NANG MALASING ANG ASAWA KO, SINABI NIYANG KUNG HINDI DAHIL SA ANAK NAMIN, HINDI NIYA KAHIT MAAALALA ANG APELYIDO KO. TATLONG BUWAN PAGKATAPOS, NANG MAKITA NIYA AKO SA PABALAT NG ISANG MAGASIN, NAMULA ANG KANYANG MGA MATA.
Lasing si Marco Ramirez.
Habang nakahilig siya sa sofa sa sala ng aming townhouse sa Quezon City, bigla ko siyang tinanong.
“Kung magkakaroon tayo ng isa pang buhay, papakasalan mo pa rin ba ako?”
Nakabukas ang pang-itaas na butones ng kanyang polo, nakahawak sa baso ng whisky.
Umiling siya.
“Hindi na ako mag-aasawa.”
Napangiti ako.
“Bakit naman?”
“Mas tahimik kapag mag-isa.”
“Tapos?”
“Kaya kong magluto ng instant noodles. Marunong akong maglaba. Kaya kong mabuhay.”
Tahimik akong tumingin sa kanya.
“Pero kaya mo bang sunduin si Lia sa school?”
Tumahimik siya nang ilang segundo.
Pagkatapos ay ngumiti nang mapait.
“Ang totoo?”
“Tanging dahilan kung bakit may natitira pa akong attachment sa’yo ay dahil ikaw ang nagluwal kay Lia.”
“Kung wala ang anak natin…”
Humigop siya ng alak.
“…baka hindi ko nga maalala kung ano apelyido mo.”
Parang huminto ang oras.
Patuloy pa ring umuugong ang aircon.
Nakapatong sa mesa ang manggang hinog na paborito niyang hiniwa ko ilang minuto lang ang nakalipas.
Matagal ko iyong tinitigan.
Pagkatapos ay tumayo.
Dinala sa kusina.
At itinapon lahat sa basurahan.
Kinabukasan.
Nagising si Marco na masakit ang ulo.
“May nasabi ba akong kalokohan kagabi?”
Tinatalian ko noon ang buhok ng aming pitong taong gulang na anak na si Lia.
“Wala.”
“Okay.”
Ngumiti siya.
Kinuha ang susi ng kotse.
At umalis.
Pagkasara ng pinto.
Naputol ang hair tie sa kamay ko.
Masyado pala akong humigpit.
At siguro…
Masyado rin akong matagal na kumapit.
Dati akong interior designer.
Nagtapos ako sa isang unibersidad sa Maynila.
Dalawang taon akong nagtrabaho sa isang kilalang design studio sa Makati.
Pagkatapos ay nagpakasal.
Nagkaanak.
At unti-unting naging simpleng maybahay.
Akala ni Marco.
Wala na akong ibang pangarap.
Pero simula noong gabing iyon…
May kung anong muling nagising.
Nagbukas ako ng lumang laptop.
Nag-update ng portfolio.
Nag-post sa mga design groups.
Makalipas ang isang linggo.
May unang client.
₱18,000.
Pagkatapos.
₱35,000.
Pagkatapos.
Isang boutique hotel sa Tagaytay.
₱120,000.
Hindi alam ni Marco.
Tuwing ihahatid ko si Lia sa school.
Hindi ako umuuwi.
Nagco-coffee ako sa BGC.
Nagdidisenyo.
Nag-aaral ulit.
Nanunuod ng online masterclasses.
Nag-aaral ng mga bagong software.
Tatlong buwan.
Tatlong buwan kong unti-unting binubuo muli ang sarili kong nawala.
Hanggang isang Sabado.
Nakilala ko si Architect Eduardo Salcedo.
Isa siya sa pinakakilalang heritage architects sa bansa.
Pinagmasdan niya ang proposal ko para sa adaptive reuse ng isang lumang bahay sa Intramuros.
Matagal.
Napakatagal.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Miss Santiago.”
“Opo?”
“Ilang taon kang tumigil?”
“Pitong taon.”
Napailing siya.
“Sayang.”
“Tinatapon mo ang talento mo.”
Kinabukasan.
Tinawagan niya ako.
May malaking proyekto.
Pagpapanumbalik ng mga lumang bahay sa Vigan.
Sponsored ng isang cultural foundation.
At gusto niya akong isama.
Hindi ako agad nakasagot.
Pero nang gabing iyon.
Habang nanonood ng basketball si Marco.
Tahimik akong nakatayo sa kusina.
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon…
Naramdaman kong may puso pa pala akong nangangarap.
Nag-text ako.
“Sir Eduardo.”
“Gusto kong subukan.”
