasok ni Mama, nakakunot ang noo niya.
“Ano na naman ’yan?”
“Mag-e-enroll ako.”
“Saan ka naman tatanggapin sa score mo?”
“Sa San Isidro Agro-Tech Vocational College. Livestock Health and Farm Management.”
Nanlaki ang mata niya.
“Hayop? Baboy? Baka? Ibig mong sabihin, mag-aaral ka para maglinis ng dumi?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ba sabi mo kanina, wala akong karapatang kumain?”
Kinuha ko ang bag ko.
“Pupunta ako sa lugar na may silbi ang kamay ko.”
Tatlong araw pagkatapos, sumakay ako ng lumang bus papuntang Nueva Ecija.
Mas sira ang school kaysa inaasahan ko.
Walang matinong gate. Dalawang bakal na poste lang na kinakalawang, may nakasabit na tarpaulin na halos liparin ng hangin.
Sa kanan ng dorm, may kulungan ng baboy.
Sa kaliwa, may maliit na dairy shed.
Amoy dayami, disinfectant, lupa, at oo, amoy dumi.
May kasabay akong freshman na nagtakip agad ng ilong.
“Grabe, paano tayo titira rito?”
Ako, huminga nang malalim.
Pamilyar ang amoy.
Parang bakuran ni Lolo.
Gabi pa lang ng unang araw, may nagkagulo sa labas.
“Sir! Yung imported dairy cow! Hindi makalabas ang guya!”
“Malpresentation!”
“Kung tatagal pa, parehong mawawala!”
Tumakbo ako palabas.
Sa loob ng shed, may tatlong instructor na pawis na pawis. Nasa dayami ang malaking itim-puting baka, humihingal, namumula ang mata, labas na ang tubig pero walang lumalabas na guya.
“Prepare for emergency surgery,” utos ng isang matandang propesor.
Pero kita ko agad sa tiyan, sa galaw, sa posisyon.
“Sir, huwag muna.”
Lahat sila napatingin sa akin.
“Freshman ka?” tanong niya.
“Opo.”
May lalaking estudyanteng natawa. “Freshman pa lang, feeling vet na?”
Hindi ko siya pinansin.
Lumapit ako sa baka, hinawakan ang tagiliran, tiningnan ang birth canal.
“Hindi patay ang guya. Nakayuko lang ang ulo at nakabaluktot ang isang paa. Kung ooperahan ngayon nang kulang ang gamit, mas mataas ang risk. Puwede pa pong i-reposition.”
Tumahimik ang lahat.
“Marunong ka?” tanong ng propesor.
“Tinuruan po ako ng lolo ko.”
Dinalhan nila ako ng mahabang gloves, maligamgam na tubig, at lubricant.
Ipinasok ko ang kamay ko.
Tama ang hinala ko.
Nasa maling anggulo ang ulo ng guya. Dahan-dahan ko itong inayos, hinanap ang paa, inilagay sa tamang daan.
Umungol ang baka.
“Hold her steady,” sabi ko.
Dalawang instructor ang humawak.
Isang tulak ng baka.
Isang hatak ko.
Isa pa.
Sa ikatlo, lumabas ang dalawang maliit na kuko.
Makalipas ang ilang minuto, bumagsak sa dayami ang basang guya.
Hindi ito gumalaw.
Nilinis ko agad ang ilong at bibig, minasahe ang dibdib, pinunasan ang katawan.
Ilang segundo.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Biglang kumibot ang guya at humina ang unang unga.
“Buhay!”
Parang sumabog ang buong shed.
Kinabukasan, kumalat ang pangalan ko sa campus.
Makalipas ang isang linggo, binigyan ako ng dean ng espesyal na access card.
“Lahat ng livestock facility ng school, puwede mong gamitin sa training,” sabi niya. “At Mara, huwag kang aalis dito. May matututunan ka, pero mas marami kaming matututunan sa’yo.”
Akala ko doon na magsisimula ang tahimik kong buhay.
Hanggang isang Sabado ng umaga, biglang dumating si Mama sa campus kasama si Tita Lorna at si Trisha.
Nakatakip ang ilong nila habang naglalakad sa tabi ng piggery.
“Mara!” sigaw ni Mama. “Umuwi ka na. Nakahanap na ako ng trabaho mo sa cashier. Labing-isang libo isang buwan, mas disente kaysa magpaamoy-baboy ka rito.”
Bago ako makasagot, tumunog ang phone ng dean.
Pagkasagot niya, nag-iba ang mukha niya.
