Bahagi 3 — Nang malaman ko kung sino ang unang naghatid sa akin nang libre, saka ko naunawaan kung bakit hindi kayang talikuran ni Papa ang lumang tricycle.
Bahagi 3 — Nang malaman ko kung sino ang unang naghatid sa akin nang libre, saka ko naunawaan kung bakit hindi kayang talikuran ni Papa ang lumang tricycle.
Hindi ko maalala si Ka Rudy sa pangalan.
Pero habang nagsasalita si Papa, may maliliit na larawan na unti-unting bumalik sa isip ko: isang lalaking laging may tuwalya sa balikat, isang tricycle na kulay pula ang bubong, at isang boses na tuwing umaga ay sumisigaw sa tapat ng inuupahan naming bahay:
“O, estudyante, mahuhuli ka na!”
Noong 1998, Grade 4 ako.
Akala ko noon ay normal lang na minsan wala kaming ulam na karne, na paulit-ulit ang tahi sa sapatos ko, at na kailangan kong maglakad nang mahaba kapag hindi dumarating ang tricycle.
Hindi ko alam na nawalan pala ng trabaho si Papa sa construction matapos masugatan ang kamay niya.
Hindi ko rin alam na si Mama ay huminto muna sa paglalabada dahil malala ang ubo niya.
Ang alam ko lang, apat na araw akong hindi nakapasok.
“Sinabi natin sa ’yo na may sakit ka,” sabi ni Papa. “Nahihiya akong sabihin na wala tayong pamasahe.”
Napalunok ako.
Ang paaralan ko noon ay hindi naman napakalayo, pero para sa isang siyam na taong gulang na may mabigat na bag at kailangang tumawid sa dalawang mataong kalsada, hindi rin iyon simpleng lakarin araw-araw.
Noong ikalimang umaga, nakita raw ako ni Ka Rudy sa tapat ng bahay, naka-uniform pero nakaupo lang sa hagdan.
Tinanong niya si Mama kung bakit hindi ako pumapasok.
Hindi raw agad sumagot si Mama.
Si Ka Rudy na ang nakaintindi.
Mula noon, halos isang taon niya akong isinasabay sa regular niyang ruta.
Kapag may pera kami, nagbabayad si Mama.
Kapag wala, sinasabi niyang:
“Bukas na lang.”
Pero ayon kay Papa, napakaraming “bukas” ang lumipas na hindi niya kailanman siningil.
“Bakit hindi n’yo sinabi sa akin?” tanong ko.
“Dahil ayaw naming lumaki kang may hiya sa bawat araw na pumasok ka sa school,” sagot niya. “Gusto naming isipin mong normal lang. Na trabaho ng matatanda ang problema ng matatanda.”
May kirot sa sinabi niya, pero may isa pa akong tanong.
“Kung gano’n, bakit ikaw ang bumabawi hanggang ngayon? Hindi naman ikaw si Ka Rudy.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Bago siya tumigil sa pasada, binayaran ko siya.”
“Magkano?”
“Hindi pera.”
Doon niya kinuha mula sa kahon ang isang lumang litrato. Mas matanda na ako roon, marahil high school. Katabi ko si Mama. Sa likod namin ay may lalaking payat na nakangiti sa tabi ng pulang tricycle.
Si Ka Rudy.
Sa likod ng litrato, may sulat na hindi kay Mama. Pangit ang sulat-kamay at halos burado na ang tinta.
“Erning, huwag mo akong bayaran. Kapag kaya mo na, maghatid ka rin ng batang kailangang makarating.”
Napaupo ako nang maayos.
Iyon pala ang utang na binabayaran ni Papa sa loob ng maraming taon.
Hindi niya agad nagawa.
Matagal bago siya nagkaroon ng sariling tricycle. Nagkargador siya, naging helper, nagbantay ng bodega, at kung anu-ano pang trabaho.