Halos agad dumating ang reply.
“Lunes.”
“Simulan na natin.”
Dalawang buwan ang lumipas.
Halos hindi na ako nakikita sa bahay tuwing weekdays.
Nag-site visit.
Nag-meeting.
Nagpresenta.
Nagtrabaho hanggang madaling-araw.
Napansin iyon ni Marco.
“Dami mong lakad.”
“Work.”
“Hanggang kailan?”
“Hangga’t gusto ko.”
Napatingin siya sa akin.
Parang may gustong sabihin.
Pero hindi sinabi.
Hanggang isang umaga.
Habang nagkakape siya.
Napansin niya ang isang magazine sa mesa.
Hindi iyon akin.
Iniwan iyon ng kapitbahay.
Kasama sa cover story ang:
TOP 30 FILIPINO WOMEN SHAPING MODERN HERITAGE DESIGN
At nasa gitna ng pabalat…
Ako.
Nakasuot ng simpleng puting blazer.
Nakangiti.
Sa likod ko ay isang restored ancestral house sa Vigan.
Malaki ang headline.
ELENA SANTIAGO: THE WOMAN WHO CAME BACK AFTER SEVEN YEARS OF SILENCE
Nabitawan ni Marco ang tasa.
“Elena…”
Lumapit siya.
Hindi makapaniwala.
“Ikaw ito?”
Hindi ako sumagot.
Tahimik lang akong pinapakain si Lia.
Nagpatuloy siya.
“Kailan pa?”
“Bakit hindi mo sinabi?”
Tumango ako.
“Kailangan ko bang ipaalam?”
Namula ang kanyang mga mata.
Parang ngayon lang niya nakitang may sarili pala akong mundo.
May sarili pala akong pangalan.
May sarili pala akong pangarap.
At saka niya bumulong.
“Elena…”
“Pwede ba tayong mag-usap?”
Tumayo ako.
Kinuha ang bag.
At ngumiti nang magalang.
“Pasensya ka.”
“May interview pa ako sa ABS-CBN ngayong umaga.”
Huminto ako sa pintuan.
At saka ko siya nilingon.
“By the way.”
“Naalala mo na ba ang apelyido ko?”
Tumahimik ang buong bahay.
Unti-unting napuno ng luha ang mga mata ni Marco.
At sa mesa…
May nakapatong na isang puting sobre.
Na noon lang niya napansin.
Dahan-dahan niya itong binuksan.
Sa loob ay isang dokumento.
At nang mabasa niya ang unang linya…
Nanginig ang kanyang mga kamay.
PETITION FOR LEGAL SEPARATION
Sa ibaba.
Nakapirma.
Elena Santiago.
Ang apelyidong minsan niyang sinabing hindi niya kailanman maaalala.
Ngayon.
Habambuhay na niyang hindi makakalimutan.
Marco hindi natulog buong gabi.
Paulit-ulit niyang binasa ang mga papel.
Petition for Legal Separation.
Pirma ni Elena.
Petsa.
Dalawang linggo na ang nakalipas.
Ibig sabihin…
Habang nagtatanong siya kung bakit hindi na siya hinahanap ni Elena kapag overtime.
Habang nagtataka siya kung bakit hindi na ito nagagalit kapag iniiwan niya ang medyas sa sala.
Habang iniisip niyang simpleng “phase” lang iyon.
Tahimik na pala siyang iniiwan ng asawa niya.
Hindi sa ibang lalaki.
Hindi dahil sa pagtataksil.
Kundi dahil natutunan na nitong mabuhay nang wala siya.
Alas singko ng umaga.
Narinig ni Elena ang pagbukas ng pinto.
Lumabas siya ng kuwarto.
Nakaupo si Marco sa dining table.
Pulang-pula ang mga mata.
Parang hindi natulog.
May hawak siyang magazine.
At iyong puting sobre.
“Elena.”
“Hmm?”
“Pwede ba kitang tanungin?”
“Sige.”
“Kailan mo napagdesisyunang iwan ako?”
Tahimik si Elena.
Pagkatapos ay ngumiti nang bahagya.
“Hindi ko alam.”
“Baka noong gabing sinabi mong hindi mo maalala ang apelyido ko.”
“O baka noong unang Sabado na umiyak si Lia dahil hindi mo alam kung paano siya pakalmahin.”
“O baka noong araw na tinanong ako ng teacher niya kung bakit lagi akong mag-isa sa school activities.”
“Maraming beses.”
“Napagod lang akong bilangin.”
Nanginig ang kamay ni Marco.
“Akala ko masaya ka.”
“Akala mo.”
“Ayaw mo bang sabihin sa akin?”
