Bahagi 3 — Sa harap ng buong pamilya, binuksan ko ang kahong iniwan ni Nanay at isa-isang ibinalik ang utang
Bahagi 3 — Sa harap ng buong pamilya, binuksan ko ang kahong iniwan ni Nanay at isa-isang ibinalik ang utang
Dalawang araw matapos pumunta si Camille sa apartment ko, nagkita-kita kami sa bahay ng tiyahin ni Paolo sa Antipolo.
Ayokong bumalik sa dati naming bahay.
Ayokong maupo sa dining table kung saan ilang beses akong kumain nang nakatayo habang hinihintay matapos ni Nanay Celia ang gamot niya.
Ayokong makita ang kuwartong limang taon kong halos itinuring na nursing station.
Kaya sinabi kong neutral na lugar.
Dumating ako nang eksaktong alas-dos.
Nandoon na si Camille kasama ang asawa niyang si Jerome.
Nandoon si Tita Mercy, nakatatandang kapatid ni Nanay Celia.
At nasa sofa si Paolo.
Maputla siya.
Pumayat nang kaunti matapos maospital.
May maliit na unan sa tiyan niya at halatang hindi pa komportable ang pagkakaupo.
Sa unang pagkakataon, hindi ako nakaramdam ng instinct na tanungin kung nakainom na siya ng gamot.
Dati, kapag may makita akong may sakit sa bahay, awtomatikong gumagalaw ang katawan ko.
Thermometer.
Tubig.
Gamot.
Pagkain.
Doctor’s instruction.
Ngayon, nakaupo lang ako.
“Mara,” mahina niyang bati.
“Paolo.”
Walang “babe.”
Walang “kumusta.”
Iyon marahil ang pinakamaikling pag-uusap namin mula noong ikasal kami.
Inilagay ko ang sewing box sa mesa.
Agad iyong tinitigan ni Camille.
“Bago tayo magsimula,” sabi ni Tita Mercy, “ayokong may magsisigawan. Patay na si Celia. Kung may problema sa pera, ayusin natin nang maayos.”
Tumango ako.
Si Camille ang unang nagsalita.
“Ang gusto ko lang malaman, bakit may ₱780,000 na ipinadala kay Mara bago mamatay si Mama?”
“Alam mo ba tungkol doon?” tanong niya kay Paolo.
Umiling si Paolo.
“Mara never told me.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi mo rin sinabi sa pamilya mo na ikaw ang nagsimula ng paghihiwalay natin.”
Nag-iba ang mukha ni Camille.
“Kuya?”
“Mamaya na iyon,” mabilis na sabi ni Paolo.
“Hindi,” sagot ko. “Ngayon iyon.”
Tahimik ang silid.
Inilabas ko ang unang envelope.
Photocopies ng dialysis receipts.
Pharmacy receipts.
Hospital bills.
Grab receipts noong hindi kayang bumiyahe ni Nanay Celia sa ordinaryong sasakyan.
Mga resibo ng nutritional supplements.
May ilan pang kupas na.
May ilan na apat na taon na.
Inilapag ko sa mesa.
“January to June, first year. ₱138,420.”
Sumunod na envelope.
“July to December. ₱97,860.”
Isa pa.
“Second year, ₱204,375.”
Unti-unting nawawala ang tapang sa mukha ni Camille.
“Hindi naman ikaw lahat ang nagbayad niyan,” sabi niya.
“Tama.”
Kinuha ko ang notebook.
“May record si Nanay Celia.”
Ipinasa ko kay Tita Mercy.
Bawat entry ay may initial.
P—Paolo.
C—Camille.
M—Mara.
May ilang “P.”
Mas kaunti ang “C.”
Pinakamarami ang “M.”
Nagsalita si Paolo.
“Joint account natin ang ginamit mo sa iba.”
“Oo.”
“Then hindi mo puwedeng sabihing pera mo lahat.”
“Hindi ko sinabi.”
Binuksan ko ang isang spreadsheet sa tablet.
“Ito ang joint account natin. Ito ang sweldo ko. Ito ang sweldo mo. Ito ang household expenses. Ito ang dialysis at medical expenses.”