“Mara,” sabi niya, nakatingin sa akin. “May emergency sa malaking hog farm sa Pampanga. Tatlong inahin ang bumagsak, dalawampung biik ang namamatay, at handa silang magbayad ng kahit magkano.”
Sandaling tumigil ang mundo.
Dahil nang marinig ni Tita Lorna ang pangalan ng farm, napasigaw siya.
“Sandali… farm ’yan ng asawa ng kapatid ko!”
Tumingin si Mama sa akin, namutla.
At doon ko narinig ang sinabi ng dean:
“Ang unang bayad nila, Mara… isang daan at walumpung libong piso, ngayong araw din.”
PARTE2
Hindi agad nakapagsalita si Mama.
Si Tita Lorna, na kanina pa panay ang takip sa ilong, biglang ibinaba ang panyo niya.
“Isang daan at walumpung libo?” ulit niya, parang hindi niya alam kung narinig niya nang tama.
Si Trisha naman, tahimik na tahimik. Wala na ang maliit niyang ngiti.
Tumingin sa akin ang dean.
“Mara, kaya mo ba?”
Hindi ko agad sinagot.
Tumingin ako kay Mama.
Sa babaeng kumuha ng plato ko.
Sa babaeng nagsabing kahihiyan ang paghawak ko sa hayop.
Sa babaeng naghahanap ng cashier job para sa akin dahil akala niya iyon lang ang maaabot ko.
Pagkatapos, inayos ko ang strap ng bag ko.
“Kailangan ko ng gloves, disinfectant, emergency kit, injectable vitamins, antibiotics kung may reseta ang licensed vet, at dalawang assistant na marunong sumunod.”
Tumango agad ang dean.
“Gawin n’yo ang sinabi niya.”
Nanlaki ang mata ni Mama.
“Sandali, Mara, sasama ako.”
“Bakit?”
“Anak kita.”
Ngumiti ako nang walang saya.
“Kanina, dinala n’yo ako rito para pauwiin. Ngayon, sasama kayo dahil may bayad?”
Namula ang mukha niya.
Pero wala na akong panahon para sa sagutan.
Sumakay kami sa van ng school. Kasama ko ang dean, isang licensed veterinarian ng kolehiyo na si Doc Rafael, at dalawang senior student. Hindi ko alam kung bakit, pero sumunod din sina Mama, Tita Lorna, at Trisha sa kotse ni Tita.
Pagdating namin sa Pampanga, sinalubong kami ng amoy ng takot.
Hindi lang amoy ng kulungan.
May kakaibang katahimikan sa hog farm kapag may sakit ang mga baboy.
Karaniwan, maingay ang kulungan. May iyak ng biik, may ungol ng inahin, may kaluskos ng pagkain.
Pero dito, mabigat ang hangin.
Maraming manggagawa ang nakatayo, hindi alam ang gagawin. Sa gilid, may babaeng nasa singkuwenta, nakasuot ng mamahaling blouse pero putik na ang sapatos.
“Ako si Mrs. Villanueva,” sabi niya. “Kung sino man ang makakasagip sa breeders ko, babayaran ko. Pero kung African swine fever ito, patay ang buong farm namin.”
Nanginginig ang boses niya.
African swine fever.
Kapag lumabas ang salitang iyon sa hog farm, parang apoy sa tuyong dayami. Isang maling hinala, puwedeng isara ang negosyo. Isang totoong kaso, puwedeng maubos ang kabuhayan ng buong pamilya at mga trabahador.
Lumapit si Doc Rafael.
“Kailangan nating mag-observe muna.”
Tumango ako.
Pero habang naglalakad kami sa unang pen, may nakita akong hindi tugma.
Tatlong inahin ang matamlay. May lagnat. Ayaw kumain. May ilang biik na nanghihina.
Pero hindi kumakalat ang sintomas sa pattern na inaasahan ko.
Hindi lahat ng pen apektado.
Mas malala ang tatlong kulungan malapit sa bagong feed storage.
Lumuhod ako sa tabi ng isang inahin.
Tiningnan ko ang mata, gilagid, dumi, paghinga, tiyan.
“Hindi ito unang tingin na ASF,” sabi ko.
May farm manager na agad umangal.
“Paano mo nasabi? Estudyante ka lang.”
Hindi ako tumingin sa kanya.
“Kailan nagsimula?”
“Kagabi.”
“May bagong pakain?”
Tumahimik siya.
Tumingin si Mrs. Villanueva sa kanya. “Sumagot ka.”
