LAHAT KAMI NAKAKAKITA NG ORAS NG KAMATAYAN NG ATE KO—PERO ANG UNANG NAMATAY SA AMIN, AKO PALA

Noong bata pa ako, akala ko paborito lang talaga si Ate.

Sa bahay namin sa San Pablo, Laguna, lahat ng masarap ay para sa kanya. Kapag may dalang imported biscuits si Papa galing palengke, kay Ate iyon. Kapag may bagong bestida si Mama mula sa ukay sa bayan, si Ate ang unang sumusukat. Kapag gabi at oras na ng kuwento bago matulog, si Ate rin ang katabi ni Mama, habang ako ay nakasilip lang sa siwang ng pinto, tahimik na nakikinig.

Pero hindi iyon dahil mas mahal siya.

Kundi dahil lahat kami—ako, sina Mama at Papa—nakakakita ng isang pulang digital na orasan sa ibabaw ng ulo ni Ate. Isang countdown. Isang bagay na walang ibang nakakakita. Araw-araw, taon-taon, pababa iyon nang pababa. At simula pa noong maliit ako, iisa na ang alam naming lahat.

Mamamatay si Ate sa edad na disisais.

Ang pangalan niya ay Trina. Ako naman si Nina.

At habang lumalaki kami, lalo siyang naging pinakaimportanteng tao sa bahay.

“Hayaan mo na ang kapatid mo,” laging sinasabi ni Mama kapag may hatiang pagkain. “Mahina ang katawan niya.”

“Wag ka nang umiyak,” madiing sabi ni Papa kapag ako ang nawawalan. “Hindi mo naiintindihan.”

Tama sila. Hindi ko naiintindihan.

Hindi ko naiintindihan kung bakit sa tuwing lalagnatin si Ate, magdamag siyang binabantayan ni Mama, pinupunasan ng bimpo, pinaiinom ng gamot, halos di ipikit ang mata. Pero kapag ako ang inuubo o nilalagnat, sasabihin lang, “Uminom ka ng tubig at matulog ka na.”

Hindi ko naiintindihan kung bakit ang isang hita ng manok ay kulang pa para kay Ate, habang ako, sabaw at toyo lang ang meron.

At lalong hindi ko naiintindihan kung bakit kahit si Ate na ang pinaka-mabait sa akin, siya pa rin ang kinaiinggitan ko.

Kasi si Ate, kahit nasa kanya na ang lahat, marunong pa ring magbigay.

Palihim niya akong inaabutan ng SkyFlakes o kalahating tsokolate na ibinili sa kanya. Kapag may bago siyang damit, tatahiin niya iyon para magkasya rin sa akin. Kapag pinapagalitan ako nina Mama at Papa, siya ang unang humaharang.

“Nina, sorry,” lagi niyang bulong habang inaabot sa akin ang kung anong naitago niya. “Dahil sa akin kaya ka napapagalitan.”

At sa tuwing sinasabi niya iyon, mas lalo akong nasasaktan.

Dahil mahal ko siya.

At dahil naiinggit pa rin ako sa kanya.

Noong labing-apat na taong gulang si Ate, unang beses kaming nagkaroon ng totoong birthday cake sa bahay. Maliit lang, bilog, may murang icing na kulay puti at pink, pero para na iyong handaan sa mata ng isang batang tulad ko. Labing-apat na kandila ang maingat na isinaksak ni Mama sa ibabaw. Nanginginig pa ang kamay niya habang sinisindihan iyon.

Si Papa naman, hawak ang luma niyang digital camera, pilit ngumiti kahit halatang mamasa-masa ang mga mata.

Nakatago ako sa may pintuan noon, nakatingin kay Ate habang nakapikit siya, tahimik na humihiling.

At bigla akong nagdilim.

Hindi ko alam kung inggit ba iyon o galit o takot sa nalalapit niyang pagkawala. Ang alam ko lang, sumugod ako at inihampas ang kamay ko sa cake.

Bumagsak iyon sa sahig.

Nagkalat ang icing. Gumulong ang mga kandila. Namatay ang apoy.

“Ayaw ko!” sigaw ko. “Ayaw kong laging sa kanya ang lahat!”

Natahimik ang buong sala.

Paglingon ni Papa sa akin, para akong binuhusan ng malamig na tubig. Hindi ko makakalimutan ang mata niya noon—hindi galit lang. Pagod. Wasak. Takot.

At saka dumating ang unang sampal.

Isa. Dalawa. Tatlo.

Hindi ko na nailagan.

Si Mama umiiyak sa gilid, pero hindi ako pinigilan.

Si Ate ang yumakap sa akin.

