PINAHIYA NG MASUNGIT NA CASHIER ANG MATANDANG NAGBABAYAD NG BARYA—PERO NANG MAKILALA NIYA KUNG SINO ITO, NAPAIYAK SIYA SA HARAP NG LAHAT AT ISINIWALAT ANG LIHIM NA DALAWAMPU’T LIMANG TAON NIYANG ITINAGO
“Kayo na naman? Wala ba kayong dalang perang papel kahit minsan?”
Halos ipagsigawan iyon ng cashier sa matandang babaeng nanginginig habang paisa-isang inilalapag ang mga barya sa counter.
Nagtawanan ang ilan sa pila.
Hindi nila alam na ang babaeng pinagtatawanan nila ang dahilan kung bakit nakapagtapos, nabuhay, at nagkaroon ng kinabukasan ang mismong cashier na humihiya sa kanya.
Sabado ng umaga noon sa isang supermarket sa Marikina. Punô ang mga kahera, maingay ang mga cart, at halos lahat ay nagmamadali.
Dalawang bagay lamang ang dala ko—isang pakete ng kape at tinapay—kaya pumila ako sa likod ng isang maliit na matandang babae.
Tinataya kong nasa walumpung taong gulang na siya.
Nakasumbrero siyang kupas na kulay lila, may suot na lumang cardigan, at bitbit ang isang berdeng coin purse na halatang ilang beses nang tinahi.
Hindi rin marami ang laman ng cart niya.
Isang kilong bigas.
Isang lata ng sardinas.
Gatas.
Anim na itlog.
Isang pirasong sabon.
At maliit na supot ng pandesal.
Iyon lang.
Nang dumating ang turno niya, maingat niyang inilagay ang mga bilihin sa counter.
Hindi man lang siya binati ng cashier.
Sa nameplate nito, nakasulat ang pangalang Carla.
Napabuntong-hininga si Carla nang makita niyang binuksan ng matanda ang coin purse.
“Lola, huwag n’yo sabihing puro barya na naman ’yan.”
Ngumiti nang mahina ang matanda.
“Pasensiya ka na, hija. Mas madali kong nababadyet kapag barya.”
Ibinuhos niya sa palad ang mga piso, limang piso, at sampung piso.
Pagkatapos ay nagsimula siyang magbilang.
“Labing-isa… labindalawa… labintatlo…”
Mabagal.
Maingat.
Parang bawat barya ay may katumbas na araw ng pagkain.
Maya-maya, may lalaki sa likod ko na suminghal.
“Lipat na lang tayo ng pila. Baka abutin tayo ng tanghali.”
May sumagot na babae, “Palagi namang ganyan ang matatanda. Hindi ba puwedeng may hiwalay silang counter?”
Narinig iyon ng matanda.
Saglit na huminto ang kanyang kamay.
Pagkatapos ay nagpatuloy siya sa pagbibilang na parang wala siyang narinig.
Ngunit nakita ko ang panginginig ng kanyang mga daliri.
Nang matapos niyang ilatag ang lahat, mabilis na binilang ni Carla ang pera.
“Kulang po kayo ng isang daan at walumpung piso.”
Nanlaki ang mata ng matanda.
“Ha? Baka puwedeng pakiulit, hija?”
“Naulit ko na. Kulang talaga.”
Kumunot ang noo ng matanda.
Binuksan niyang muli ang coin purse at sinilip ang loob.
Wala nang laman.
Isa lang ang naiwan—isang lumang rosaryo.
Napabuntong-hininga si Carla.
“Kung wala kayong pambayad, magbawas na lang kayo. Marami pang naghihintay.”
Tumango ang matanda.
“Alisin na lang siguro ang sabon.”
Hinila niya palapit ang sabon.
Tiningnan ni Carla ang monitor.
“Kulang pa rin.”
“Sige… pati ang itlog na lang.”
Mabilis na hinawakan ng matanda ang karton ng itlog, pero nang iangat niya iyon, tumama ang kanyang kamay sa gilid ng counter.
Bahagyang nalaglag ang isang itlog at nabasag.
Napaatras siya sa gulat.
“Ay, patawad!”
Sa halip na tulungan siya, napairap si Carla.
“Naku, dagdag pa ’yan sa babayaran. Kaya nga dapat hindi kayo nagmamadali kung mahina na ang kamay n’yo.”
Doon na ako hindi nakatiis.
