Sa barangay hearing na akala nila ay pagluluhuran namin, bumagsak ang koneksyon ng pamilya Del Rosario at bumalik ang dignidad ni Lola
Bahagi 4: Sa barangay hearing na akala nila ay pagluluhuran namin, bumagsak ang koneksyon ng pamilya Del Rosario at bumalik ang dignidad ni Lola
Kinabukasan, punô ang barangay hall.
Hindi dahil may relief goods.
Hindi dahil may meeting tungkol sa fiesta.
Kundi dahil kumalat na ang balita.
Ang palaisdaan ni Lola Mila na sinabing illegal ay maaaring hindi pala illegal.
Ang pamilya Del Rosario na unang nagreport ay maaaring sila pala ang sumakop sa drainage.
At si Marco, ang bagong pasok sa munisipyo na naglakad na parang batas mismo ang sapatos niya, ay pinaiimbestigahan na ngayon ng sariling opisina.
Pagpasok namin, tahimik ang mga tao.
Ibang katahimikan iyon.
Noong araw ng multa, tahimik sila dahil pinapanood nila kaming mapahiya.
Ngayon, tahimik sila dahil naghihintay silang may bumagsak.
Si Lola ay naka-bestidang luma pero malinis.
May benda pa ang kamay niya.
Tinulungan ko siyang maupo sa unahan.
Si Tatay ay may dalang folder na makapal.
Si Nanay naman ay may hawak na maliit na notebook.
Doon niya isinulat lahat.
Limampu’t limang libong piso na multa.
Tatlong libo at apat na raan sa sugat ni Lola.
Dalawang libong piso na bawas sa delivery ni Tatay.
Bayad sa xerox.
Bayad sa pamasahe.
Feeds na nasayang.
At higit sa lahat, ang utang na dalawang daan at dalawampung libong piso ng mga Del Rosario, na sampung taon nilang tinawag na “tulong lang naman.”
Sa kabilang panig, nakaupo si Mang Ramon.
Naka-collared shirt siya, pero hindi niya maitago ang kaba.
Si Aling Linda ay hindi na ngumunguya ng buto ng pakwan tulad ng dati.
Si Marco ay nakayuko.
Wala siyang suot na ID.
Hindi ko alam kung sinadya niyang tanggalin.
Pero bagay.
Dahil sa araw na iyon, wala na siyang mukhang opisyal.
Mukha siyang batang nahuling nagsinungaling.
Nasa gitna si Kapitan Isidro.
Kasama ang dalawang kagawad, ang barangay secretary, si Engineer Dalisay, si Ma’am Corazon, at ang hepe mula sa Municipal Engineering Office.
Nagsimula ang hearing sa boses ni Kapitan na pilit ginagawang matatag.
—Nagpatawag tayo ng pag-uusap para maayos ang hindi pagkakaunawaan sa pagitan ng pamilya Santos at pamilya Del Rosario.
Agad na nagsalita si Nanay.
—Kap, hindi ito hindi pagkakaunawaan. May multa, may sugat, may harang sa daan, may maling complaint, at may utang. Tawagin natin sa tamang pangalan.
May ilang tao sa likod ang napaubo para itago ang reaksyon.
Si Kapitan ay napayuko sa papel.
—Sige. Unahin natin ang lupa.
Tumayo si Engineer Dalisay.
Ipinaskil niya sa board ang printed map.
May lumang sketch plan.
May bagong tax map.
May sukat mula sa site inspection.
Itinuro niya ang isang pulang linya.
—Batay sa records at actual measurement, ang maliit na palaisdaan ng pamilya Santos ay nasa loob ng kanilang declared agricultural lowland. May kailangan silang ayusin tungkol sa water flow, pero hindi sapat ang basehan para agad itong tawaging illegal occupation ng communal drainage.
Kumalat ang bulungan.
Hindi ako gumalaw.
Ayokong palampasin ang bawat salita.
Nagpatuloy si Engineer Dalisay.
—Samantala, ang sementadong garahe at bahagi ng front extension ng pamilya Del Rosario ay nakatayo sa loob ng drainage buffer at bahagi ng barangay road easement.
Lumakas ang ingay.
Si Mang Ramon ay tumayo.
—Hindi totoo iyan! Matagal na iyang bahay namin!
Tinapik ng hepe ang mesa.