Financial analyst ako.
Ang hindi alam ni Paolo, habang abala akong alagaan ang nanay niya, hindi ako nakalimot kung paano magbasa ng numero.
“Sa loob ng limang taon, ₱1.86 million ang pumasok mula sa sahod ko sa household account. ₱2.21 million mula sa iyo.”
Umangat ang baba niya.
Parang gusto niyang sabihing mas malaki naman pala ang ambag niya.
Pero hindi pa ako tapos.
“Mula sa account na iyon, ₱1.09 million ang mortgage, utilities at groceries. ₱612,000 ang medical expenses ni Nanay Celia. ₱410,000 ang car loan mo.”
Napatingin si Camille kay Paolo.
“Car loan?”
Tumango ako.
“Kasama roon.”
“Pero ang sinabi mo dati, halos lahat ng extra mo napupunta kay Mama,” sabi niya sa kuya niya.
Hindi sumagot si Paolo.
Nagpatuloy ako.
“At ito ang direct payments ko mula sa personal account ko.”
Inilapag ko ang statement.
“₱947,860 ang na-record ni Nanay Celia. May iba pang maliliit na gastos na hindi niya naisulat.”
Tahimik.
Hindi ko kailangang lakasan ang boses.
Kapag malinaw ang numero, hindi kailangang sumigaw.
“Camille,” sabi ko, “naaalala mo noong second year, sinabi mong magpapadala ka ng ₱8,000 bawat buwan?”
Tumango siya nang dahan-dahan.
“Anim na buwan kang nagpadala. Pagkatapos, naging ₱5,000. Pagkatapos, wala na.”
“Humina ang negosyo namin.”
“Alam ko.”
“May dalawang bata ako.”
“Alam ko rin.”
“Hindi ko naman tinakasan si Mama.”
Hindi ako agad sumagot.
Kinuha ko ang pangalawang envelope.
Sa loob ay printouts ng messages ni Nanay Celia.
Hindi ko alam noon na sini-save pala niya ang ilan.
May message kay Camille:
Anak, baka puwede mo akong samahan sa dialysis sa Miyerkules. May presentation si Mara.
Sagot:
Ma, may cake order kami. Si Ate Mara na lang, sanay naman siya.
May message kay Paolo:
Anak, pagod si Mara. Ikaw muna sana sa Friday.
Sagot:
Ma, may client meeting. Mas alam ni Mara ang process. Baka magkamali pa ako.
May isa pa.
Ma:
Baka kumuha na tayo caregiver kahit dalawang araw.
Paolo:
Sayang pera, Ma. Nandiyan naman si Mara. Work from home naman siya madalas.
Napatungo si Tita Mercy.
Si Camille, tahimik na.
Si Paolo ang unang nagalit.
“Private messages iyon.”
“Messages ng nanay mo tungkol sa pag-aalaga sa kanya.”
“Still.”
“Tama. Kaya hindi ko ito inilabas kahit kanino noong buhay pa siya.”
Kinuha ko ang sulat.
“Siya ang nag-iwan nito.”
Binasa ni Tita Mercy nang malakas ang ilang bahagi.
Hindi mana ang ₱780,000.
Hindi regalo.
Reimbursement iyon sa dokumentadong perang inilabas ko.
May malinaw na paliwanag kung saan galing ang pondo.
Ipinabenta ni Nanay Celia ang maliit na agricultural lot sa Sariaya na minana pa niya sa magulang.
Hindi iyon family home.
Hindi iyon pag-aari nina Paolo o Camille.
Sarili niya iyon.
May deed of sale.
May tax documents.
May record ng deposit.
May pirma ng abogado.
May medical certificate na competent siya noong pumirma.
“Nasa abogado ang originals,” sabi ko.
Parang nawalan ng hangin si Camille.
“Bakit hindi niya sinabi sa amin?”
Doon nagsalita si Tita Mercy.
“Dahil alam niyang kukuwestiyunin ninyo.”
Napalingon ang lahat sa kanya.
May luha sa mata niya.
“Tinawagan ako ni Celia bago niya ibenta ang lupa. Sabi niya, nahihiya siya kay Mara.”