Noong 2009 lang siya nakabili ng segunda-manong unit sa hulugan.
At noong unang taon, dalawang estudyante lang daw ang palagi niyang isinasabay kapag wala silang pamasahe.
Hindi niya tinawag na programa.
Walang listahan sa barangay.
Walang litrato sa Facebook.
Walang sobre na may pangalan niya.
“Pasada lang,” sabi niya. “May nagbabayad. May hindi kaya sa araw na ’yon. Hangga’t pareho naman ang daan, isinasakay ko.”
“Pero labing-pito ngayon,” sabi ko.
“Hindi sabay-sabay,” mabilis niyang paglilinaw. “Iba-iba ang oras. Iba-iba ang pasok. At hindi araw-araw libre. Kapag may pera sila, nagbabayad sila. Kapag wala, hindi ko pinapababa.”
Napatingin ako sa supot ng barya na iniabot ng batang may tirintas.
“Si Jessa ’yon,” sabi ni Papa. “Nanay niya naglalaba. Kapag may labada, may pamasahe. Kapag wala, barya-barya. Ayaw niyang libre, kaya iniipon niya ’yang pang-side mirror.”
Parang may humigpit sa lalamunan ko.
Pero hindi pa rin ibig sabihin noon na tama ang lahat ng ginawa ni Papa.
“Kahit gano’n,” sabi ko, “mali ’yung bumalik ka kanina. Kung inanod ka, ano’ng silbi ng lahat ng ito?”
Agad siyang tumango.
“Alam ko.”
Hindi siya nagpalusot.
“Natakot ako na mawala ’yung sasakyan. Naisip ko kung paano sila kapag nagpasukan ulit. Hindi ko naisip na mas mauuna kayong mawalan ng tatay.”
Doon ako unang naiyak.
Hindi dahil sa kuwento ni Ka Rudy.
Hindi dahil sa labing-pitong bata.
Kundi dahil sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi kami nagtatalo kung sino ang mas tama.
Pareho naming nakikita ang pagkakamali ng isa’t isa.
Lumapit ako at hinawakan ang kamay niyang may kalyo.
“Hindi ko gustong tumigil kang tumulong,” sabi ko. “Gusto ko lang na huwag mong gawing kapalit ang sarili mo.”
“Oo,” sagot niya. “Pangako.”
Akala ko iyon na ang pinakamabigat na rebelasyon ng gabi.
Nagkamali na naman ako.
Nang makatulog na ang karamihan sa evacuation center, umupo sa tabi ko si Nico. May hawak siyang dalawang paper cup ng malamig nang tubig. Tahimik niya akong binigyan ng isa.
“Ma, may sasabihin din po ako.”
Kinabahan ako.
Noong nakaraang school year, may tatlong buwan daw na ayaw niyang sumakay ng jeep pauwi.
Hindi dahil tinatamad siya.
May dalawang mas matandang estudyanteng paulit-ulit siyang inaasar dahil sa pagkautal niya kapag kinakabahan. Minsan, kinuha pa ang cap niya at ipinasa-pasa habang nasa terminal.
Hindi niya sinabi sa akin.
“Bakit?” tanong ko, nasaktan.
“Kasi lagi po kayong pagod galing trabaho. Tapos sabi ko maliit lang naman.”
Isang hapon, nakita siya ni Papa sa likod ng bakery, naghihintay na umalis muna ang mga batang nang-aasar sa kanya.
Hindi sila pinuntahan ni Papa para makipag-away.
Hindi siya gumawa ng eksena.
Isinama niya lang si Nico sa tricycle at mula noon, kapag pareho ang oras nila, pinapaupo niya sa likod kasama ng ibang batang pauwi.
“Doon ko po nakilala sina Jessa,” sabi ni Nico. “Tsaka si Paolo. Kapag nauutal po ako, hinihintay lang nila akong matapos.”
Napayuko ako.