Napatingin si Elena sa kanya.
“Sasabihin ko sana.”
“Maraming beses.”
“Pero tuwing magsasalita ako…”
“Nanonood ka ng basketball.”
“Nasa cellphone.”
“Nakikipag-inuman.”
“O tulog.”
“At dumating ang panahon…”
“Naintindihan kong hindi mo naman gustong marinig.”
Tumayo si Marco.
Lumapit.
“Pwede pa bang ayusin?”
Napangiti si Elena.
Pero sa pagkakataong iyon.
Hindi na iyon ngiti ng isang babaeng umaasa.
Kundi ng isang babaeng nakapagdesisyon na.
“Marco.”
“Hindi ako umalis dahil may ibang lalaki.”
“Hindi ako umalis dahil galit ako.”
“Umalis ako.”
“Dahil isang araw.”
“Nagising ako.”
“At napagtanto kong matagal na akong namumuhay na parang biyuda.”
Tumahimik ang bahay.
Naririnig lamang ang tunog ng electric fan sa kuwarto ni Lia.
Pagkaraan ng ilang segundo.
May maliit na boses.
“Mama?”
Lumabas si Lia.
Nakayakap sa stuffed toy.
Nakatingin sa kanilang dalawa.
“Mag-aaway ba kayo?”
Agad lumuhod si Elena.
“Hindi, baby.”
“Mahal ka namin.”
“Pareho.”
Tumakbo si Lia kay Marco.
“Daddy.”
“Magbabakasyon pa ba tayo sa Baguio?”
Napaluha si Marco.
Hindi niya alam kung ano ang sasabihin.
Dati.
Alam niyang nandiyan si Elena.
Siya ang nagbu-book.
Siya ang naghahanda.
Siya ang nag-iimpake.
Siya ang nag-aalaga.
Siya ang nagdadala ng buong pamilya.
Ngayon.
Wala na.
At saka lamang niya napagtanto.
Hindi pala asawa ang nawala sa kanya.
Kundi ang tahanan.
Lumipas ang isang buwan.
Opisyal nang lumipat si Elena at Lia sa isang condominium unit sa Bonifacio Global City.
Maliit lamang.
Pero maliwanag.
May sariling study room.
May drawing corner si Lia.
At may malaking mesa para sa mga proyekto ni Elena.
Samantala.
Si Marco.
Unti-unting natutong magluto.
Natutong magplantsa.
Natutong maghanda ng baon.
Natutong magsundo ng anak.
At sa bawat pagkakamali.
Mas lalo niyang naiintindihan.
Kung gaano kabigat ang pitong taong pinasan ni Elena nang mag-isa.
Hanggang isang gabi.
Habang naghihintay siya kay Lia sa lobby ng condo.
Napatingin siya sa TV.
May live interview.
Nasa screen si Elena.
Eleganteng nakasuot ng beige suit.
Mas maganda.
Mas masaya.
Mas buhay.
Ngumiti ang host.
“Miss Elena Santiago.”
“Marami ang humahanga sa pagbabalik ninyo sa industriya.”
“Ano ang pinakamahalagang natutunan ninyo?”
Sandaling natahimik si Elena.
Pagkatapos ay ngumiti.
“Natutunan ko.”
“Na hindi kailangang hintayin ng babae na mahalin siya ng iba.”
“Dahil minsan.”
“Ang pinakamahalagang taong kailangang mahalin.”
“Ay ang sarili niyang matagal niyang nakalimutan.”
Sa lobby.
Tahimik na napaluha si Marco.
At sa unang pagkakataon sa loob ng walong taon.
Hindi niya sinubukang pigilan si Elena.
Hindi siya tumawag.
Hindi siya nagmakaawa.
Tumingin lamang siya sa screen.
At bumulong.
“Naalala ko na.”
“Elena Santiago.”
“At hinding-hindi ko na muling makakalimutan ang babaeng minsang tinawag kong asawa.”
Ngunit hindi niya alam.
Sa parehong gabi.
Sa isang restaurant sa Makati.
May lalaking nasa edad singkwenta.
Isang tanyag na architect sa Singapore.
Ang tahimik na nag-abot kay Elena ng isang business card.
At nakangiting nagsabi:
“Miss Santiago.”
“Interesado ka bang mamuno sa pinakamalaking heritage project namin sa Southeast Asia?”
Napatigil si Elena.
Dahil alam niyang…
Kapag tinanggap niya ang alok na iyon.
Hindi lang lungsod ang iiwan niya.
Kundi pati ang huling bahagi ng buhay na minsan niyang pinanghawakan nang buong puso.
