GINASTUSAN KO NG ₱128,000 ANG FAMILY TRIP NAMIN—PERO NANG DAYAIN NILA ANG BUNUTAN PARA ISAMA ANG KAPATID KO AT IWAN AKO, KINANSELA KO PATI ANG KASAL
Ako ang nagbayad ng buong ₱128,000 para sa family trip naming apat.
Dapat sana ay kasama ko ang mga magulang ko at ang fiancé kong si Adrian.
Pero nang umiyak ang kapatid kong si Clarisse dahil iniwan siya ng boyfriend niya, bigla nilang naisip na ako na lang ang dapat manatili.
At para magmukhang patas, nagdaos sila ng bunutan na sampung taon na pala nilang dinadaya.
“Isa lang ang puwedeng maiwan,” sabi ni Mama habang inilalapag sa mesa ang apat na pulang sobre. “Para walang samaan ng loob, bumunot na lang kayo ni Clarisse.”
Tahimik akong nakaupo sa sala ng maliit naming bahay sa Marikina.
Sa kabilang sofa, nakasandal si Clarisse sa balikat ng fiancé kong si Adrian Villanueva. Namamaga ang mga mata niya dahil ilang gabi na raw siyang umiiyak.
“Hindi ko kayang maiwan dito,” hikbi niya. “Baka maalala ko na naman si Lance.”
Hinaplos ni Adrian ang likod niya.
“Makakatulong sa iyo ang pagbabago ng lugar.”
Pagkatapos ay lumingon siya sa akin.
“Maiintindihan naman siguro ni Mara. Isang linggo lang naman.”
Hindi ako agad sumagot.
Dahil ilang segundo bago inilapag ni Mama ang mga sobre, nakita kong palihim na iniabot ni Adrian kay Clarisse ang isang nakatiklop na papel.
Akala nila hindi ko napansin.
Hindi ko sila pinigilan.
Kumuha ako ng isang pulang sobre mula sa gitna. Binuksan ko iyon sa harap nilang lahat.
May dalawang salitang nakasulat sa loob.
IKAW ANG MAIIWAN.
Humagulhol si Clarisse at biglang yumakap kay Adrian.
“Salamat, Kuya Adrian. Kapag kasama kita, baka makalimutan ko rin ang nangyari.”
Hindi siya itinulak ni Adrian palayo.
Sa halip, hinawakan pa niya ang balikat nito.
Napangiti si Mama na tila maayos na ang lahat.
“Ayan, patas ang bunutan. Mara, ikaw muna ang mamahala sa mini-grocery habang wala kami.”
Hindi ako kumibo.
Kinuha ko ang tatlong natitirang sobre sa mesa.
Isa-isa ko iyong binuksan.
Sa unang papel: IKAW ANG MAIIWAN.
Sa ikalawa: IKAW ANG MAIIWAN.
Sa huli: IKAW ANG MAIIWAN.
Nawala ang ngiti ni Mama.
Dahan-dahan kong inilatag ang apat na papel sa mesa.
“Kung lahat ng papel ay nagsasabing may maiiwan,” sabi ko, “paano nagkaroon ng nanalo?”
Tumayo si Papa.
“Tapos na ang bunutan. Bakit kailangan mo pang buksan ang iba?”
“Dahil gusto kong malaman kung hanggang kailan ninyo ako lolokohin.”
Natahimik ang buong sala.
Tumingin ako kay Mama.
“Noong eighteen ako, sinabi ninyong hindi puwedeng maiwang walang bantay ang tindahan. Nagbunutan tayo kung sino ang sasama sa Batangas. Si Clarisse ang nakasama. Ako ang naiwan.”
“Mara—”
“Noong graduation ko sa college, sinabi ninyong regalo ninyo ang Baguio trip. Pero nagbunutan ulit tayo. Naiwan na naman ako.”
Lumipat ang tingin ko kay Papa.
“Noong silver anniversary ninyo, ako ang nag-book ng hotel sa Cebu. Ako ang gumawa ng itinerary. Ako ang nagbayad ng deposit. Pero ako pa rin ang naiwan para magbukas ng tindahan.”
“Matagal na iyon,” sabi ni Papa. “Huwag mo nang kalkalin.”
“Hindi ko kinakalkal. Binibilang ko.”
Nanginginig na ang mga daliri ni Mama.
“Mali lang siguro ang naisulat ko sa mga papel.”