Sa loob ng ilang buwan, galit ako dahil akala ko inuubos ni Papa ang oras niya sa mga anak ng ibang tao.
Hindi ko alam na sa isa sa mga biyaheng iyon, iniligtas niya rin ang sarili kong anak mula sa tatlong buwang pag-uwi na may takot.
“Bakit hindi sinabi ni Lolo?”
Ngumiti si Nico nang kaunti.
“Sabi niya, ako raw po dapat magsabi kapag handa na ako.”
Hindi perpekto si Papa.
Sa katunayan, iyon ang gabi na mas malinaw kong nakita ang dalawang mukha ng kabutihan niya.
Marunong siyang magbigay ng espasyo sa hiya ng bata, pero hindi marunong magsabi sa sarili niyang anak kapag siya naman ang nahihirapan.
Marunong siyang maghatid ng iba, pero minsan nakakalimutan niyang may mga taong naghihintay ding makauwi siya nang ligtas.
Kinabukasan, humina ang ulan. Hindi pa kami pinayagang umuwi dahil mataas pa ang tubig sa ilang eskinita.
Dumating si Junjun para magdala ng balita tungkol sa mga sasakyan sa talyer.
Doon ko nalaman kung bakit kilalang-kilala niya si Papa.
“Libre rin ako dati,” sabi niya habang kumakain ng pandesal. “Second year high school hanggang makahanap ng trabaho nanay ko.”
Napatingin ako sa kanya.
Tumawa siya.
“Hindi buong taon. Mga dalawang buwan lang. Pero noong panahong ’yon, dalawang buwan na pamasahe ang pagitan ng pumapasok ako at tumitigil ako.”
“Kaya libre mo siyang inaayos?”
Umiling siya agad.
“Hindi libre. Nagbabayad si Mang Erning sa piyesa. Sa labor minsan pinagbibigyan ko. Pero matigas ’yan. Kapag sobra ang libre ko, sa ibang mekaniko nagpapagawa.”
Napatingin ako kay Papa sa kabilang bahagi ng covered court.
Nakikipaglaro siya ng dama sa dalawang matandang evacuee na para bang wala siyang kinalaman sa pinag-uusapan namin.
Biglang nawala ang isa sa mga matagal ko nang ibinibintang sa kanya.
Hindi pala niya basta inuubos ang pera namin sa tricycle.
May mga taong tumutulong ding panatilihing umaandar iyon dahil minsan, sila mismo ang batang pinauwi nito.
Sa ikatlong araw, pinayagan kaming bumalik sandali para maglinis at kumuha ng gamit.
Mabaho ang putik sa kalsada. May mga gamit na nakasampay sa bakod, mga kutson sa bubong, at mga plastik na upuang nakataob sa araw.
Dumiretso si Papa sa talyer.
Kasama ako.
Nandoon ang tricycle.
Hindi inanod.
Hindi rin lubog ang makina.
Pero bumagsak ang isang bahagi ng yero at kahoy mula sa gilid ng talyer noong malakas ang hangin.
Basag ang windshield.
Yupi ang bubong ng sidecar.
Sira ang ilaw sa kanan.
Basa ang upuan.
Hindi nagsalita si Papa.
Hinaplos niya lang ang kupas na berdeng pintura.
Noon ko nakita ang mukha niya na nakita ko lang noong ilibing si Mama—iyong pilit na kalmado pero wala nang maitago.
“Maayos pa ’yan,” sabi ni Junjun. “Pero hindi bukas. At hindi libre.”
Naglista siya ng kailangang palitan.
Hindi naman umabot sa presyong bibili ka ng bagong tricycle, pero sapat para sa isang matandang drayber na ilang araw nang walang pasada: windshield, ilaw, wiring, bubong ng sidecar, upholstery, at ilang piyesang kailangang linisin at suriin.
“Mga magkano?” tanong ko.
Nagbigay si Junjun ng tantiya.
