Tatlong taon ko silang ginawang maganda sa harap ng camera.

Tatlong taon akong nagpuyat, napaso sa glue gun, nagbayad mula sa sarili kong bulsa, at ngumiti habang sinasabihan nila akong, “Ate Mara, ikaw lang talaga ang pinagkakatiwalaan namin.”

Tapos isang bagong graduate na kakapasok lang sa grupo namin ang nagsabi sa group chat:

“₱2,000 para sa make-up, wig styling, at props? Grabe naman. Sa Facebook Marketplace, ₱1,500 lang ’yan. Naloko kayo ni Ate Mara nang tatlong taon?”

Nakatitig lang ako sa screen.

At sa halip na masaktan, nakahinga ako nang maluwag.

Dahil sa totoo lang, pagod na pagod na akong malugi para lang manatili silang kaibigan.

Isang linggo na lang bago ang malaking cosplay convention sa SMX Convention Center sa Pasay. Ang buong grupo namin ay naghahanda para sa Honkai: Star Rail-themed photoshoot. Ako ang nakatakdang gumawa ng make-up, wig styling, at ilang maliit na accessories para sa kanila.

Habang nag-i-scroll sila sa Shopee para sa murang contact lenses, ako naman ay nakaupo sa maliit kong work table sa condo sa Mandaluyong, inaayos ang puting wig ni Trisha. Tatlong araw ko na iyong ginagawa. Anti-gravity style, layered, may silver ornaments pa sa gilid. Kapag mali ang anggulo ng isang hibla, magmumukha itong basahan sa camera.

Biglang nag-pop ang group chat.

Si Bianca ang nag-message.

Bagong salta sa grupo. Kakagraduate lang daw sa Fine Arts. Maganda ang feed, puro convention selfies, naka-filter lahat, laging may pa-cute na caption.

“Guys, genuine question lang ha,” sabi niya. “Normal ba talaga na ₱2,000 per head ang singil ni Ate Mara?”

May kasunod na emoji na parang nahihiya.

Akala ko noong una, baka nagtataka siya kung bakit mura. Kasi alam ng kahit sinong nasa cosplay scene na kapag full package—make-up, wig, styling, small props—hindi bababa sa ₱5,000 hanggang ₱8,000 ang matinong gawa.

Pero sumunod ang message niya.

“Kasi sa Marketplace, may nakita ako ₱1,500 lang. Make-up and wig styling na. Kung friends naman tayo, bakit parang may patong pa?”

Nanlamig ang mga daliri ko.

Sumunod agad si Denise, ang group leader namin.

“Hala, oo nga no? Hindi ko rin naisip before. Mara, ganun ba talaga pricing mo?”

Hindi pa ako nakakasagot, may isa pang nag-type.

“Magaling naman si Ate Mara, pero kung may mas mura, okay din. Mahal na rin kasi costume ngayon.”

“At least si Bianca, honest. Hindi niya hinahayaang maloko tayo.”

Nabasa ko iyon nang tatlong beses.

Maloko.

Ako.

Ako na noong unang convention nila, nagdala ng sariling foundation kasi mali ang shade ng binili nila.

Ako na bumili ng mas magandang lash glue dahil naglalaglagan ang pilikmata nila sa gitna ng photoshoot.

Ako na gumawa ng armor ni Kaye gamit ang EVA foam hanggang alas-kuwatro ng umaga, tapos siningil lang siya ng materyales.

Ako na minsang hindi na kumain ng dinner dahil inuna kong bumili ng wig net para hindi halata ang hairline ni Denise sa close-up.

“Hindi naman sa sinisiraan ko si Ate Mara,” dagdag ni Bianca. “Pero hobby lang naman ito, di ba? Hindi naman tayo artista. Hindi kailangan super professional. Kung gusto niyo, ako na lang gagawa this con. ₱1,500 each lang. Hindi ako kikita, promise. Gusto ko lang tumulong and makipag-friends.”

May heart emoji pa siya.

Tahimik ang group chat ng ilang segundo.

Tapos si Denise ang unang sumagot.

“Ang bait mo naman, Bianca. Sige, sa’yo na lang kami this time.”

Parang iyon ang hudyat.

Sunod-sunod na sila.

“Ako rin!”

“Same here, para makatipid.”

“Sorry Ate Mara ha, next con na lang ulit.”

“Bianca, lifesaver ka talaga!”