“Hindi naman siya nagmamadali,” sabi ko. “Kayo ang nangmamadali sa kanya.”
Napalingon sa akin si Carla.
“Ma’am, huwag na po kayong makialam. Trabaho lang ito.”
“Trabaho rin ang maging maayos sa customer.”
Kinuha ko ang wallet ko.
“Ako na ang magbabayad ng kulang, pati ang nabasag na itlog.”
Agad na umiling ang matanda.
“Naku, huwag na, hija. Hindi kita kilala.”
“Hindi naman kailangan na magkakilala tayo para magtulungan.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
Malamig ang kanyang mga daliri.
“Babayaran kita sa susunod.”
Napangiti ako.
“Sige po. Kapag umabot kayo ng isang daan at dalawampung taong gulang.”
Bigla siyang natawa.
“Kung aabot ako roon, baka ako na ang maging may-ari nitong supermarket.”
Pati ang ilang taong kanina’y nagrereklamo ay natawa.
Kahit ang lalaking nasa likod ko ay napangiti.
Pero si Carla, malamig pa rin ang mukha.
Mabilis niyang tinapos ang transaksiyon at itinulak ang resibo.
Walang pasasalamat.
Walang paghingi ng paumanhin.
Tinulungan kong ilagay sa reusable bag ng matanda ang kanyang mga pinamili.
Paglabas namin, nagpakilala siya.
“Ako nga pala si Lourdes Villanueva.”
“Rina po.”
Magkatabi kaming naglakad patungo sa waiting shed.
Habang naghihintay ng jeep, naikuwento niyang mag-isa na siyang nakatira sa isang lumang bahay sa Concepcion.
Wala na ang asawa niya.
Nasa ibang bansa ang anak niyang lalaki, ngunit matagal nang walang balita.
Hindi raw siya humihingi ng tulong dahil ayaw niyang maging pabigat.
“Kaya barya ang gamit ko,” sabi niya. “Kapag perang papel kasi, parang marami pa. Pero kapag binilang mo ang barya, hindi ka makapagsisinungaling sa sarili mo. Alam mo kung gaano na lang talaga ang natitira.”
Hindi ko nakalimutan ang sinabi niyang iyon.
Mula noon, tuwing Sabado, madalas ko siyang makita sa supermarket.
Minsan, sabay kaming umiinom ng tig-bente pesos na kape sa maliit na bakery sa tapat.
Napakasayahin pala niya.
Mahilig siyang magbiro.
“Alam mo ang pinakamagandang parte ng pagtanda?” minsang tanong niya.
“Ano po?”
“Kapag ayaw mong sagutin ang tanong, puwede kang magkunwaring hindi mo narinig.”
Napahalakhak ako.
Sa loob ng ilang linggo, naging kaibigan ko si Lola Lourdes.
Ngunit tuwing si Carla ang nasa counter, ramdam kong ayaw niya sa matanda.
Minsan, inililipat niya sa dulo ang mga bilihin ni Lola Lourdes.
Minsan, sinasadya niyang magsalita nang malakas.
“Baka kulang na naman ang pera n’yo.”
Pero hindi pumapatol si Lola Lourdes.
Ngumingiti lang siya.
Hanggang isang Sabado, dumating kami sa supermarket na halos sabay.
Nasa counter na naman si Carla.
Nang makita niya si Lola Lourdes, napailing agad siya.
“Lola, sana naman kumpleto na ang pambayad n’yo ngayon.”
Tahimik na inilagay ni Lola Lourdes ang bigas, gamot sa rayuma, gatas, at tinapay sa counter.
Habang ini-scan iyon ni Carla, napatingin ang matanda sa nameplate niya.
Matagal.
Parang may hinahanap siyang alaala sa mukha nito.
Pagkatapos ay dahan-dahan siyang nagtanong.
“Carla… ang apelyido mo ba ay Mendoza?”
Napatigil ang cashier.
“Opo. Bakit?”
Mas lumapit si Lola Lourdes.
“Anak ka ba ni Liza Mendoza na dating nakatira sa Tumana?”
Biglang nawala ang inis sa mukha ni Carla.
Tinitigan niya ang matanda mula ulo hanggang paa.
“Paano n’yo kilala ang nanay ko?”
Ngumiti si Lola Lourdes.
“Dahil dalawampu’t limang taon na ang nakalipas, araw-araw kitang hinihintay sa pintuan ng Grade Four classroom ko.”