Napapikit si Papa.
Alam kong wala siya ni kalahati noon.
Kinuha ko ang cellphone ko.
“Ako muna.”
“Hindi,” agad niyang sabi.
“Papa—”
“May gastusin ka kay Nico.”
“May ipon ako.”
“Hindi para dito.”
Dati, maiinis ako sa katigasan ng ulo niya.
Pero ngayon, hindi ko na gustong gawing isa pang lihim ang pagtulong.
“Kalahati,” sabi ko. “Pautang. Isusulat natin. Babayaran mo kung kaya. Kapag hindi kaya, saka tayo mag-uusap.”
Umiling pa rin siya.
Bago pa humaba ang pagtatalo, may narinig kaming busina sa labas.
Dumating si Aling Mercy kasama ang asawa niya.
Sumunod ang dalawang magulang ng mga batang nasa evacuation center.
May isang delivery rider, isang babaeng naka-uniform ng canteen, at isang lalaking may dalang kahon ng tools.
Hindi iyon engrandeng eksena.
Walang malaking tseke.
Walang taong biglang nag-abot ng daan-daang libo.
Mas nakakahiya para kay Papa dahil maliliit at konkretong bagay ang dala nila.
“May ekstrang side mirror ako.”
“Ako na sa tahi ng upuan.”
“May lumang windshield frame sa shop namin, tingnan natin kung kasya.”
“Kuya ko electrician. Patingnan natin wiring.”
“May dalawang araw akong walang shift. Ako na katulong ni Junjun.”
Isa-isa silang nagsalita.
Isa-isa ring tumanggi si Papa.
Hanggang sa si Junjun na ang nainis.
“Mang Erning,” sabi niya, “noong wala akong pamasahe, hindi n’yo ako tinanong kung kailan ko babayaran. Huwag n’yo kaming pagkaitan ngayong kaya na naming mag-abot.”
Napatahimik si Papa.
May lalaking nasa likod na humirit:
“At huwag kayong feeling special. Hindi lahat dito libre n’yo sinakay. Yung iba sa amin nagbayad naman!”
Nagtawanan sila.
Pati si Papa.
Doon nabasag ang bigat.
Sa loob ng apat na araw, unti-unting naayos ang tricycle.
Hindi lahat libre.
Bumili ako ng isang pares ng bagong ilaw. Nagbayad si Papa sa ilang piyesa mula sa natira niyang ipon. Si Junjun ang nag-ayos ng makina. Ang tatay ni Paolo ang tumulong sa bubong ng sidecar. Si Aling Mercy ang nagdala ng pagkain habang nagtatrabaho sila.
At may isang kondisyon akong hindi ko pinatawad.
“Kapag may baha at may evacuation order, una kang sasama,” sabi ko. “Walang babalikan. Walang tricycle. Walang kahon. Walang kahit ano.”
“Pati tsinelas?” biro niya.
“Pati tsinelas.”
“Grabe ka.”
“Papa.”
“Sige na. Pangako.”
Ginawa rin namin ang isang bagay na matagal na niyang ayaw gawin: kinausap namin ang mga magulang ng mga batang madalas niyang isabay.
Hindi para singilin sila.
Para malinaw kung sino ang sasakay, anong oras, sino ang tatawagan kung may pagbabago, at para walang batang basta umaasa sa kanya kapag hindi siya makakapasada.
Ayaw kong ang kabutihan ni Papa ay nakasalalay sa katawan ng isang animnapu’t pitong taong gulang na lalaking ayaw umamin kapag pagod.
May mga magulang na nagsabing magbabayad sila nang buo kapag kaya.
May nagsabing magbibigay ng gasolina minsan.
May isa namang nagsabi:
“Kapag wala talaga, sabihin n’yo. Hindi nakakahiya.”
Napansin kong ngumiti si Papa sa linyang iyon.