“May bagong batch po ng feeds kahapon.”
“Galing saan?”
“Sa supplier na nirekomenda ni Sir Nestor.”
Napatingin si Tita Lorna kay Mama. Si Sir Nestor pala ang bayaw niya, ang lalaking may-ari ng farm sa legal papers pero ang kapatid ni Tita ang totoong nagmamaneho ng operasyon.
Humingi ako ng sample ng feed.
Pagbukas ng sako, naamoy ko agad ang asim na hindi dapat nandoon.
Pinisil ko ang ilang butil.
May bukol-bukol. May amag sa ilalim.
“Doc Rafael,” sabi ko, “posibleng mycotoxin contamination. Moldy feed. Kailangan ihiwalay ang apektadong sows, alisin lahat ng feed batch na ito, magbigay ng supportive treatment, hydration, toxin binder kung available, at observation. Pero kailangan pa rin ng lab test para sigurado.”
Tumango si Doc Rafael.
“Tama. Iyan din ang nakikita ko.”
Namula ang farm manager.
“Imposible! Mahal ang feeds na ’yan!”
“Mahal,” sagot ko, “pero sira.”
Pumunta kami sa tatlong apektadong pen. Habang si Doc Rafael ang nagbigay ng medical orders, ako ang nag-guide sa workers kung paano painumin, paano palamigin ang katawan, paano linisin ang kulungan, paano ilayo ang biik sa inahing sobrang nanghihina.
Isang inahin ang halos bumagsak na.
Lumapit ako, hinawakan ang tiyan nito.
Buntis pa pala.
“Manganganak ito,” sabi ko.
Nagkatinginan ang mga worker.
“Ngayon?”
“Oo. At mahina siya. Kapag hindi natin inayos, mawawala pati biik.”
Sa likod ko, narinig ko si Mama.
“Mara…”
Pero hindi ako lumingon.
Inayos namin ang bedding. Nagpainit ng ilaw. Nagdala ng malinis na tela.
Unang biik, mahina.
Pangalawa, hindi humihinga.
Kinuha ko agad, nilinis ang bibig, pinatulo ang likido, kinuskos ang likod.
“Huminga ka,” bulong ko.
Parang narinig ko ulit si Lolo.
“Ang hayop, hindi makapagsabi kung saan masakit. Pero kung marunong kang makinig, magsasalita rin ang katawan nila.”
Biglang gumalaw ang biik.
Sumunod ang mahina nitong iyak.
Napahawak sa bibig si Trisha.
Isa-isa, nailabas namin ang mga biik.
Hindi lahat nailigtas.
Pero sapat ang nailigtas para hindi mamatay ang buong breeding line.
Makalipas ang apat na oras, bumaba ang lagnat ng unang inahin. Uminom ng tubig ang pangalawa. Ang pangatlo, nakahiga pa rin pero hindi na naghahabol ng hininga.
Dumating ang kapatid ni Tita Lorna, si Mr. Villanueva, pawis na pawis.
“Ano’ng nangyari rito?”
Inabot ni Mrs. Villanueva ang feed sample.
“Yung supplier ni Nestor. Sira ang feed.”
Namuti ang mukha ng farm manager.
Pagdating ng lab technician na tinawag ni Doc Rafael, kinuha ang samples. Habang naghihintay, sinilip ni Mrs. Villanueva ang CCTV sa feed storage.
Doon lumabas ang unang bitak ng katotohanan.
Dalawang gabi bago magkasakit ang mga baboy, may dumating na truck na walang official delivery seal. Ang farm manager mismo ang nagbukas ng storage. May kasama siyang lalaking hindi empleyado.
Nang i-zoom ang footage, napaatras si Tita Lorna.
Dahil kilala niya ang lalaki.
Pinsan iyon ng asawa niya.
Ang supplier.
Hindi aksidente ang sira na feed.
May nagpasok ng murang lumang stock at pinalabas na premium.
Para kumita sila sa pagitan.
Kung hindi napansin agad, puwedeng masisi ang sakit, puwedeng ipa-cull ang buong herd, puwedeng malugi ang farm, at walang makakaalam na may kumita sa pagkamatay ng mga hayop.
Huminto ang tingin ni Mrs. Villanueva sa akin.
“Magkano ang sinabi nilang professional fee mo?”
“Ma’am, estudyante pa lang po ako. Nandito si Doc Rafael—”
“Hindi kita tinatanong kung estudyante ka. Tinatanong kita kung magkano ang halaga ng iniligtas mo.”