Napalunok ako.
Hindi ko ito alam.
“Sinabi ko sa kanya na kausapin ang mga anak niya. Ang sagot niya, ilang beses na raw niyang ginawa.”
Tinitigan niya si Paolo.
“Paolo, sinabi ng nanay mo sa akin na kapag kinakausap ka niya tungkol kay Mara, ang sagot mo lagi, ‘Asawa ko naman siya.’”
Hindi tumingin sa akin si Paolo.
“Kuya,” mahinang sabi ni Camille.
“Hindi ganun kasimple,” depensa niya.
Napangiti ako.
“Hindi talaga.”
Inilabas ko ang isa pang folder.
Ito naman ay akin.
“Gusto mo bang gawing mas komplikado?”
Biglang tumingin si Paolo sa akin.
Alam niya kung ano iyon.
“Noong sinabi mo sa akin na wala tayong pera para sa caregiver,” sabi ko, “naniwala ako.”
“Mara—”
“Noong sinabi mong delayed ang commission mo, naniwala ako.”
“Mara, hindi ito kailangan.”
“Kinailangan kong bawasan ang sweldo ko ng halos ₱11,000 kada buwan para maalagaan ang nanay mo. Kaya oo, kailangan.”
Binuksan ko ang folder.
“Second year ng dialysis ni Nanay Celia, kumuha ka ng reservation sa isang pre-selling condominium sa Mandaluyong.”
Namula ang mukha niya.
Napatingin si Camille sa kuya niya.
“Ano?”
“Investment iyon.”
“Hindi iyan ang sinabi mo sa akin.”
“Mara—”
“₱27,500 bawat buwan ang binabayaran mo.”
Halos mapasigaw si Camille.
“Samantalang sinasabi mo sa amin na wala kang pera para kay Mama?”
“Investment iyon para sa future namin!”
“Anong future?” tanong ko.
Tahimik.
Tumitig ako sa kanya.
“Sino ang kasama mong bumili?”
Hindi sumagot si Paolo.
Si Tita Mercy ang huminga nang malalim.
“May iba?”
Hindi ko gustong gawing kuwento tungkol sa kabit ang limang taong pagod ko.
Dahil kahit walang ibang babae, sapat na ang ginawa niya.
Ngunit may katotohanan pa ring kailangang sabihin.
“Joint reservation sila ng officemate niyang si Sabrina.”
Napamura nang mahina si Jerome.
Sumandal si Camille sa upuan.
“Kuya…”
“Hindi kami nagkaroon ng affair noon.”
Napatawa ako.
“Nakakatawa na iyon ang unang gusto mong linawin.”
“Mara, investment partner ko siya.”
“Okay.”
“Huwag mong palabasin na—”
“Hindi ko kailangang palabasin ang kahit ano.”
Inilabas ko ang printout ng messages na si Paolo mismo ang nagbigay sa abogado nang ayusin namin ang paghihiwalay.
May isang linya mula kay Sabrina:
Kung gusto mong magkaroon tayo ng totoong buhay pagkatapos nito, kailangan mong matutong humiwalay sa bahay ng nanay mo at kay Mara.
Sagot ni Paolo:
Pagkatapos ng treatment ni Mama. Hindi ko siya puwedeng iwan ngayon dahil si Mara lang ang marunong mag-asikaso.
Napapikit si Camille.
Ako naman, matagal ko nang nalampasan ang bahagi ng kuwentong iyon.
Hindi na iyon ang masakit.
Ang masakit ay ang sumunod na message.
Sabrina:
Hindi ba puwedeng kumuha ng nurse?
Paolo:
Pwede, pero bakit ako gagastos ng 20k a month kung ginagawa naman ni Mara?
Walang nagsalita.
May mga pangungusap palang hindi kailangang ipaliwanag.
Sapat na silang ilagay sa mesa.
Kagaya ng maruming kutsilyo.
“Mara…” sabi ni Paolo.
Umiling ako.
“Limang taon akong nagtanong kung bakit parang ako lang ang may katawan na puwedeng mapagod sa bahay na iyon.”
Huminga ako.
“Ngayon alam ko na.”