“Papa, tama na!” umiiyak niyang sigaw. “Wag niyo nang saktan si Nina! Kasalanan ko—ako na lang!”

Nang gabing iyon, palihim siyang pumasok sa kwarto ko at naglagay ng kalahating candy sa palad ko.

May gasgas ang pulsuhan niya noon. Namula iyon, halatang tumama sa silya nang humarang siya sa akin.

“Nina,” mahina niyang sabi, hinahaplos ang namamaga kong pisngi, “pasensya ka na. Kapag wala na ako… wala nang aagaw sa’yo ng kahit ano.”

Hindi ko iyon sinagot.

Umiyak lang ako sa dilim.

Makalipas ang dalawang taon, dumating ang ika-labing-anim na kaarawan ni Ate.

Buong bahay amoy lugaw, kandila, gamot, at takot.

Simula umaga, tahimik ang lahat. Halos hindi makahinga sina Mama at Papa. Parang bawat segundo ay salaan ng pag-asa. Parang kapag nalagpasan niya ang araw na iyon, baka milagro na.

Pero ako naman ang nilagnat.

Mataas. Mabigat. Nakakabasag ng ulo ang sakit.

“Ma…” mahina kong tawag habang nanginginig ako sa lapag. “Ang sakit ng ulo ko… nahihilo ako…”

Tumingin si Mama, pero saglit lang.

Parang mas matimbang pa rin ang pulang orasan sa ulo ni Ate kaysa sa init ng katawan ko.

Nang tanghali, nang magsimula akong magsuka at magdilim ang paningin ko, natakot siguro silang gumawa ako ng eksena. O baka natakot silang maagaw ko ang pansin sa “huling araw” ni Ate.

Kaya isinara nila ako sa lumang storage room sa likod ng kusina.

“Ma! Ma, buksan niyo!” umiiyak kong sigaw, pinapalo ang kahoy na pinto. “Mainit ang katawan ko! Ang sakit ng ulo ko!”

“Tumigil ka nga!” sigaw ni Mama mula sa labas, wasak ang boses. “Hindi ka ba makatiis kahit isang araw? Ate mo mamamatay na!”

“Pero… ang sakit po talaga…”

Walang sumagot.

Unti-unting nawala ang mga tunog sa labas.

Unti-unting lumabo ang paningin ko.

At nang muli kong idilat ang mga mata ko, magaan na ang katawan ko.

Sobrang gaan.

Lumutang ako.

Tinagos ko ang lumang kahoy ng pinto na parang usok, at nakita ko ang sala. Nakaupo sina Mama at Papa sa magkabilang gilid ni Ate sa sofa. Nakasuot siya ng bago niyang damit—mapusyaw na asul, may maliliit na bituin sa laylayan. Ang ganda niya. Ang putla niya. Ang lungkot niyang tingnan.

“Ma…” mahina niyang sabi. “Sigurado po ba kayong okay lang si Nina? Narinig ko siyang umiiyak kanina. Sabi niya masakit daw ulo niya…”

“Hayaan mo na siya,” putol na sabi ni Mama, pinapahid ang luha habang inaayos ang buhok ni Ate. “Nagpapapansin lang ‘yon.”

“Oo,” paos na dagdag ni Papa. “Gagawin ang lahat para maagaw ang araw na ‘to.”

Napayuko si Ate.

At ako, biglang napatingin sa sarili kong mga kamay.

Malinaw na malinaw.

Transparent.

Lumipad ako pabalik sa storage room, tumagos sa pintuan, at nakita ko ang sarili kong nakasiksik sa sulok, nakapulupot sa lumang kumot, hindi na gumagalaw.

Hindi si Ate ang nauna.

Ako pala.

PASS 2

Natigilan ako sa ere.

Nakatingin lang ako sa maliit kong katawan sa sahig ng storage room—pawis na pawis, maputla, nakapikit, labi na bahagyang nakabuka na parang may huling salitang hindi naituloy.

Gusto kong sumigaw.

Gusto kong kalampagin ulit ang pinto, tumakbo palabas, yakapin si Mama, sabihing natatakot ako.

Pero wala na akong magawa.

Kaluluwa na lang ako sa loob ng sarili naming bahay.

Bumalik ako sa sala na parang hinihila ng kung anong puwersa. Naroon pa rin si Ate, tuwid ang likod pero nanginginig ang mga kamay. Sa ibabaw ng ulo niya, mabilis pa ring bumibilang ang pulang orasan.

00:06:12:44

Anim na oras, labindalawang minuto.

Ganito kalapit ang kamatayan niya.

Ganito kalapit ang pagkawala niya.