—Mang Ramon, ang tagal ng pagkakatayo ay hindi patunay ng pagmamay-ari.
Tumahimik siya.
Si Ma’am Corazon naman ang nagsalita.
—May problema rin sa proseso. Ang initial field note na nanggaling kay Marco Del Rosario ay ginamit para mag-trigger ng enforcement. Ngunit walang completed survey noon. Wala ring disclosure na ang complainant ay may direct family interest sa katabing lupa.
Tumingin siya kay Marco.
—Marco, bilang empleyado ng munisipyo, kahit job order ka pa lang, alam mong dapat mong iwasan ang conflict of interest.
Namumutla si Marco.
—Ma’am, akala ko po kasi malinaw na violation.
—Akala?
Malamig ang boses ni Ma’am Corazon.
—Dahil sa akala mo, may pamilyang nagbayad ng limampu’t limang libong piso.
Hindi makasagot si Marco.
Si Tatay ay nanatiling tahimik.
Pero nakita kong mahigpit ang hawak niya sa folder.
Parang kung bibitaw siya, baka bitawan na rin niya ang galit niya.
Sunod na pinanood ang video ni Aling Pacing.
Bago i-play, tumayo si Aling Linda.
—Kap, hindi na kailangan iyan. Bata lang ang mga iyon.
Hindi siya pinansin ng hepe.
Pinindot ang video.
Sa maliit na TV sa barangay hall, nakita ng lahat ang nangyari.
Ang mga batang naghahagis ng bato.
Si Lola na nadulas.
Si Aling Linda na tumatawa.
Ang boses ni Mang Ramon:
—Sige, batuhin ninyo. Para kusa na nilang tabunan.
Walang nagsalita pagkatapos.
Kahit ang electric fan, parang mas maingay kaysa hininga ng tao.
Humawak si Lola sa benda niya.
Hindi siya umiyak.
Iyon ang dahilan kung bakit mas sumikip ang dibdib ko.
Minsan, kapag ubos na ang luha ng matanda, dignidad na lang ang natitira.
Tumayo si Nanay.
Kalmado ang boses niya.
—Noong araw na iyon, tatlong tahi ang inabot ng kamay ng biyenan ko. May resibo kami. May medical record kami. Kung hindi ito maaayos sa barangay, dadalhin namin sa pulis.
Napalingon si Aling Linda kay Mang Ramon.
Si Mang Ramon ay napaupo.
Para siyang nawalan ng buto.
Sumingit si Kapitan.
—Teresa, baka naman puwedeng areglo na lang. Magkakabarangay tayo.
Doon tumayo si Tatay.
Mabagal.
Walang sigaw.
Pero lahat ay tumahimik.
—Kap, noong ipina-broadcast mo ang paalala tungkol sa illegal fishpond, naisip mo bang magkakabarangay tayo?
Napalunok si Kapitan.
—General reminder iyon, Arturo.
—General ba iyon? O sinadya mong patamaan si Nanay para mapahiya kami?
Walang sagot.
Lumapit si Tatay sa mesa.
Inilatag niya ang lahat ng papel.
—Ito ang permit ng truck ko. Updated.
Isang papel.
—Ito ang resibo ng multa. Bayad.
Isa pa.
—Ito ang medical record ni Nanay.
Isa pa.
—Ito ang promissory note ni Ramon.
Doon nag-iba ang hangin.
Si Mang Ramon ay biglang tumayo.
—Personal iyan! Hindi dapat kasama iyan dito!
Tumalikod si Lola sa kanya.
—Personal din ang pagsanla ko ng pulseras. Personal din ang pagluha ko sa pawnshop. Personal din ang pagtitiis namin nang sampung taon habang ipinagyayabang mo ang bahay na itinayo mo gamit ang perang hindi mo binalik.
Tahimik ang lahat.
Dahan-dahang inilabas ni Lola ang pawnshop ticket.
Nakalagay ang petsa.
Nakalagay ang halaga.
Nakalagay ang item: one gold bracelet.
Hindi iyon malaking bagay para sa mayaman.
Pero para kay Lola, iyon ang huling alahas na iniwan ni Lolo Ernesto.
May tunog ang ilang tao sa likod.
Parang sabay-sabay silang nakaramdam ng hiya.
Si Mang Ramon ay umirap.