Nakatingin ako sa mga pangalan nila. Mga taong tatlong taon kong inalagaan bago sila humarap sa camera. Mga taong alam kung saan ako nakatira kapag emergency retouch. Mga taong tumatawag sa akin ng alas-dos ng madaling-araw kapag nasira ang wig.

Dalawang salita lang ang tinype ko.

“Sige lang.”

Wala akong paliwanag. Wala akong pagtatanggol.

Kasi alam ko na kung magpapaliwanag ako, sasabihin lang nila, “Eh ikaw naman ang nagkusang tumulong.”

Maya-maya, nag-private message si Denise.

“Mara, huwag ka sana ma-offend. Straightforward lang talaga si Bianca. Pero kung kaya mong tapatan ’yung ₱1,500 niya, mas gusto pa rin namin ikaw. Sanay na kami sa’yo eh.”

Napatawa ako.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil ang kapal.

Gusto nila akong ibaba ang presyo para patuloy kong bayaran ang kulang mula sa sarili kong bulsa.

“Hindi na kailangan,” sagot ko.

Akala ko tapos na.

Pero bumalik si Denise sa group chat at tinag ako.

“Mara, pakisend na lang kay Bianca ’yung materials na nasimulan mo ha? Para hindi masayang. Also, for the five-person set, Bianca na lang muna sasama sa amin. Sobra na kasi kung anim tayo sa lineup.”

Matagal akong nakatitig sa message.

Ang five-person set na iyon, kasama dapat ako. Ako ang unang nag-ayos ng concept. Ako ang naghanap ng photographer. Ako ang nag-sketch ng wig plan.

Ngayon, ako pa ang tinatanggal.

Huminga ako nang malalim.

“Sige.”

Pagkatapos kong ipadala iyon, hindi ko na binuksan ang group chat.

Sa mesa ko, nakahiga ang halos tapos na puting wig ni Trisha. Nakaangat ang mga hibla nito na parang yelo, may maliit na korona sa gilid.

Kinuha ko ang pliers.

Isa-isa kong tinanggal ang ornaments.

Hindi ko na iyon ibibigay.

Ako ang bumili. Ako ang gumawa. Ako ang nagpuyat.

Kung ayaw nila sa akin, wala rin silang karapatan sa gawa ko.

Gabi na nang mag-message si Bianca.

“Ate Mara, hope no hard feelings ha? Hindi ko naman sinadyang agawin clients mo. Ayoko lang makita silang overcharged.”

Hindi ako sumagot.

Sumunod ang isa pang message.

“By the way, pwedeng pa-share ng suppliers mo? Yung wig, glue, paints, accessories? Para same quality pa rin kahit mas affordable.”

Napatingin ako sa kisame.

Minura niya ako sa group chat bilang manloloko, tapos hihingin niya ang suppliers ko.

Ipinadala ko ang listahan.

Pagkalipas ng sampung minuto, nag-reply siya.

“Ha? Bakit ang mahal ng mga ito?”

“Materials pa lang, parang ₱4,000 per person na.”

“Ate, niloloko mo ba ako?”

Napangiti ako sa dilim.

Hindi, Bianca.

Iyon ang totoong presyo.

At sa loob ng tatlong taon, ako ang nagbayad ng kulang.

Kinabukasan, habang abala silang nagdiwang sa group chat, may tumawag sa akin.

Si Ate Celeste.

Isa siya sa pinakarespetadong wig maker sa Manila cosplay community. Kapag siya ang gumawa ng wig mo, kailangan mong magpareserve isang buwan bago ang event.

“Mara,” sabi niya, “may batang babae na nagtanong sa akin. Mukhang galing sa grupo mo.”

“Si Bianca?”

“Siguro. Humihingi ng discount. Sabi niya kaibigan mo raw.”

Napahiga ako sa kama.

“Hindi ko na sila hawak, Ate. Siya na ang make-up artist nila.”

Tumahimik si Ate Celeste.

“Ah. Kaya pala ang tapang makipagtawaran. Alam ba nilang ang presyo mo sa kanila dati, palugi?”

“Hindi.”

“At hindi mo sinabi?”

“Hindi na kailangan.”

Napabuntong-hininga siya.

“Mara, ang grupo nila dati mukha nang professional dahil sa’yo. Kung wala ka, malalaman nila ang pinagkaiba ng mura sa maayos.”