Napatawa ako.
“Sa loob ng sampung taon, paulit-ulit kayong nagkamali?”
Tumayo si Clarisse mula sa tabi ni Adrian.
“Ate, hindi ko alam na pare-pareho ang laman ng mga sobre. Si Kuya Adrian lang ang nagbigay sa akin ng papel para makasigurong makakasama ako.”
Lumingon ako sa fiancé ko.
Hindi siya umiwas.
“Ako ang gumawa,” amin niya. “Maselan ang kalagayan ni Clarisse. Ayokong lalo siyang ma-depress.”
“At ako?”
“Marami pa tayong pagkakataong bumiyahe pagkatapos nating ikasal.”
“Ganoon din ang sinabi nila sa akin taon-taon.”
Bumuntong-hininga siya.
“Mara, huwag mong palakihin. Pamilya mo sila.”
Agad namang sumingit si Mama.
“Tama. Minsan lang naman mawalan ng boyfriend ang kapatid mo. Samantalang kayo ni Adrian, habang-buhay nang magkasama.”
Tiningnan ko silang apat.
Nakapaligid silang lahat kay Clarisse na para bang siya ang nasaktan.
Ako ang nagbayad.
Ako ang niloko.
Pero ako pa rin ang masama dahil tumanggi akong magparaya.
Kinuha ko ang cellphone ko at binuksan ang booking application.
Ako ang nagbayad ng round-trip flights, hotel rooms, airport transfer, tours, at breakfast package. Umabot sa ₱128,000 ang lahat.
Hindi pa final ang guest list hanggang alas-dose ng gabi.
Kapag kinansela ko ngayon, maliit lang ang cancellation fee.
Nakita ni Mama ang screen.
“Ano’ng ginagawa mo?”
“Kinakansela ko ang trip.”
Napabalikwas si Papa.
“Hindi mo puwedeng gawin iyan!”
“Ako ang nag-book. Ako ang nagbayad.”
“Napag-usapan na natin ito!”
“Hindi ako kasama sa usapan. Inutusan lang ninyo akong magbayad.”
Pinindot ko ang Cancel Reservation.
Lumabas ang confirmation page.
Napahagulgol si Clarisse.
“Kasalanan ko na naman!”
Mabilis siyang nilapitan ni Adrian.
“Huwag kang umiyak. Ako ang gagawa ng paraan.”
Niyakap siya ni Mama habang galit na nakatingin sa akin.
“Masaya ka na? Dahil sa ugali mo, bumalik na naman ang trauma ng kapatid mo!”
Pinindot ko ang huling confirmation button.
Refund successfully processed.
“I-book ninyo ulit,” sabi ko. “Gamit ang sarili ninyong pera.”
Kinabukasan, alas-siyete ng umaga, nagpadala si Papa sa family group chat ng isang duty schedule.
6:30 a.m. — Buksan ang tindahan.
8:00 a.m. — Tanggapin ang delivery.
12:00 p.m. — Mag-inventory.
5:00 p.m. — Tawagan ang supplier.
11:00 p.m. — Isara ang tindahan at bilangin ang benta.
Dalawang beses isang araw — Painumin ng gamot ang aso.
Parang walang nangyari kagabi.
Nagpadala rin si Mama ng voice message.
“Anak, nakapag-book na ulit kami. Medyo mas mahal pero sayang naman kung hindi matutuloy. Tingnan mo na lang ang schedule. Panatag kami kapag ikaw ang naiiwan sa tindahan.”
Alas-nuwebe, pumunta ako sa mini-grocery.
Nang makita ako ni Papa, ngumiti siya.
“Ayan. Alam kong magpapakatino ka rin.”
Inilapag ko sa counter ang tatlong susi, supplier list, inventory records, at contact numbers ng dalawang temporary staffing agencies.
Nawala ang ngiti niya.
“Ano ang mga ito?”
“Turnover.”
“Anong turnover?”
“Hindi ako magbabantay ng tindahan.”
Namula ang mukha niya.
“Pamilya mo ang tindahang ito!”
“Kapag may kita, sa account ninyo pumapasok. Kapag may gastos, kayo ang nagdedesisyon. Wala akong sahod at wala akong bahagi sa negosyo.”
“Pinakain ka namin mula pagkabata!”
“Obligasyon ninyo iyon bilang mga magulang. Hindi iyon utang na habang-buhay kong babayaran.”