—Mila, tinulungan mo kami noon dahil ginusto mo. Huwag mong gawing negosyo ang pagtulong.
Nanlamig ang mukha ni Tatay.
Pero si Lola ang sumagot.
—Hindi negosyo ang pagtulong. Pero hindi rin lisensya ang utang na loob para apakan mo kami.
Tumayo si Marco.
Sa wakas, nagsalita siya nang mas malakas.
—Tama na po. Ako ang nagreport. Huwag ninyong idamay ang tatay ko.
Tumingin siya kay Lola.
Sa unang pagkakataon, wala na ang yabang niya.
Pero hindi pa iyon pagsisisi.
Takot iyon.
—Lola Mila, nagkamali lang po ako sa proseso. Pero hindi ko intensyon na masaktan kayo.
Natawa si Nanay.
—Hindi intensyon? Nakita mo siyang duguan. Nasa balkonahe ka. Bumaba ka ba?
Hindi sumagot si Marco.
—Nang hinarangan ng tatay mo ang truck ng asawa ko, tumawag ka ba sa barangay?
Hindi pa rin siya sumagot.
—Nang pinagtawanan ng nanay mo ang sugat ng matanda, pinagsabihan mo ba?
Napayuko si Marco.
Si Lola ang huling nagsalita sa kanya.
—Apo, hindi ka nagkamali dahil sumunod ka sa batas. Nagkamali ka dahil ginamit mo ang batas para iparamdam sa amin na maliit kami.
Napatakip ng bibig si Aling Pacing sa likod.
May ilang matatanda ang tumango.
Doon ko nakita ang buong larawan.
Hindi lang ito tungkol sa palaisdaan.
Hindi lang ito tungkol sa limampu’t limang libong piso.
Tungkol ito sa mga taong tumataas nang kaunti, tapos unang tinatapakan ang mga taong bumuhat sa kanila.
Inilabas ng hepe ang desisyon ng opisina para sa immediate action.
Una, rerepasuhin at ire-recall ang penalty notice habang nakabinbin ang final land classification review.
Pangalawa, pinapayagan ang pamilya namin na panatilihin pansamantala ang palaisdaan basta maglalagay kami ng maliit na overflow canal papunta sa tamang daluyan ng tubig.
Pangatlo, sasailalim si Marco sa administrative investigation dahil sa premature report, conflict of interest, at possible misuse of position.
Pang-apat, ang obstruction sa drainage buffer ng pamilya Del Rosario ay kailangang alisin sa loob ng tatlumpung araw.
Hindi nakahinga si Mang Ramon.
—Tatanggalin ang garahe namin?
Sumagot si Engineer Dalisay.
—Hindi garahe ninyo ang drainage buffer.
Parang may humampas sa buong barangay hall.
Ang garahe.
Ang extension.
Ang sementong ipinagyabang nila.
Ang simbolo ng pag-angat nila.
Iyon ang unang ipatatanggal.
Pero hindi pa doon natapos.
Tumayo ang isa sa mga kagawad, si Kagawad Ben, na matagal nang tahimik.
—Kap, may sasabihin ako.
Tumingin si Kapitan sa kanya.
—Ano iyon?
Naglabas si Kagawad Ben ng sariling papel.
—Noong isang taon, may nagreklamo na barado ang kanal tuwing malakas ang ulan sa parte nina Del Rosario. Hindi natin inaksyunan kasi sinabi ni Ramon na sariling lupa niya iyon. Ngayon malinaw na hindi pala.
Nagkagulo ang mga tao.
May isang babae sa likod ang sumigaw:
—Kaya pala binabaha ang likod ng bahay namin!
May isa pang lalaki:
—Tatlong beses kaming naglinis ng putik dahil diyan!
Biglang hindi na lang kami ang biktima.
May iba pa.
May matandang nawalan ng pananim.
May tricycle driver na ilang beses naaksidente sa kalsadang pinakipot ng tambak nila.
May mga batang lumulusong sa baha dahil sa kanal na tinakpan ng garahe nila.
Unti-unting nagbago ang mata ng barangay.
Mula sa usisero, naging saksi.
Mula sa saksi, naging galit.
Si Kapitan Isidro ay namutla.
Dahil kung may illegal obstruction na matagal niyang hindi inaksyunan, hindi lang pamilya Del Rosario ang may pananagutan.