Hindi ako sumagot.

Sa halip, binuksan ko ang isa kong account sa TikTok.

Hindi nila alam na ako si LunaCraft Manila.

Dalawang daan at walumpung libong followers.

Kilala sa cosplay scene bilang make-up artist, wig stylist, at prop maker na hindi basta tumatanggap ng clients.

Nag-message ako sa ibang cosplay group sa Quezon City.

“Available na ako para sa convention. Kulang pa ba kayo ng stylist?”

Wala pang isang minuto, sumagot sila.

“OMG. LunaCraft replied. Yes, please! Kahit magkano, kunin ka namin.”

Napangiti ako.

At naisip ko:

Sa araw ng convention, kapag nagtagpo ang dalawang grupo namin sa parehong venue, doon nila malalaman kung magkano talaga ang halaga ng taong binalewala nila.

Pero hindi ko inasahan na bago pa magsimula ang photoshoot, si Denise mismo ang lalapit sa akin, nanginginig ang boses, at sasabihing—

“Mara… pakiusap. Nasira lahat.”

PART2

“Mara… pakiusap. Nasira lahat.”

Nakatayo si Denise sa harap ko sa lobby ng SMX, suot ang costume na dati naming pinagplanuhan nang halos dalawang buwan.

Pero hindi siya mukhang character.

Mukha siyang batang naligaw sa mall.

Ang wig niya, dapat ay sleek silver na may mataas na side spikes. Pero ang nasa ulo niya ngayon ay kulay abo na parang mop, nakadikit sa anit sa isang gilid, habang ang kabila ay nakatayo nang matigas na parang pinatuyo sa electric fan.

Ang make-up niya, hindi pantay ang foundation. Ang isang kilay ay mas mataas kaysa sa isa. Ang eyeliner niya ay halos umabot sa tenga.

Sa likod niya, nakita ko sina Trisha, Kaye, at Lani.

Lahat sila tahimik.

Lahat sila mukhang gustong umuwi.

At sa gitna nila, si Bianca, namumula ang mukha habang may hawak na glue gun.

“Ate Mara,” sabi ni Denise, halos pabulong. “Pwede mo ba kaming ayusin? Kahit retouch lang. Kahit konti.”

Tumingin ako sa relo.

May thirty minutes na lang bago ang scheduled photoshoot nila.

Sa kabilang side ng lobby, naghihintay sa akin ang bago kong grupo. Maayos ang costumes nila. Naka-line up ang wigs sa boxes, may labels, may extra pins, may emergency kit. Maaga silang dumating. Nagbayad sila nang tama. At higit sa lahat, magalang sila.

“Hindi ko kaya,” sabi ko.

Parang sinampal si Denise.

“Mara, please. Alam kong nagkamali kami. Pero convention na ngayon. Ang daming tao. Photographer na namin nandoon na.”

Tumawa nang mahina si Bianca.

“Grabe naman, Ate. Friends naman kayo dati. Hindi mo man lang sila tutulungan?”

Lumingon ako sa kanya.

Ngumiti siya, pero nanginginig ang labi niya.

“Tingin ko kaya mo naman gawin mabilis. Sanay ka naman, di ba?”

Iyon ang problema sa mga taong sanay tumanggap.

Akala nila ang hirap ng isang tao ay laging available kapag kailangan nila.

“Bianca,” mahinahon kong sabi, “ikaw ang kinuha nilang stylist. Ikaw ang tumanggap ng bayad. Ikaw ang nagsabing overcharged sila sa akin.”

Namula pa lalo ang mukha niya.

“Eh kasi hindi ko alam na ganito pala kahirap!”

“Pero sinabi mong hindi kailangan ng professional standard.”

Hindi siya nakasagot.

Sa likod niya, si Trisha ang unang umiyak.

“Ate Mara, sorry. Hindi namin alam na ikaw pala ang bumibili ng mahal na materials. Akala namin… akala namin ganun lang talaga presyo.”

“Hindi ninyo tinanong,” sabi ko. “Hinusgahan ninyo agad.”

Yumuko siya.

Si Kaye naman ang lumapit.

“Nakita namin kagabi. ’Yung wig glue na binili ni Bianca, natunaw. ’Yung paint sa prop ko, nag-crack. ’Yung armor, hindi kasya. Tapos sabi niya, okay na raw sa pictures kung i-edit.”

Napatingin ako sa prop niya.