Parang nawalan ng kulay ang mukha ni Carla.
“Hindi maaari…”
Napahawak siya sa counter.
“Ma’am Lourdes?”
Tumango ang matanda.
“Ako nga.”
Nabitawan ni Carla ang hawak niyang scanner.
Bumagsak iyon sa counter.
Lahat ng nasa pila ay napatingin.
Nagsimulang manginig ang mga labi ng cashier.
“Hindi… hindi po puwedeng kayo iyon.”
Lumabas siya mula sa kanyang puwesto.
At sa harap ng mga customer, supervisor, at kapwa cashier, bigla siyang lumuhod sa harap ng matandang ilang minuto lamang niyang pinahiya.
“Ma’am Lourdes…”
Humagulgol siya.
“Hindi n’yo po alam kung ilang taon ko kayong hinanap.”
Hinawakan ni Lola Lourdes ang kanyang balikat.
“Tumayo ka, hija.”
Pero lalong umiyak si Carla.
“Huwag po. Kailangang malaman nila.”
Nilingon niya ang buong supermarket.
“Lahat kayo, makinig kayo.”
Napatingin siya sa matandang nakatayo sa harap niya.
“Ang babaeng ito… hindi lang basta dati kong guro.”
Huminga siya nang malalim.
“Siya ang taong nagligtas sa akin noong gabi na iniwan ako ng sarili kong ama—at may ginawa siya para sa akin na hanggang ngayon, walang sinuman ang nakaaalam.”
PARTE2
“Siya ang taong nagligtas sa akin noong gabi na iniwan ako ng sarili kong ama—at may ginawa siya para sa akin na hanggang ngayon, walang sinuman ang nakaaalam.”
Natahimik ang buong supermarket.
Kahit ang tunog ng mga scanner sa ibang counter ay tila biglang nawala.
Nakatayo si Lola Lourdes sa harap ni Carla, litong-lito at halatang ayaw maging sentro ng atensiyon.
“Hija,” mahina niyang sabi, “matagal na iyon.”
Umiling si Carla habang pinupunasan ang luha.
“Hindi po. Hindi dapat manatiling lihim.”
Humarap siya sa mga taong nasa pila.
“Noong siyam na taong gulang ako, nawalan ng trabaho ang tatay ko. Nagsimula siyang uminom. Halos gabi-gabi, nag-aaway sila ni Mama.”
Humigpit ang hawak niya sa apron.
“Isang gabi, umalis siya. Kinuha niya ang kaunting ipon namin at hindi na bumalik.”
Napayuko ang ilang customer.
“Naglaba at naglinis ng bahay si Mama para lang may makain kami. Wala akong bagong notebook. Punit ang sapatos ko. Ang uniporme ko, minana ko pa sa pinsan ko.”
Tumingin siya kay Lola Lourdes.
“Siya ang adviser ko.”
Ngumiti nang mahina ang matanda.
“Mahilig kang magdrawing noon.”
Napatawa si Carla sa gitna ng pag-iyak.
“Opo. Kahit sa likod ng lumang resibo, nagdodrowing ako.”
Nagpatuloy siya.
“Isang araw, dumating si Ma’am Lourdes na may dalang bagong bag, notebook, lapis, at sapatos. Ang sabi niya, may donor daw ang paaralan.”
“May mga tumutulong naman talaga noon,” singit ni Lola Lourdes.
Pero umiling si Carla.
“Hindi po iyon donor.”
Napatigil ang matanda.
“Bago namatay si Mama, sinabi niya sa akin ang totoo.”
Napahawak si Carla sa dibdib.
“Alahas n’yo po ang isinangla ninyo. Iyong kuwintas na regalo ng asawa ninyo. Iyon ang ipinambili ninyo ng gamit ko.”
Napatingin ako kay Lola Lourdes.
Biglang naging malinaw sa akin kung bakit ni minsan ay wala siyang suot na alahas, maliban sa lumang rosaryong nasa coin purse niya.
Ngunit hindi pa tapos si Carla.
“Hindi lang iyon.”
Huminga siya nang malalim.
“Nang magkasakit si Mama at hindi makapasok sa trabaho, kayo ang nagdadala ng bigas sa bahay namin. Kayo rin ang nagbayad ng enrollment ko sa high school.”
Nagbulungan ang mga tao.
May matandang lalaki sa kabilang pila na nagtanggal ng salamin at pinunasan ang mga mata.