Lumabas si Mama mula sa likod ng tindahan.
“Mara, pitong araw lang. Kapag bumalik kami, bibilhan ka namin ng souvenir.”
“Hindi ko kailangan ng souvenir.”
Isinuksok niya sa bag ko ang mga susi.
Kinuha ko iyon at muling inilapag sa counter.
“Mag-hire kayo. Isara ninyo ang tindahan. O may isa sa inyong manatili.”
“Alam mo ba kung magkano ang mawawala kapag nagsara tayo?” sigaw ni Papa.
“Alam ko. Kaya nga ako lagi ang iniiwan ninyo.”
Humabol si Mama nang lumabas ako.
“Mara! Kapag tumalikod ka ngayon, huwag mong asahang paghahandaan pa namin ang kasal ninyo ni Adrian!”
Huminto ako.
Akala nila iyon pa rin ang pinakamalaking panakot sa akin.
Hindi ako lumingon.
“Hindi na kailangan.”
Sa mismong sandaling iyon, bumukas ang pinto ng sasakyang nakaparada sa tapat.
Bumaba si Adrian—kasama si Clarisse.
At sa daliri ng kapatid ko, suot niya ang engagement ring na ibinigay sa akin ni Adrian dalawang taon na ang nakalipas.
PARTE2
Hindi agad nagsalita si Adrian nang makita niyang nakatingin ako sa singsing.
Si Clarisse ang unang nagbaba ng kamay.
“Ate, hindi ito ang iniisip mo.”
Tahimik akong lumapit.
Kilalang-kilala ko ang singsing na iyon.
Isang simpleng white-gold band na may maliit na diyamante sa gitna at dalawang batong hugis-dahon sa gilid. Ako mismo ang pumili noon dahil ayaw kong gumastos nang malaki si Adrian.
May maliit na ukit sa loob.
A&M.
“Bakit suot mo ang singsing ko?” tanong ko.
Hinawakan ni Clarisse ang daliri niya.
“Pinahiram lang sa akin.”
“Engagement ring ang pinahiram?”
“Hindi maganda ang pakiramdam niya kagabi,” singit ni Adrian. “Gusto niyang maramdaman na may nagmamalasakit sa kaniya.”
“Paano nakakatulong ang pagsusuot niya ng singsing ng fiancé mo?”
“Mara, huwag kang gumawa ng eksena sa harap ng tindahan.”
Napatingin ako kay Mama at Papa.
Wala ni isa sa kanilang mukhang nagulat.
Doon ko naunawaan.
“Alam ninyo.”
“Masyado kang mapaghinala,” sabi ni Mama. “Nagkataon lang na nagustuhan ni Clarisse ang disenyo.”
“Nasaan ang singsing kagabi?”
Hindi sumagot si Adrian.
Nang gabing iyon, sinabi niyang ipinadala raw niya sa jeweler para linisin bago ang prenup shoot namin.
Iyon pala, dinala niya sa kapatid ko.
“Isauli mo,” sabi ko kay Clarisse.
Dahan-dahan niyang hinubad ang singsing.
Pero bago niya maiabot, hinawakan ni Adrian ang kamay niya.
“Huwag muna.”
Napatingin kaming lahat sa kaniya.
Huminga siya nang malalim.
“May kailangan tayong pag-usapan.”
Ngumiti ako nang walang saya.
“Ngayon ka lang naging tapat.”
Dinala niya ako sa maliit na café sa kabilang kanto. Naiwan sa tindahan ang mga magulang ko at si Clarisse.
Umupo siya sa tapat ko, pinagkrus ang mga kamay at matagal na tumingin sa mesa.
“Mara, ilang buwan na akong naguguluhan.”
“Sa kapatid ko?”
“Hindi ko sinasadya.”
“Tulad ng hindi mo sinasadyang dayain ang bunutan?”
“Emosyonal si Clarisse. Lagi siyang lumalapit sa akin kapag may problema. Hindi ko namalayang naging malapit kami.”
“Gaano kalapit?”
Hindi siya nakasagot.
Iyon na ang sagot.
“May nangyari ba sa inyo?”
“Minsan lang.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
“Saan?”
“Mara—”
“Saan?”
“Sa condo ko.”
“Bago o pagkatapos siyang hiwalayan ng boyfriend niya?”
Yumuko siya.
“Bago.”
Napatawa ako, ngunit walang lumabas na tunog.