Napahawak si Ate sa dibdib niya, saka muling tumingin sa direksiyon ng kusina. “Papa… paki-check naman po si Nina. Kahit silipin niyo lang.”

Hindi agad sumagot si Papa.

Nakatingin siya sa orasan sa ulo ni Ate na para bang kapag inalis niya ang tingin, may masamang mangyayari.

“Sandali na lang, anak,” paos niyang sabi. “Mamaya, pagpatak ng alas-dose. Kapag… kapag ligtas ka na.”

Ligtas.

Ang sakit pakinggan ng salitang iyon, dahil sa oras na iyon, patay na ako.

Nakita kong pumikit si Ate nang mariin. Hindi siya mapakali. Hindi siya mapanatag. At doon ko muling naalala ang lahat ng pagkakataong pinili niyang mahalin ako kahit wala namang obligasyon.

Noong pitong taong gulang ako at umiyak dahil sa hita ng manok, lihim niyang inilagay sa plato ko ang kalahati ng sa kanya.

Noong pinunit ko ang bago niyang notebook sa sobrang selos, sinabi niyang siya ang may kasalanan kaya hindi ako napalo.

Noong nagkalagnat ako isang tag-ulan at pinabayaan lang akong matulog, siya ang palihim na nagpalit ng bimpo sa noo ko buong gabi kahit siya mismo inuubo.

Akala ko noon mahina lang siya.

Hindi ko alam, si Ate pala ang pinakamatatag sa aming lahat.

Maya-maya, tumayo siya.

“Ate, saan ka pupunta?” agad na tanong ni Mama.

Sa unang pagkakataon sa buong araw, may tigas ang boses ni Ate nang sumagot siya.

“Kay Nina.”

“Trina—”

“Kay Nina po.”

Hindi na siya napigilan. Mabagal pero determinado siyang naglakad patungo sa kusina, saka sa likod-bahay, hanggang sa storage room. Sumunod sina Mama at Papa, halatang ninenerbiyos, halatang ayaw mangyari ang kahit anong makadagdag sa tensyon.

Nakita ni Ate ang kandado.

Nakita niya ang pinto.

At narinig niya ang katahimikan sa loob.

“Ano’ng ginawa ninyo?” nanginginig niyang tanong.

“Anak, para hindi ka niya maistorbo—” sabat ni Mama.

Bumaling si Ate. Hindi ako handa sa tingin niya.

Hindi iyon tingin ng isang mahinang batang naghihintay mamatay. Iyon ang tingin ng isang anak na unang beses nawasak sa harap ng mga magulang niya.

“Binilang ninyo ang oras ko,” sabi niya, nanginginig ang labi. “Pero kinalimutan ninyong tao rin si Nina.”

Dali-daling kinalas ni Papa ang kandado. Pagkabukas ng pinto, halos bumigay si Mama nang makita ang katawan ko sa sulok.

“Nina!”

Lumuhod siya agad, niyakap ako, tinapik ang pisngi ko, sinubukang gisingin.

“Nina, anak… gumising ka. Gumising ka, please…”

Umalingawngaw sa masikip na kwartong iyon ang boses niyang durog na durog.

Sumugod si Papa palabas para humingi ng tulong, para tumawag ng tricycle, ng barangay health worker, ng kahit sino. Pero huli na. Kita ko iyon kahit wala akong tibok ng puso. Kita rin iyon ni Ate.

Dahan-dahan siyang lumuhod sa tabi ko.

“Nina…” bulong niya, at sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, gusto ko nang sagutin siya nang walang galit, walang inggit, walang yabang ng isang batang sugatan.

“Ate, nandito lang ako,” sigaw ko. “Ate, sorry. Sorry talaga.”

Pero walang nakarinig.

Sumandal si Ate sa pader, nanghihina. Nakatitig lang siya sa mukha ko. Tapos, parang may naalala siya, kinapa niya ang bulsa ng damit niya.

May inilabas siyang isang maliit na piraso ng candy.

Iyong paborito ko.

Inilapag niya iyon sa malamig kong palad.

“Ako dapat ang mauuna,” basag niyang sabi. “Ako dapat.”

Umiyak si Mama. Sumubsob si Papa sa gilid ng pinto at napaupo na lang, tinatakpan ang mukha. Sa unang beses, wala nang lamang ang countdown, wala nang lamang ang takot nila sa pagkawala ni Ate. Nandoon na ang mas malupit na katotohanan—

sa sobrang paghahanda nilang mawala ang isang anak, napabayaan nilang tuluyang mawala ang isa pa.

At doon nangyari ang hindi namin inaasahan.

Biglang tumunog ang relong nakasabit sa sala. Alas-dose.

Lahat kami napatingin.