Tahimik ang buong opisina.
Kumuha siya ng cheque.
“Isang daan at walumpung libo, gaya ng sinabi ko. At bukod diyan, gusto kong pumasok ang school ninyo bilang livestock health consultant ng farm namin. Ikaw ang magiging lead trainee under Doc Rafael. Monthly retainer, plus emergency fee.”
Nang marinig iyon ni Mama, napaupo siya.
Si Tita Lorna, wala nang masabi.
Si Trisha, marahang lumapit sa akin.
“Ate Mara,” sabi niya, mahina, “ang galing mo pala talaga.”
Tumingin ako sa kanya.
Hindi ko alam kung sincere siya.
Pero sa unang pagkakataon, wala akong nakitang pang-aasar sa mata niya.
Pagbalik namin sa school, madilim na.
Habang bumababa ako sa van, tinawag ako ni Mama.
“Mara.”
Huminto ako.
Lumapit siya, hawak ang bag niya sa magkabilang kamay.
Kanina, ang taas ng boses niya.
Ngayon, parang basag.
“Hindi ko alam,” sabi niya.
“Hindi mo alam alin?”
“Hindi ko alam na kaya mong gawin ’yon.”
Napangiti ako nang mapait.
“Kasi hindi mo tinanong.”
Naiyak siya.
“Akala ko… kapag hindi ka nakapasok sa magandang university, tapos na ang laban mo. Natakot ako na pagtawanan tayo.”
“Pinagtawanan n’yo na ako, Ma.”
Napayuko siya.
Matagal kaming hindi nagsalita.
Sa paligid namin, naroon ang amoy ng dayami, lupa, disinfectant, at hayop. Ang amoy na ikinahihiya niya.
Ang amoy na nagbigay sa akin ng direksyon.
“Anak,” bulong niya, “patawarin mo ako.”
Hindi ako agad sumagot.
May mga sugat na hindi gumagaling sa isang sorry.
Pero may mga sorry rin na unang hakbang para tumigil ang sugat sa paglalim.
“Kailangan kong mag-aral bukas,” sabi ko. “Maaga ang rounds ko.”
Tumango siya habang pinupunasan ang luha.
“Puwede ba kitang puntahan ulit? Hindi para pauwiin. Para… makita kung ano ang ginagawa mo.”
Tumingin ako sa kanya.
Sa unang pagkakataon, hindi niya tinakpan ang ilong niya.
“Sige,” sabi ko. “Pero magsusuot ka ng boots.”
Bahagya siyang natawa sa gitna ng luha.
Kinabukasan, kumalat sa Facebook ang post ng San Isidro Agro-Tech Vocational College.
Walang picture kong umiiyak.
Walang drama caption.
Larawan lang ng isang batang babae na naka-boots, may hawak na bagong silang na biik, katabi ang isang inahing ligtas na.
Caption:
“Hindi lahat ng bayani nasa ospital. Ang iba, nasa bukid, kulungan, at tahimik na lugar kung saan may buhay na kailangang iligtas.”
Sa comments, may mga dati kong kamag-anak na biglang bumati.
“Proud kami sa’yo, Mara!”
“Galing naman!”
“May future pala sa livestock!”
Hindi ko na sinagot lahat.
Hindi na ako galit tulad noong una.
Pero hindi ko rin nakalimutan.
Pagkalipas ng isang taon, naging regular consultant trainee ako ng tatlong farm sa Central Luzon. Sa ilang emergency cases, umaabot sa mahigit isang daan at walumpung libong piso ang kinikita ko sa isang araw, lalo na kapag breeding stock ang naililigtas.
Pero ang pinakamalaking kinita ko ay hindi pera.
Ito ang araw na natutunan kong hindi kailangang pumasa sa sukatan ng ibang tao para maging mahalaga.
Minsan, ang mundong nangmamaliit sa’yo ay hindi pa lang nakikita kung saan ka talaga nilikha.
At kung may taong nagpapahiya sa pangarap mo dahil marumi raw ang daan, tandaan mo ito:
May mga kamay na nadudumihan hindi dahil mababa ang trabaho, kundi dahil may buhay silang inililigtas.
Mensahe: Huwag maliitin ang technical skills, vocational education, o trabahong hindi “sosyal” sa paningin ng iba. Ang tunay na dangal ay wala sa pangalan ng school o linis ng sapatos, kundi sa husay, malasakit, at tapang na gamitin ang talento para makatulong.