Hindi pala siya umiiyak dahil iniwan siya.
Iniwan siya ng boyfriend niya dahil nahuli silang dalawa ni Adrian.
At ang family trip na ako ang nagbayad ay hindi para tulungan siyang maghilom.
Plano nila iyong gamitin para makalayo silang dalawa kasama ang mga magulang kong handang magkunwaring walang alam.
“Gaano na katagal alam nina Mama?”
“Isang buwan.”
“Si Papa?”
“Alam din.”
Napapikit ako.
Apat na taong relasyon.
Dalawang taong engagement.
Sampung taong pagpaparaya sa pamilya.
At sa dulo, pinili pa rin nilang protektahan ang kapatid ko.
“Ano ang gusto mong mangyari?” tanong ko.
“Hindi ko alam.”
“Alam mo. Natatakot ka lang sabihin.”
Huminga siya nang malalim.
“Baka kailangan nating ipagpaliban ang kasal.”
“Hindi.”
Tumingala siya.
“Hindi natin ipagpapaliban.”
Inalis ko sa bag ang susi ng condo niya, ang duplicate key ng kotse, at ang access card sa parking building.
“Inaansela natin.”
“Mara, huwag kang padalos-dalos.”
“Ikaw ang natulog kasama ang kapatid ko. Ako pa ang padalos-dalos?”
“Hindi ibig sabihin noon na wala na akong pagmamahal sa iyo.”
“Iyon ang mas masahol.”
Iniwan ko siya sa café.
Pagbalik ko sa apartment na inuupahan ko, binuksan ko ang laptop ko at kinansela ang church reservation, catering, photographer, stylist, at reception venue.
May ilang deposit na hindi na maibabalik.
Masakit iyon.
Pero mas mura pa rin kaysa magpakasal sa lalaking matagal nang walang respeto sa akin.
Tinawagan ko rin ang abogado kong kaibigan na si Atty. Nina Mercado.
May isa pang bagay na kailangan kong ayusin.
Ang mini-grocery na paulit-ulit nilang tinatawag na “negosyo ng pamilya” ay hindi nakapangalan sa mga magulang ko.
Pitong taon na ang nakalipas, muntik nang ma-foreclose ang gusali dahil sa utang ni Papa sa supplier. Ako ang umutang sa bangko, nagbayad ng arrears, at nag-renovate sa tindahan.
Bilang kondisyon ng bangko, inilipat sa pangalan ko ang titulo ng lupa at gusali.
Pinayagan kong sila ang magpatakbo dahil akala ko para sa kinabukasan naming lahat iyon.
Simula noon, buwan-buwan silang naghuhulog ng maliit na “rent” sa akin—pero sa harap ng ibang tao, sila raw ang may-ari at tumutulong lang ako.
Kinabukasan, dumating ang pamilya ko sa apartment ko.
Kasama nila si Adrian.
Si Clarisse naman ay nakasuot ng salaming pang-araw kahit nasa loob ng building.
Si Mama ang unang nagsalita.
“Bawiin mo ang pagkansela sa kasal.”
“Hindi na puwede.”
“Puwede pa. Mag-sorry lang si Adrian. Mag-sorry rin si Clarisse. Tapos kalimutan na natin.”
Napatingin ako sa kapatid ko.
Hindi man lang siya makatingin sa akin.
“Isang beses lang naman,” sabi ni Papa. “Walang pamilyang perpekto.”
“Kung ako ang natulog sa boyfriend ni Clarisse, sasabihin din ba ninyong walang pamilyang perpekto?”
Hindi siya sumagot.
Lumapit si Adrian.
“Mara, handa akong putulin ang komunikasyon ko kay Clarisse. Itutuloy natin ang kasal.”
Napangiti ako.
“Napakabuti mo naman.”
“Alam kong nasaktan kita.”
“Hindi mo pa rin naiintindihan. Hindi ko hinihintay na piliin mo ako. Ako na ang pumipili na huwag kang pakasalan.”
Nagsimulang umiyak si Clarisse.
“Ate, kasalanan ko. Pero wala na akong makakapitan.”
“May mga magulang ka. May trabaho ka. May sarili kang buhay.”
“Hindi mo naiintindihan ang pinagdaraanan ko.”
“Tama ka. Hindi ko naiintindihan kung paano mo nagawang magsuot ng engagement ring ko habang tinatawag mo pa rin siyang ‘Kuya Adrian.’”