Pati siya.
Sinubukan niyang iligtas ang sarili.
—Hindi naman natin alam noon. Ngayon lang lumabas ang sukat.
Pero sumagot si Tatay.
—Noong kami ang nireklamo, hindi ninyo kailangan ng kumpletong sukat para singilin kami. Ngayon sila ang nasukat, bigla kayong maingat?
Walang pumalakpak.
Pero mas malakas kaysa palakpak ang katahimikan.
Sa dulo ng hearing, inilatag ang kasunduan.
Hindi simpleng areglo.
Nakasulat.
Pinirmahan.
May kopya ang barangay.
May kopya ang munisipyo.
May kopya kami.
Kailangan bayaran ng pamilya Del Rosario ang medical expenses ni Lola.
Kailangan nilang bayaran ang nawalang kita ni Tatay dahil sa sinadyang pagharang sa kalsada.
Kailangan nilang bayaran ang utang na dalawang daan at dalawampung libong piso sa loob ng animnapung araw, kasama ang malinaw na schedule.
Kapag hindi sila nagbayad, papasok ang kaso sa small claims at civil action.
Kailangan ding magbigay si Aling Linda ng written apology kay Lola.
Hindi dahil gusto namin ng papel.
Kundi dahil sa harap ng barangay niya pinagtawanan ang sugat ni Lola.
Sa harap din ng barangay niya kailangang aminin na mali siya.
Pinakamabigat para kay Mang Ramon ang demolition order.
Sa loob ng tatlumpung araw, kailangan niyang tanggalin ang bahagi ng garahe at extension na nasa drainage buffer.
Kung hindi, munisipyo ang magpapagawa at siya ang sisingilin.
Nang pirmahan niya ang kasunduan, nanginginig ang kamay niya.
Si Marco naman ay hindi muna pinabalik sa opisina habang iniimbestigahan.
Hindi ko alam kung matatanggal siya nang tuluyan.
Hindi ko rin alam kung may matitira pa sa pangarap niyang maging regular employee.
Pero alam ko ang isang bagay.
Noong lumabas siya ng barangay hall, wala nang yumuko para batiin siya.
Wala nang nagsabing “congrats, government employee.”
Wala nang humanga sa ID na hindi niya na suot.
Lumapit siya kay Lola sa labas.
Mahina ang boses niya.
—Lola Mila, sorry po.
Huminto si Lola.
Tumingin siya sa kanya nang matagal.
Akala ko yayakapin niya.
Dahil ganoon si Lola.
Mabait.
Mapagpatawad.
Sanay magpatawad bago pa humingi ng tawad ang tao.
Pero sa araw na iyon, iba siya.
—Marco, pinapatawad kita kapag natuto ka. Pero hindi ibig sabihin noon, babalik na ang dati.
Napakurap si Marco.
—Lola…
—Noong bata ka, binigyan kita ng pagkain dahil gutom ka. Tinulungan ka ng anak ko dahil nalulunod ka. Pinahiram ka namin ng pera dahil nangangailangan kayo. Wala kaming hiningi noon.
Inangat niya ang bendadong kamay.
—Pero nang kayo ang nagkaroon ng kaunting kapangyarihan, ito ang ibinalik ninyo.
Hindi siya sumigaw.
Pero bawat salita ay parang bato sa dibdib.
—Kaya ngayon, matuto kang mahiya. Hindi sa amin. Sa sarili mo.
Umalis si Lola nang hindi na lumingon.
Doon ko unang nakita si Marco na umiyak.
Hindi ako naawa.
Hindi pa.
Siguro darating ang araw na maaawa ako.
Pero hindi sa araw na iyon.
Dahil may mga luhang hindi agad dapat punasan.
May mga taong kailangang maramdaman ang bigat ng ginawa nila bago sila matutong yumuko nang totoo.
Sumunod ang tatlumpung araw na parang teleserye sa buong barangay.
Araw-araw, may nakabantay sa bahay ng mga Del Rosario.
Hindi na dahil gusto silang ipahiya.
Kundi dahil gusto ng mga tao makita kung susunod sila sa prosesong ipinanghambog nila.
Unang linggo, tinanggal ang asul na bubong ng garahe.
Ikalawang linggo, binasag ang sementong poste.