Maging ako.

Unti-unting nag-zero ang pulang countdown sa ibabaw ng ulo ni Ate.

00:00:00:00

Napasinghap si Mama. Napahawak si Papa sa dingding. Si Ate, napapikit na lang, tila naghihintay sa sakit, sa paghinto ng hininga, sa katapusan.

Pero walang dumating.

Lumipas ang isang segundo.

Dalawa.

Sampu.

Nakahinga pa rin siya.

Dahan-dahan niyang iminulat ang mga mata niya. Nanginginig ang kamay niyang humawak sa dibdib niya, para bang hindi siya makapaniwalang may tibok pa rin doon.

“Bakit…” bulong ni Mama.

At saka ko lang nakita.

Ang pulang orasan ay wala na.

Hindi ito nagpatuloy. Hindi ito nagpalit ng panibagong bilang. Nawala lang ito, parang usok na tinangay ng hangin.

Sa sandaling iyon, naunawaan ko ang bagay na buong buhay naming mali ang pagbasa.

Hindi pala iyon relong nagsasabing kailan mamamatay si Ate.

Relong nagsasabi iyon kung hanggang kailan lang siya mabubuhay sa paraang iyon—sa katawan na iyon, sa sakit na iyon, sa takot na iyon, sa pagkakakulong namin sa paniwalang may katapusan na agad siya.

Kinabukasan, dinala si Ate sa ospital sa Maynila. Dahil wala na silang dahilan para hintaying “matapos ang oras,” ginawa nina Mama at Papa ang hindi nila nagawang gawin noon pa—lumaban nang buo para sa kanya. Nagpatingin sa espesyalista. Naghanap ng tamang doktor. Nagbenta ng alahas, nagsanla ng lupa, nangutang, nagmakaawa.

At nalaman ang totoo.

May kondisyon si Ate, oo. Delikado, oo. Pero hindi iyon isang tiyak na sumpang ikamamatay niya sa disisais. May operasyon. May pag-asa. Mali ang naging paniniwala ng lahat sa kahulugan ng relong nakikita namin.

Napakamahal ng naging kapalit ng pagkakaunawang iyon.

Ako.

Hindi ko alam kung gaano katagal akong nanatili sa bahay pagkatapos noon.

Nakikita ko si Mama na gabi-gabing umiiyak sa tabi ng higaan ko. Nakikita ko si Papa na tahimik na nakaupo sa harap ng sarado kong kuwarto, hawak ang lumang digital camera na hindi na niya muling ginamit. At nakikita ko si Ate, mas payat, mas tahimik pagkatapos ng operasyon, pero buhay—totoong buhay—habang araw-araw niyang sinusulatan ang isang makapal na notebook.

Isang gabi, lumapit siya sa puntod ko sa ilalim ng santol sa likod ng simbahan. Dala niya ang notebook.

“Nina,” bulong niya, “dati, gusto kong mauna para hindi na kayo masaktan kapag ako ang nawala. Pero ngayon alam kong mali ako. Hindi dapat may mauna. Hindi dapat may mapabayaan.”

Binuksan niya ang notebook.

Punong-puno iyon ng kuwento.

Mga kuwentong dati si Mama lang ang nagbabasa para sa kanya. Ngayon, siya naman ang sumusulat para sa akin.

“Araw-araw kitang kukuwentuhan,” sabi niya, pilit na ngumiti sa gitna ng luha. “Para kung nasaan ka man, hindi ka na kailanman maiiwan sa labas ng pinto.”

Doon ako unang umiyak nang walang bigat.

Walang selos.

Walang sumbat.

Unti-unti, gumaan ang hangin sa paligid ko.

Narinig ko ang boses ni Ate, malinaw na malinaw, habang binabasa niya ang unang kuwento sa notebook.

At sa unang pagkakataon sa buong buhay ko—at maging sa pagkamatay ko—para sa akin iyon.

Para lang sa akin.

Bago tuluyang nagliwanag ang lahat, nakita ko si Ate na nakaupo sa damuhan, buhay, humihinga, umiiyak pero matatag. Nakita ko sina Mama at Papa sa di kalayuan, basag pero nagsisikap. At sa kauna-unahang pagkakataon, hindi na ako batang naiinggit sa ate niyang minahal ng lahat.

Isa na lang akong kapatid na sa wakas ay naintindihan ang buong katotohanan.

Hindi si Ate ang paborito.

Pareho kaming minahal.

Nagkamali lang sila sa paraan.

At ang pagkakamaling iyon, habang-buhay nilang dadalhin.

Pero si Ate—ang ate kong akala naming hanggang disisais lang—

natutong mabuhay para sa aming dalawa.