Hinila siya ni Mama palapit.
“Tama na! Napahiya na ang kapatid mo!”
“Siya ang napahiya?”
Iniabot ko kay Mama ang isang brown envelope.
“Ano ito?”
“Notice to vacate.”
Nanlaki ang mga mata ni Papa.
“Anong kalokohan ito?”
“Ang tindahan at gusali ay nakapangalan sa akin. Tatlong buwan na kayong hindi naghuhulog ng napagkasunduang renta. Ginamit din ninyo ang business account para bayaran ang bagong booking ng trip.”
Namuti ang mukha ni Mama.
“Pamilya tayo. Hindi mo kami puwedeng paalisin.”
“Hindi ko kayo pinaaalis sa bahay. Pinapatigil ko lang ang paggamit ninyo sa negosyo at ari-arian ko nang walang pahintulot.”
“Sa amin ang tindahang iyon!”
Kumuha si Atty. Nina ng kopya ng titulo, loan documents, at notarized lease agreement mula sa folder.
“Narito po ang mga dokumento,” mahinahon niyang sabi. “Si Ms. Mara Santos ang legal owner ng lupa, gusali, at rehistradong negosyo.”
Napaupo si Papa.
“Niloko mo kami.”
“Ako ang nagligtas sa tindahan nang malubog kayo sa utang.”
“Ibig sabihin, matagal mo nang binabalak kunin iyan!”
“Hindi. Matagal ko nang binabalak na ibigay sa inyo ang negosyo kapag nakapag-retire kayo. Nagbago lang ang isip ko nang malaman kong sa loob ng sampung taon, hindi ninyo ako itinuring na anak. Libreng trabahador lang.”
Sinugod ni Mama ang mesa at pinulot ang mga papeles.
“Paano kami mabubuhay?”
“May tatlumpung araw kayo para magdesisyon. Maaari kayong magbayad ng tamang renta at kumuha ng empleyado. Maaari rin kayong lumipat at magbukas ng sariling tindahan.”
“Ano naman ang gagawin mo roon?” tanong ni Papa.
“Ipapaupa ko sa isang pharmacy chain. May alok na sila noong nakaraang buwan.”
Ang renta ay halos tatlong beses sa kinikita ko mula sa kasalukuyang kasunduan namin.
Iyon ang perang ilang taon kong tinanggihan dahil ayaw kong mawalan ng kabuhayan ang pamilya ko.
Tumayo si Adrian.
“Mara, hindi mo kailangang sirain ang buong pamilya dahil sa amin ni Clarisse.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Hindi ako ang sumira nito.”
Makalipas ang isang linggo, natuloy ang trip nila.
Hindi ko alam kung saan sila kumuha ng pera.
Mula sa social media posts ni Clarisse, nakita kong magkatabi sila ni Adrian sa eroplano. Sa likod nila, nakangiti sina Mama at Papa na para bang wala silang nasaktang tao.
Tatlong araw pagkatapos nilang umalis, tumawag si Mama.
Hindi ko sinagot.
Labing-isang beses siyang tumawag bago nag-iwan ng voice message.
“Mara, hindi kami makapag-check in sa hotel. Iisang room lang pala ang nabayaran. Wala ring airport transfer at tours. Pakiusap, tawagan mo ang travel agency.”
Dati, ako ang nag-aayos ng lahat.
Ako ang nagbabasa ng booking details.
Ako ang gumagawa ng itinerary.
Ako ang nagpapaalala ng departure time at baggage allowance.
Ngunit sa pagkakataong iyon, pinatay ko ang cellphone ko at natulog.
Pagbalik nila, hiwalay nang umuwi si Adrian.
Nalaman ko kalaunan na nag-away sila ni Clarisse sa buong biyahe.
Gusto ni Clarisse na panindigan siya nito.
Gusto naman ni Adrian na bumalik sa akin matapos niyang mapagtantong wala akong balak habulin siya.
Dalawang linggo matapos ang biyahe, pumunta si Clarisse sa apartment ko nang mag-isa.
Wala na sa daliri niya ang singsing ko.
Iniabot niya iyon sa akin sa loob ng maliit na velvet box.
“Hindi niya ako pinili,” sabi niya.
“Hindi iyon ang dahilan kung bakit ka narito.”
Napayuko siya.
“Hindi ko alam kung paano magsisimula.”