Ikatlong linggo, lumitaw ang lumang kanal na matagal nang natakpan.
Nang unang umulan pagkatapos noon, hindi bumaha sa likod ng tatlong bahay.
Si Aling Pacing ang unang nagsabi:
—Aba, ibig sabihin, sila pala ang matagal nang dahilan.
Mabilis kumalat ang salita.
Ang dating “illegal fishpond” ay naging “palaisdaan ni Lola Mila.”
Ang dating kahihiyan ay naging kuwento ng tapang.
May mga kapitbahay na pumunta para humingi ng tawad.
Hindi lahat.
May iba pa ring tahimik.
May iba pa ring kunwari walang sinabi noon.
Pero sapat na ang ilan.
Isang hapon, dumating si Kapitan Isidro sa bahay.
Wala siyang kasamang tanod.
Wala siyang loudspeaker.
May dala siyang sobre.
—Arturo, Nay Mila, tungkol ito sa multa.
Binuksan ni Tatay.
May sulat mula munisipyo.
Naka-review ang penalty.
Dahil kulang ang due process at mali ang classification basis, ire-refund ang malaking bahagi ng halagang binayaran namin.
Hindi lahat.
May maliit na administrative fee na hindi na ibinalik.
Pero sapat.
Sapat para makahinga kami.
Sapat para mabayaran ang dorm ko.
Sapat para bumili ng bagong feeds.
Si Nanay ang unang nagsalita.
—Kap, sana kapag kami ang mapapahiya, mabilis ang loudspeaker. Kapag kami ang tama, sana ganoon din kabilis.
Namula si Kapitan.
Kinabukasan, may announcement sa barangay.
—Paglilinaw sa lahat ng residente: ang palaisdaan ng pamilya Santos ay kasalukuyang pinapayagan habang inaayos ang proper drainage flow. Ang anumang paninira, pambabato, o panghaharas sa kanilang ari-arian ay mananagot sa barangay at sa batas.
Hindi perpekto.
Hindi sapat para mabura ang lahat.
Pero sa unang pagkakataon, narinig ng buong barangay na hindi kami magnanakaw ng lupa.
Hindi kami pasaway.
Hindi kriminal si Lola.
Ilang araw pagkatapos noon, nagpunta sa bahay si Engineer Dalisay.
Tinulungan niya si Tatay gumawa ng maliit na overflow canal.
Hindi magarbo.
Hindi mahal.
Pero tama sa sukat.
Nagtulong ang dalawang pinsan ko.
Ako ang nag-abot ng hollow block.
Si Nanay ang nagluto ng ginataang kalabasa para sa lahat.
Si Lola naman ay nakaupo sa lilim ng mangga, hawak ang tabo niyang dati’y nanginginig sa pintuan.
Ngayon, hindi na nanginginig.
Kapag may batang lumalapit sa palaisdaan, hindi na siya natatakot.
Sinasabi niya lang:
—Tingnan ninyo ang isda, pero huwag ninyong batuhin. Buhay iyan. Parang tao, kapag sinaktan mo, may kapalit.
Noong unang ani ng tilapia, halos buong barangay ang naamoy ang inihaw na isda sa bakuran namin.
Tatlong daan ang orihinal na fingerlings.
Hindi lahat nabuhay.
May namatay dahil sa stress.
May nawala dahil sa bato.
May nasayang dahil sa gulo.
Pero sapat ang lumaki.
Sapat para makabenta si Lola sa palengke.
Sapat para makabili ako ng secondhand nursing books.
Sapat para makapagbayad kami ng kalahating dorm fee.
Nang iniabot sa akin ni Lola ang pera, nakabalot sa panyo, nangingilid ang luha ko.
—Lola, sa iyo na lang ito. Pambili mo ng gamot.
Ngumiti siya.
—Gamot ko ang makitang hindi ka hihinto.
Hindi ako nakasagot.
Yumakap na lang ako sa kanya nang maingat, dahil may marka pa rin ang sugat sa kamay niya.
Hindi na sariwa.
Pero naroon pa rin.
Parang paalala.
May mga sugat na naghihilom, pero hindi dapat kalimutan.
Pagdating ng ikaanimnapung araw, dumating si Mang Ramon.
Wala na ang dating yabang niya.
Wala na ang sigarilyo sa tenga.