Muntik na akong matawa, pero pinigilan ko.

Ang dapat sana’y elegant spear ay mukhang karton na binalutan ng silver tape.

Mula sa likod, narinig ko ang pamilyar na boses.

“Mara, ready na kami.”

Si Paolo, leader ng bagong group na kumuha sa akin, ang lumapit. Nakasuot siya ng malinis, sharp, perfectly styled costume. Ang wig niya, natural ang fall kahit sobrang stylized. Ang make-up niya, hindi OA pero litaw sa camera.

Napatingin ang dating grupo ko sa kanya.

At doon ko nakita ang tunay na realization sa mga mata nila.

Hindi lang sila pumalpak.

Nakita nila kung ano ang itsura ng gawa ko kapag ginagalang at binabayaran nang tama.

“LunaCraft?” bulong ni Lani.

Nag-freeze ako ng isang segundo.

Masyado sigurong obvious. O baka nakita niya ang small logo sa kit ko.

Si Denise ang sumunod na napatingin sa akin.

“Sandali… ikaw si LunaCraft Manila?”

Tahimik ang paligid, pero sa loob ko, may pumutok na matagal ko nang kinikimkim.

Hindi galit.

Hindi paghihiganti.

Kundi pagod na wakas nang nakahanap ng pinto palabas.

“Oo,” sabi ko.

Parang may nahulog na mabigat sa pagitan namin.

Si Bianca ang unang nagsalita.

“Impossible. Si LunaCraft hindi tumatanggap ng small groups.”

“Tumatanggap ako,” sagot ko. “Kapag marunong mag-respect.”

May ilang cosplayers sa paligid na napalingon. May nakakilala sa pangalan. May bumulong. May naglabas ng phone.

Ayaw ko ng eksena, pero minsan, ang katotohanan kahit ayaw mong ipakita, lumalabas din.

“Tatlong taon,” sabi ko kay Denise, hindi malakas pero malinaw. “Tatlong taon kong binabaan ang singil ko dahil akala ko kaibigan ko kayo. Ang ₱2,000 na binabayad ninyo, minsan materials pa lang kulang na. Pero hindi ako nagsalita, kasi masaya ako kapag maganda kayo sa pictures.”

Namumula ang mga mata ni Denise.

“Bakit hindi mo sinabi?”

“Dahil ayokong magmukhang naniningil ng utang na loob.”

Walang nakapagsalita.

Itinuro ko ang glue burns sa daliri ko. Maliit na peklat, pero marami.

“Hindi ninyo nakita ang mga gabing hindi ako natulog. Hindi ninyo nakita ang pera na inuna ko sa wigs ninyo imbes na sarili kong gamit. Ang nakita ninyo lang, may bagong tao na mas mura. Tapos naniwala kayo agad na niloloko ko kayo.”

Si Trisha ay tuluyan nang umiyak.

“Ate, sorry talaga.”

Si Bianca naman, biglang sumabat.

“Okay, fine, magaling ka. Pero hindi mo kailangan ipahiya ako.”

Napatingin ako sa kanya.

“Hindi kita pinahiya, Bianca. Ang trabaho mo ang nagsalita.”

Natigilan siya.

“Tinawag mo akong manloloko sa harap nila. Hiniling mo ang suppliers ko. Nang malaman mong mahal ang totoong materials, sinabi mong niloloko kita. Tapos ngayon, gusto mong akuin ko ang problema mo.”

Kumuyom ang kamay niya.

“Edi ikaw na magaling.”

“Hindi iyon ang punto.”

Lumapit ako nang kaunti, sapat lang para marinig niya nang malinaw.

“Ang punto ay hindi lahat ng mura ay sulit. At hindi lahat ng tahimik ay walang halaga.”

Sa sandaling iyon, dumating ang photographer nila. Kilala ko rin siya, si Mark, matagal na sa event shoots.

Pagkakita niya sa grupo, napaangat ang kilay niya.

“Guys… ito ba final look?”

Walang sumagot.

Tumingin siya sa akin, tapos sa kit ko.

“Mara, ikaw ba gumawa nito?”

“Hindi.”

Isang salita lang, pero sapat na.

Tumango si Mark, tila naintindihan ang lahat.

“Okay. I’ll shoot what I can. Pero hindi ko mapapangakong magiging clean ang output.”

Doon tuluyang gumuho si Denise.