“Simulan mo sa totoo.”
Umiyak siya.
Inamin niyang hindi lamang minsan ang nangyari sa kanila ni Adrian. Halos apat na buwan silang lihim na nagkikita.
Alam ni Mama mula pa sa simula.
Ang sabi raw ni Mama, mas bagay sila ni Adrian dahil mas malambing siya, mas mahina, at mas “kailangang alagaan.”
Ako raw ay matigas at kayang mabuhay nang mag-isa.
“Kaya naisip ninyong hindi ako masasaktan?” tanong ko.
“Akala namin patatawarin mo rin kami.”
“Dahil lagi ko kayong pinapatawad.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Hindi ako humihingi na patawarin mo ako ngayon.”
“Hindi pa kita mapapatawad.”
“Alam ko.”
“Pero hindi rin kita kapopootan habang-buhay.”
Tumingala siya.
“Magkaiba ang kapatawaran at pagbabalik sa dati. Hindi na tayo babalik sa dati.”
Umalis siyang tahimik.
Hindi ko ibinalik ang engagement ring.
Ibinenta ko iyon at idinagdag ang pera sa final payment para sa isang solo trip sa Palawan.
Sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, ako ang sumakay sa eroplanong ako mismo ang nag-book.
Walang listahan ng bilin.
Walang susi ng tindahan sa bag.
Walang tatawag para itanong kung saan nakalagay ang resibo, gamot ng aso, o numero ng supplier.
Sa El Nido, umupo ako sa tabing-dagat habang lumulubog ang araw.
May mag-asawang matatanda sa malapit na nagpapakuha ng litrato sa anak nila.
Sandali akong nakaramdam ng lungkot.
Hindi dahil gusto kong bumalik sa dati.
Kundi dahil sa wakas ay natanggap kong ang pamilyang ipinaglaban ko nang matagal ay hindi kailanman naging patas sa akin.
Pagkatapos ng tatlumpung araw, hindi pumayag sina Mama at Papa sa bagong rental agreement.
Isinara nila ang tindahan at lumipat sa mas maliit na puwesto.
Tinanggap ko ang alok ng pharmacy chain.
Ginamit ko ang unang anim na buwang renta upang bayaran ang natitirang business loan at magbukas ng maliit na online travel-planning company.
Ironiya man, naging trabaho ko ang pagbuo ng mga biyaheng dati ay hindi ko naranasang salihan.
Makalipas ang isang taon, mayroon na akong limang empleyado at daan-daang kliyente.
Si Adrian ay ilang beses pang nagpadala ng mensahe.
Hindi ko sinagot.
Si Clarisse naman ay nagpa-therapy at lumipat sa ibang lungsod. Paminsan-minsan, nagpapadala siya ng maikling mensahe tuwing Pasko at birthday ko.
Hindi kami malapit.
Ngunit hindi na rin kami nagkukunwaring walang nangyari.
Ang mga magulang ko ay matagal na nagalit.
Kalaunan, nagsimulang tumawag si Mama nang hindi na humihingi ng pera o tulong.
Hindi ko ibinalik ang dati naming relasyon.
Pero natutunan kong makipag-usap nang may hangganan.
Isang gabi, may ipinadala siyang lumang litrato.
Labingwalong taong gulang ako roon, nakatayo sa harap ng tindahan habang sila ay paalis para magbakasyon.
Sa likod ng litrato, sulat-kamay niya:
“Ngayon ko lang naisip na hindi ka pala kailanman nakangiti sa tuwing naiiwan ka.”
Hindi ako sumagot agad.
Kinabukasan, isang maikling mensahe lang ang ipinadala ko.
“Ngayon, natututo na akong piliin ang sarili ko.”
Hindi ko alam kung lubos nila akong naunawaan.
Pero hindi ko na rin kailangan ang pahintulot nila.
Sapagkat minsan, ang pinakamasakit na katotohanan ay hindi na hindi ka pinili ng pamilya mo.
Kundi ang napakatagal mong paghihintay na dumating ang araw na pipiliin ka nila.
At ang pinakamalaking kalayaan ay dumarating sa sandaling tumigil kang bumunot mula sa mga sobre na sila rin naman ang nagsulat.
Sa pagkakataong iyon, hindi na ako naghintay ng papel na nagsasabing maaari akong umalis.
Ako mismo ang nagpasya.
At sa wakas, umalis ako.