May dala siyang sobre.
Kasama niya si Marco.
Si Aling Linda ay wala.
Marahil hindi pa niya kayang humarap.
O marahil hindi pa siya tunay na nagsisisi.
Hindi na namin problema iyon.
Sa harap ng mesa, inilapag ni Mang Ramon ang unang bayad sa utang.
Hindi buong halaga.
Pero ayon sa schedule.
May pirma.
May resibo.
May saksi.
Si Tatay ang tumanggap.
Hindi niya ngumiti.
Hindi rin siya nang-insulto.
Sinabi lang niya:
—Sa susunod na bayad, sa harap ulit ng barangay secretary. Malinaw dapat.
Tumango si Mang Ramon.
—Oo.
Matagal siyang nakatayo, parang may gustong sabihin.
Sa huli, napalunok siya.
—Mila, pasensiya na.
Hindi siya tinawag ni Lola na Ramon.
Hindi rin siya tinawag na anak.
Sinabi lang niya:
—Bayaran mo ang utang mo. Iyon ang pinakamalinaw mong pasensiya.
Mula noon, nagbago ang itsura ng barangay.
Hindi dahil naging mabait bigla ang lahat.
Hindi ganoon kadali ang buhay.
Pero may mga bagay na hindi na puwedeng ibalik sa dati.
Kapag may nagtatambak ng buhangin sa kalsada, may sumisita na.
Kapag may nagpapagawa sa tapat ng kanal, may nagtatanong ng permit.
Kapag may bagong empleyado ng munisipyo na nagmamalaki sa ID, may matatandang nagsasabi:
—Tandaan mo si Marco. Ang trabaho sa gobyerno ay serbisyo, hindi sandata.
Si Marco ay hindi na regular na nakikita sa barangay.
Balita namin, inilipat siya sa records section habang iniimbestigahan.
Hindi na siya humahawak ng field complaints.
Hindi na siya ang unang pinapadala sa inspections.
May nagsabing baka hindi siya ma-renew.
May nagsabing nabigyan siya ng chance pero may warning sa file.
Hindi ko na inalam ang detalye.
Sapat na sa akin na hindi na niya kayang gamitin ang pangalan ng opisina para yurakan ang taong nagpakain sa kanya noong bata siya.
Isang gabi, umupo kami ni Tatay sa gilid ng palaisdaan.
Tahimik ang tubig.
May ilaw mula sa bahay.
Naririnig sa malayo ang karaoke ng kapitbahay.
Si Lola ay nasa kusina, nakikipagtalo kay Nanay kung gaano karaming asin ang ilalagay sa paksiw.
Parang bumalik ang bahay namin sa dati.
Pero hindi eksakto.
Mas matibay na kami ngayon.
Mas gising.
Mas hindi madaling patahimikin.
Tumingin si Tatay sa tubig.
—Lira, akala ko noon, kapag mabait ka, babalik sa iyo ang bait.
—Hindi pala?
Ngumiti siya nang pagod.
—Minsan, babalik. Minsan, aabusuhin. Kaya dapat mabait ka pa rin, pero hindi tanga.
Natawa ako.
Unang tawa ko iyon matapos ang mahabang linggo.
Lumabas si Lola dala ang tabo.
Dahan-dahan niyang itinapon ang feeds sa tubig.
Nagsiksikan ang tilapia sa ibabaw.
Kumikislap ang tubig sa ilalim ng buwan.
—Lola, sulit ba?
Tanong ko.
Tumingin siya sa akin.
Sa kamay niyang may peklat.
Sa palaisdaang muntik nang matabunan.
Sa bahay naming muntik nang lamunin ng hiya.
Pagkatapos ay ngumiti siya.
—Sulit, anak. Hindi dahil sa isda. Kundi dahil natutuhan ninyong hindi lahat ng tahimik ay talo.
Kinabukasan, bago ako bumalik sa dorm, naglagay si Lola ng baon sa bag ko.
Tinapang tilapia.
Kaning binalot sa dahon ng saging.
At isang maliit na sobre.
Akala ko pera.
Pero nang buksan ko sa jeepney, nakita ko ang photocopy ng lumang sketch plan.
Sa likod, may sulat-kamay ni Lola.