“Pati ang review center ko bago ako kumuha ng scholarship exam,” sabi ni Carla. “Kayo rin.”
Napailing si Lola Lourdes.
“Matapang ka at masipag. Konting tulak lang ang kailangan mo.”
“Hindi po konti ang ginawa ninyo!”
Nabasag ang boses ni Carla.
“Kung hindi dahil sa inyo, baka hindi ako nakatapos. Baka hindi ako nagkaroon ng trabaho. Baka hindi ko napalaki nang maayos ang anak ko.”
Humagulhol siya.
“At ngayong nakita ko kayo ulit… ganito ko kayo tinrato.”
Lumapit si Lola Lourdes at hinawakan ang mukha niya.
“Carla, makinig ka sa akin. Hindi kita tinulungan para magkaroon ka ng utang na loob.”
“Pero pinahiya ko kayo.”
“Nasaktan ako,” tapat na sagot ng matanda.
Napayuko si Carla.
“Pero mas masakit makita na nakalimutan mong maging mahabagin.”
Lalong tumulo ang luha ni Carla.
Tahimik na nagpatuloy si Lola Lourdes.
“Hindi masamang mapagod. Hindi masamang magkaroon ng problema. Pero hindi natin dapat ipinapasa ang sakit natin sa mga taong walang kasalanan.”
Hindi nakasagot si Carla.
Lumapit ang supervisor na si Mang Dennis.
Narinig pala niya ang lahat.
“Carla,” seryoso niyang sabi, “kailangan nating pag-usapan ang asal mo sa mga customer.”
Agad na tumango si Carla.
“Alam ko po. Tatanggapin ko anumang parusa.”
Tumingin siya kay Lola Lourdes.
“Deserve ko po iyon.”
Ngunit tinaas ng matanda ang kamay.
“Hindi ko gustong mawalan siya ng trabaho.”
Nagulat si Mang Dennis.
“Ma’am, paulit-ulit po pala kayong hindi maayos na trinato.”
“Kung tanggalin siya, sino ang matututo?”
Natahimik ang lahat.
“Mas gusto kong bigyan ninyo siya ng pagkakataong itama ang mali.”
Napatingin si Carla sa dating guro.
Matagal.
Parang hindi niya kayang tanggapin na kahit matapos niya itong hiyain, ipinagtatanggol pa rin siya.
“Bakit n’yo pa rin ako tinutulungan?” tanong niya.
Ngumiti si Lola Lourdes.
“Kasi estudyante pa rin kita.”
Doon tuluyang gumuho si Carla.
Niyakap niya ang matanda.
Mahigpit.
Parang bumalik siya sa pagiging siyam na taong gulang na batang may punit na sapatos at takot na hindi makapag-aral.
Niyakap din siya ni Lola Lourdes.
Marami sa supermarket ang napaluha.
Pati ang lalaking palaging nagrereklamo sa pila ay pinunasan ang mata.
“Alikabok lang,” depensa niya. “Mahina ang air-conditioning dito.”
Natawa ang mga tao sa gitna ng luha.
Akala namin doon na matatapos ang kuwento.
Ngunit kinabukasan, may nangyaring hindi namin inaasahan.
Tinawagan ako ni Carla.
Nakuha niya ang numero ko mula kay Lola Lourdes.
“Ma’am Rina,” sabi niya, “puwede po ba kayong pumunta sa bahay ni Ma’am Lourdes?”
Bakas sa boses niya ang pag-aalala.
“Ano’ng nangyari?”
“Hindi po niya binuksan ang pinto. Nasa labas ako ngayon.”
Agad akong sumakay ng tricycle patungo sa bahay ng matanda.
Maliit lang iyon.
Luma ang yero.
May kupas na kurtina.
Nang walang sumagot, humingi kami ng tulong sa barangay.
Pagbukas ng pinto, nakita naming nakaupo si Lola Lourdes sa sahig sa tabi ng kama.
Gising siya ngunit nanghihina.
“Lola!” sigaw ko.
Napangiti pa siya.
“Pasensiya na. Nadulas lang.”
Dinala namin siya sa ospital.
Ayon sa doktor, mataas ang blood pressure niya at kulang sa pagkain ang katawan niya.
Hindi pala sapat ang kinakain niya araw-araw.
Ilang linggo na rin pala niyang hindi nabibili nang buo ang kanyang gamot dahil hinahati niya ang maliit na pension sa pagkain, kuryente, at maintenance.