“Mara, magkano?” tanong niya. “Sabihin mo lang. Babayaran namin. Kahit professional rate mo.”

Napatingin ako sa kanila isa-isa.

Kung dati ito, baka pumayag ako. Baka naawa ako. Baka iniwan ko ang sarili kong schedule para iligtas sila.

Pero hindi na.

“Hindi lahat nabibili kapag huli na,” sabi ko.

Tumalikod ako.

Narinig ko si Lani na humahagulgol nang mahina. Narinig ko si Bianca na may galit na ibinagsak sa mesa. Narinig ko si Denise na paulit-ulit na nagsasabing, “Kasalanan ko.”

Pero hindi na ako lumingon.

Sa booth area, sinalubong ako ng bagong group ko. Walang drama. Walang paninisi. Walang tawaran.

“Mara, okay ka lang?” tanong ni Paolo.

“Oo,” sabi ko. “Simulan na natin.”

At nang magsimula ang photoshoot, lahat ng pagod ko ay parang napunta sa tamang lugar.

Ang costumes nila kumikislap sa ilaw. Ang wigs gumagalaw nang tama sa bawat pose. Ang make-up litaw sa camera pero hindi mabigat sa mata. Bawat detalye, mula sa hairline hanggang sa maliit na gold accent sa gloves, buhay.

Pagkatapos ng unang set, lumapit si Mark, ang photographer ng dating grupo ko. Hawak niya ang camera niya.

“Pwede bang kumuha ng ilang shots ng group ninyo? Portfolio lang. Ang linis ng styling.”

Ngumiti si Paolo.

“Ask Mara. Siya ang boss dito.”

Hindi ko napigilan ang tawa.

Boss.

Tatlong taon akong tinawag na “Ate, favor naman.”

Ngayon, may unang taong tumawag sa akin na boss sa harap ng convention crowd.

Kinagabihan, nag-trending ang photos ng bagong group namin sa cosplay community page.

“LunaCraft Manila’s cleanest work yet.”

“Grabe details.”

“Professional level.”

“International quality.”

Sa ilalim ng post, nakita ko ang comment ni Trisha.

“Ate Mara, proud kami sa’yo. Sorry kung huli na naming naintindihan.”

Hindi ko nireplyan.

Pero hindi ko rin binura.

May mga apology na hindi kailangan sagutin para maging totoo.

Pagkalipas ng dalawang araw, nag-post si Denise sa personal account niya.

Walang pangalan, pero alam ng lahat kung tungkol kanino.

“Sana matuto tayong pahalagahan ang taong tahimik na tumutulong sa atin bago pa siya mapagod. Hindi porke mabait ang isang tao, libre na ang oras niya. Hindi porke kaibigan, pwede nang baratin.”

Marami ang nag-react.

Si Bianca, umalis sa group chat kinabukasan.

Hindi ko siya hinabol.

Isang linggo pagkatapos ng convention, may nag-message sa akin mula sa isang malaking cosplay production team sa Cebu.

“Hi LunaCraft Manila, nakita namin work mo sa SMX. Available ka ba for a paid collaboration?”

Tinignan ko ang message nang matagal.

Dati, iniisip ko na baka ang pinakamagandang parte ng cosplay ay ang magkaroon ng barkadang kasama sa bawat event.

Ngayon, narealize ko:

Mas masarap pala kapag kasama mo ang mga taong alam ang halaga mo.

Hindi lang bilang stylist.

Hindi lang bilang make-up artist.

Kundi bilang tao.

Tinanggap ko ang Cebu project.

At sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, nagpadala ako ng quotation na hindi palugi.

Professional rate.

Clear terms.

Deposit required.

No rush work.

No free revisions beyond agreement.

Nang pindutin ko ang send, nanginginig ang kamay ko.

Hindi dahil natatakot ako.

Kundi dahil pakiramdam ko, sa wakas, pinili ko ang sarili ko.

Sa dulo, ito ang natutunan ko:

Kapag paulit-ulit mong binibigay ang buong puso mo sa mga taong sanay lang tumanggap, darating ang araw na iisipin nilang obligasyon mo iyon. Kaya minsan, ang paglayo ay hindi pagiging madamot. Ito ay pag-alala na ang talento, oras, pagod, at kabutihan mo ay may halaga. At ang taong tunay na kaibigan, hindi ka hihintaying maubos bago ka pahalagahan.