“Lira, mag-aral ka. Kapag may taong gumamit ng papel para takutin ka, maghanap ka rin ng papel para ipagtanggol ang sarili mo. Huwag kang manakit, pero huwag kang magpapaapak. Mahal ka ni Lola.”
Umiiyak ako sa jeepney habang dumadaan kami sa palayan.
Hindi malakas.
Tahimik lang.
Pero hindi na iyon luha ng pagkatalo.
Iyon ang luha ng taong nakaalis sa isang bangin na akala niya wala nang daan pabalik.
Pagdating ng Disyembre, nakapasa ako sa lahat ng subjects ko.
Hindi ako top one.
Hindi ako bida sa school.
Pero nakapasa ako.
At para sa pamilya namin, sapat iyon para maghanda ng pancit.
Noong gabing iyon, dumating si Aling Pacing dala ang softdrinks.
Dumating ang kapitbahay na dating nanood lang, dala ang isang bilao ng puto.
Dumating pati ang teacher na pinaghakutan ni Tatay ng semento, at binayaran niya ang dating nabawas dahil nalaman niyang sinadya palang harangin ang truck.
Si Lola ay nakaupo sa gitna, parang reyna sa lumang monoblock chair.
May peklat ang kamay.
May peke pa ring pulseras sa pulso.
Pero hindi na iyon mukhang kawalan.
Mukha na iyong medalya.
Sa dulo ng gabi, tumayo si Tatay at itinaas ang baso ng softdrinks.
—Para kay Nanay Mila.
Nagpalakpakan ang mga tao.
Hindi malakas na palakpak ng pista.
Kundi palakpak na may halong hiya, respeto, at pag-amin.
Si Lola ay napayuko.
—Huwag na kayong ganyan. Palaisdaan lang iyon.
Tumayo si Nanay sa tabi niya.
—Hindi, Nay. Hindi lang palaisdaan. Iyon ang dignidad mo.
Tahimik ako habang pinapanood sila.
Sa isip ko, bumalik ang araw ng multa.
Ang pulang selyo.
Ang nanginginig na tabo.
Ang ID ni Marco.
Ang tawanan ni Aling Linda.
Ang duguang kamay ni Lola.
At ngayon, ang parehong bakuran ay puno ng tao.
Hindi para manood ng kahihiyan namin.
Kundi para kumain mula sa palaisdaang hindi nila napamukha sa amin na kasalanan.
Sa kabilang kalsada, madilim ang bahay ng mga Del Rosario.
Wala na ang garahe.
Wala na ang tambak ng graba.
Bukas na ulit ang kanal.
Bukas na ulit ang daan.
Hindi namin sila pinuntahan.
Hindi namin sila sinigawan.
Hindi namin sila kinutya.
Hindi na kailangan.
May mga pagbagsak na mas malakas kapag walang pumapalakpak.
At may mga tagumpay na mas matamis kapag tahimik mong alam na hindi mo ibinenta ang puso mo para manalo.
Mula noon, tuwing umaga, bago ako pumasok sa klase, tumatawag ako kay Lola.
Lagi kong naririnig ang tubig sa likod niya.
Lagi kong naririnig ang tabo.
Lagi niyang sinasabi:
—Kumain ka nang maayos, Lira. Mahirap mag-aral nang gutom.
At lagi kong sinasagot:
—Opo, Lola. Magtatapos ako.
Dahil iyon ang tunay na paghihiganti namin.
Hindi ang sirain sila.
Hindi ang gantihan ng mas maruming paraan.
Kundi ang mabuhay nang mas tuwid kaysa sa kanila.
Magbayad sila sa utang.
Magbaklas sila ng kinamkam.
Harapin nila ang imbestigasyon.
Matuto silang yumuko sa harap ng taong minsan nilang pinagmataasan.
At kami?
Kami ay nagpatuloy.
May palaisdaan sa likod ng bahay.
May bukas na kanal sa kalsada.
May apo si Lola na patuloy na nag-aaral.
At may isang matandang babae sa barangay na minsang pinagmulta, pinahiya, at pinagtawanan, pero sa huli, siya ang naging dahilan kung bakit natutong muli ang buong lugar na ang batas ay hindi dapat hawak ng mayabang.
Dapat nitong protektahan ang tama.
Kahit mahirap.
Kahit matanda.
Kahit hawak lang ay isang lumang tabo at pangarap para sa kanyang apo.