Habang nagpapahinga siya sa ward, naglinis kami ni Carla sa bahay niya.
Doon namin nakita ang isang lumang kahon sa ilalim ng kama.
Punô iyon ng liham.
Mga lumang report card.
Mga graduation picture.
At maliliit na thank-you note mula sa dating mga estudyante.
May sulat ang isang nurse na ngayon ay nagtatrabaho sa Singapore.
May litrato ng engineer na dati raw nagtitinda ng sampaguita pagkatapos ng klase.
May liham mula sa isang pulis na dati niyang pinigilang tumigil sa pag-aaral.
Sa bawat sobre, may katibayan ng isang batang minsang tinulungan ni Lola Lourdes.
Pero ang pinakamabigat ay isang notebook.
Nakasulat doon ang mga pangalan ng halos apatnapung estudyante.
Katabi ng bawat pangalan ay maliliit na tala:
“Binayaran ang project.”
“Binigyan ng baon.”
“Tinulungan sa enrollment.”
“Dinalhan ng pagkain.”
May mga halaga rin.
Limampung piso.
Isang daang piso.
Tatlong daang piso.
Maliit para sa iba.
Pero para sa isang gurong mababa ang sahod, malaking bahagi iyon ng kanyang buhay.
Napaupo si Carla habang binabasa ang notebook.
“Hindi lang pala ako.”
“Hindi,” sabi ko. “Pero parang wala ring nakakaalam.”
Pinunasan niya ang mga luha.
“Dapat malaman nila ngayon.”
Isa-isa niyang hinanap online ang mga pangalang nasa kahon.
May nahanap siyang doktor.
Dalawang teacher.
Isang seaman.
Isang negosyante.
Isang barangay nurse.
At maraming ordinaryong empleyadong may sariling pamilya na.
Gumawa si Carla ng group chat.
Simple lang ang mensahe niya:
“Magandang araw. Ako si Carla Mendoza, dating estudyante ni Ma’am Lourdes Villanueva. Nasa ospital po siya ngayon. Nakita namin ang mga liham at tala ng mga batang tinulungan niya. Baka isa po kayo sa kanila.”
Hindi lumipas ang isang oras, sunod-sunod ang reply.
“Nasaan siya?”
“Kailan ang visiting hours?”
“Ako ang binilhan niya ng school uniform.”
“Siya ang nagbayad ng pamasahe ko sa entrance exam.”
“Akala ko school fund iyon.”
“Hindi ko alam na galing sa kanya.”
Kinabukasan, napuno ang hallway ng ospital.
Dumating ang mga dati niyang estudyante.
May dalang prutas.
Gamot.
Bulaklak.
At mga kuwento.
Isang doktor ang lumapit sa kama niya.
“Ma’am, ako po si Noel. Iyong batang hindi nakapasok sa klase dahil walang tsinelas.”
Napangiti si Lola Lourdes.
“Mahilig kang matulog sa likod.”
Nagtawanan silang lahat.
Isang babae namang naka-uniporme ng pulis ang humawak sa kamay niya.
“Ako po si Grace. Kayo ang nagsabi sa akin na hindi sukatan ang trabaho ng magulang ko para mangarap ako.”
May lalaking nakabarong na nagpakilala.
“Ako po si Jun. Kayo ang nagbayad ng application ko sa vocational school. May sarili na po akong repair shop ngayon.”
Lahat sila ay may kuwento.
Lahat sila ay may utang na hindi kailanman siningil.
Umiyak si Lola Lourdes.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, nakita niya ang bunga ng mga sakripisyong ginawa niya nang palihim.
Nag-ambagan ang mga dati niyang estudyante.
Hindi para bayaran ang kabutihan niya—dahil alam nilang hindi iyon mababayaran.
Kundi para matiyak na hindi na siya muling mamimili sa pagitan ng gamot at pagkain.
Pinagawa nila ang bubong ng bahay niya.
Naglagay sila ng handrail para hindi siya madulas.
Naglaan sila ng buwanang grocery at maintenance medicine.
At si Carla ang nagprisintang mamahala.
“Ako na po ang sasama sa inyo tuwing checkup,” sabi niya.
Umiling si Lola Lourdes.
“May trabaho ka.”
“Mag-a-adjust ako.”
“May anak ka.”