Siguro dahil iyon din ang pangungusap na sana may nagsabi sa kanya noong 1998.
Makalipas ang mahigit isang linggo, bumalik ang normal na pasada sa barangay.
Hindi pa tuyo ang lahat ng pader, at may mga gamit pa ring nakabilad sa araw, pero nagbukas na ulit ang ilang tindahan at nagsimula nang bumalik ang mga tao sa trabaho.
Unang umaga ng biyahe ni Papa, maaga akong bumangon.
Nandoon na si Jessa sa kanto, maayos na ang tirintas at tuyo na ang PE bag.
May hawak siyang parehong supot ng barya.
“Lolo, side mirror fund,” sabi niya.
Tinanggihan ni Papa.
Ako ang kumuha.
“Tess!” reklamo niya.
“Hindi para sa side mirror,” sabi ko. “Para sa susunod na araw na wala siyang pamasahe.”
Napangiti si Jessa.
May sumunod na dalawang bata.
Hindi sila nagsiksikan; dalawang biyahe pa ang gagawin ni Papa bago ang regular niyang terminal hours. Isa-isa silang sumakay ayon sa daan.
Bago umandar, umupo ako sa likod.
“Ano’ng ginagawa mo?” tanong ni Papa.
“Makikisakay.”
“Saan ka pupunta?”
“Kahit sa kanto lang.”
“Bayad ka.”
“Talaga?”
“Oo. Mahal gasolina.”
Natawa ako.
Naglabas ako ng barya at inilagay sa maliit na lalagyan sa tabi niya.
Tiningnan niya iyon, saka ako.
“Bayad ka na noon pa,” mahina niyang sabi.
Alam kong hindi pera ang ibig niyang sabihin.
Naalala ko ang litrato sa bakal na kahon.
Ang batang ako na naka-uniform, walang alam na may dalawang magulang na nagbibilang ng barya sa gabi.
Ang isang drayber na hindi ako pinababa kahit walang maibayad.
Ang tatay kong ilang dekada palang naghahanap ng paraan para maipasa sa iba ang isang biyaheng minsang ibinigay sa anak niya.
Umiling ako.
“Hindi, Pa. Hindi pa tapos ang bayad.”
Tumingin siya sa akin, parang hindi sigurado kung naiintindihan niya.
Itinuro ko ang mga batang naghihintay sa susunod na kanto.
“Hangga’t may batang kailangang makarating.”
Hindi sumagot si Papa.
Pinunasan niya lang nang mabilis ang gilid ng mata niya bago pa mapansin ng mga bata.
Umandar ang lumang berdeng tricycle.
May bagong windshield.
May bagong ilaw.
May mga gasgas pa rin sa pintura.
Medyo tabingi pa rin ang maliit na pangalan na “VERDE” sa likod na matagal ko nang gustong ipatanggal.
Hindi na.
Dahil sa wakas, naintindihan ko kung bakit hindi kayang iwan ni Papa ang sasakyang iyon.
Hindi dahil mas mahalaga ang bakal kaysa buhay niya.
Hindi dahil ayaw niyang tanggapin na matanda na siya.
At hindi dahil gusto niyang maging bayani sa paningin ng ibang tao.
Mali ang ginawa niyang pagbalik sa baha, at pareho naming alam iyon.
Hindi kailangang gawing tama ang pagkakamali para kilalanin ang dahilan sa likod nito.
Ang tricycle na galit na galit akong iwan niya ay naging tulay ng isang kabutihang nagsimula bago pa ako marunong umintindi ng kahirapan.
Isang drayber ang minsang naghatid sa akin nang walang bayad.
Isang ama ang nagdala ng utang na iyon sa loob ng halos tatlong dekada.
At labing-pitong bata ang nagpapaalala sa aming hindi kailangang matapos sa taong tumanggap ang isang kabutihang ginawa nang tahimik.
Minsan, sapat nang makarating ito sa susunod na pasahero.