“Isasama ko. Para matuto rin siya sa gurong nagturo sa akin ng pinakamahalagang leksiyon.”
Pagkalabas ni Lola Lourdes sa ospital, bumalik siya sa supermarket.
Hindi para mamili.
Kundi dahil inimbitahan siya ng management.
May maliit na pagtitipon sa entrance.
Nandoon ang mga empleyado, ilang estudyante, at mga regular customer.
Humingi ng mikropono si Carla.
“May gusto po akong sabihin.”
Humarap siya kay Lola Lourdes.
“Noong bata ako, binigyan n’yo ako ng pagkakataon kahit wala akong maibigay kapalit.”
Nanginginig ang boses niya.
“Nang magkita tayo ulit, kabaligtaran ang ginawa ko. Hinusgahan ko kayo batay sa perang nasa kamay ninyo.”
Huminga siya nang malalim.
“Mula ngayon, sisikapin kong makita ang tao bago ang halaga ng kanyang binibili. Ang kuwento bago ang pagkaantala. Ang dignidad bago ang trabaho.”
Pagkatapos ay naglabas siya ng maliit na kahon.
Sa loob ay isang bagong coin purse na kulay lila.
May nakaburdang pangalan:
MA’AM LOURDES
Tumawa ang matanda.
“Maganda. Pero lalagyan ko pa rin ng barya.”
Tumawa ang lahat.
Simula noon, nagbago si Carla.
Kapag may matandang mabagal magbilang, sinasabi niya:
“Dahan-dahan lang po. Walang nagmamadali.”
Kapag may batang kulang ang pambayad, hindi niya agad pinapahiya.
Tinatanong muna niya kung ano ang maaaring gawin.
Kapag may customer na mainit ang ulo, hindi niya sinasabayan ng galit.
At tuwing Sabado, may isang espesyal na eksena sa supermarket.
Dumarating si Lola Lourdes, bitbit ang lumang eco bag at bagong coin purse.
Lumalabas si Carla mula sa counter.
Niyakap niya ang kanyang dating guro.
Pagkatapos ay sabay nilang binibilang ang mga barya.
Hindi dahil kapos pa rin si Lola Lourdes.
Kundi dahil iyon ang paalala nilang dalawa na ang tunay na halaga ng isang tao ay hindi kailanman nasusukat sa laman ng kanyang bulsa.
Makalipas ang isang taon, ginanap ang ika-walumpu’t isang kaarawan ni Lola Lourdes sa covered court ng barangay.
Mahigit isang daang dating estudyante ang dumalo.
May doktor.
Guro.
Negosyante.
Driver.
Nurse.
Cashier.
At mga magulang na isinama ang kanilang mga anak.
Sa gitna ng programa, tinanong ko si Lola Lourdes:
“Kung mababalikan n’yo ang buhay ninyo, gagawin n’yo pa rin ba ang lahat ng iyon? Kahit umabot sa puntong kayo naman ang kapusin?”
Ngumiti siya.
“Oo.”
“Hindi po kayo nagsisisi?”
Umiling siya.
“Ang pera, nauubos. Ang pagkain, nauubos. Ang damit, naluluma. Pero kapag tinulungan mong magkaroon ng kinabukasan ang isang bata, lumalago ang kabutihan kahit wala ka na.”
Tumingin siya kay Carla.
“At minsan, ang batang tinulungan mo noon ang siyang hahawak sa kamay mo kapag ikaw naman ang nanghina.”
Tahimik kaming lahat.
Dahil alam naming tama siya.
Maraming taong mukhang ordinaryo ang naglalakad sa tabi natin araw-araw.
Maaaring mabagal sila.
Maaaring kapos.
Maaaring barya lamang ang laman ng kanilang pitaka.
Ngunit hindi natin alam kung ilang buhay na ang binago nila.
Hindi natin alam kung ilang pangarap ang binuhay nila.
At hindi natin alam kung gaano kalaking kabutihan ang itinago nila nang walang hinihinging palakpak.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Bago tayo mainis sa isang taong mabagal, mahina, mahirap, o tila nakaaabala sa ating araw, huminto muna tayo.
Baka ang taong hinuhusgahan natin ay minsang naging dahilan kung bakit may batang nakapagtapos, may pamilyang nakabangon, o may taong hindi sumuko.
Ang tunay na yaman ay hindi nasusukat sa perang hawak natin, kundi sa kabutihang iniwan natin sa buhay ng ibang tao.