Tiningnan ko si Camille.
“Hindi dahil hindi ninyo kaya.”
Tiningnan ko si Paolo.
“Dahil libre ako.”
Namula ang mata niya.
“Hindi kita tiningnan nang ganoon.”
“Sinulat mo mismo.”
Wala siyang sagot.
Akala ko iyon na ang pinakamasamang lalabas sa sewing box.
Pero hindi pa pala.
Kinuha ni Tita Mercy ang USB drive.
“Nasaan ang laman nito?”
“Hindi ko pa pinapanood lahat,” sagot ko.
May isang folder sa loob.
Tatlong video.
Ang huling file ay kinunan labing-isang araw bago mamatay si Nanay Celia.
Nasa kama siya.
Mahina.
Pero malinaw ang isip.
Binuksan namin.
Lumabas ang mukha niya sa screen.
“Kung pinapanood ninyo ito,” bungad niya, “malamang nag-aaway na kayo tungkol sa pera.”
Napahawak si Camille sa bibig.
Si Paolo naman ay napatigil.
Nagpatuloy si Nanay Celia.
“Paolo. Camille. Huwag ninyong sisihin si Mara sa perang ibinalik ko sa kanya. Hindi ninyo nakita ang maraming gabi dahil pinili ninyong huwag makita.”
Napayuko si Paolo.
“Kapag tumatawag ako kay Camille, may bata. May negosyo. Naiintindihan ko. Kapag tumatawag ako kay Paolo, may client. May trabaho. Naiintindihan ko rin. Pero napansin ko, lahat kayo may dahilan. Si Mara lang ang hindi ninyo pinayagang magkaroon.”
Humagulgol si Camille.
Hindi ako umiyak.
Parang may malamig na bagay lamang na nakadagan sa dibdib ko.
“May kasalanan din ako,” sabi ni Nanay Celia sa video. “Dahil hinayaan kong isipin ninyo na normal lang iyon. Sinabi ko kay Mara noon na masuwerte si Camille dahil malayo. Mali ako.”
Tumigil siya para huminga.
“Ang nag-aalaga ay hindi alipin. Ang mabait ay hindi walang hanggan ang lakas.”
Pagkatapos ay tumingin siya diretso sa camera.
“Mara, kung pinili mong umalis, huwag kang bumalik dahil lang may nagkasakit.”
Napapikit ako.
Doon ako unang umiyak.
Hindi noong inakusahan akong kumuha ng pera.
Hindi noong nalaman kong matagal nang naghahanda si Paolo ng buhay na wala ako.
Kundi nang marinig kong, bago mamatay, may isang tao palang nakakita sa pagod ko.
Natapos ang video.
Matagal na walang nagsalita.
Pagkaraan ng ilang minuto, tumayo ako.
“Kung wala nang ibang tanong, aalis na ako.”
Biglang nagsalita si Paolo.
“Mara, sandali.”
Hindi ako umupo.
“May gusto akong sabihin.”
“Tungkol saan?”
“Sa condo.”
“Hindi ko na problema iyon.”
“Hindi na kami ni Sabrina.”
“Hindi ko rin problema iyon.”
“Mara…”
“Paolo, huwag.”
Lumapit siya nang kaunti.
“Nagkamali ako.”
Tumango ako.
“Oo.”
“Hindi ko alam kung gaano kalaki ang ginagawa mo hanggang sa nawala ka.”
Ang simpleng pangungusap na iyon ang halos nagpabalik sa galit ko.
“Hindi iyon compliment.”
Napakunot-noo siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Hindi mo ako nakita noong ginagawa ko. Naramdaman mo lang nang tumigil ako.”
Bago ako tuluyang makalabas, tinawag ako ni Tita Mercy.
“Mara.”
Lumingon ako.
May isa pa siyang dokumentong hawak.
Mukhang galing sa abogado ni Nanay Celia.
“May huling bagay.”
Napakunot-noo si Camille.
“Ano pa?”
Nag-atubili si Tita Mercy.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi lang pala iyong ₱780,000 ang inayos ng mama ninyo bago siya namatay.”
Tumayo si Paolo.
“Ano?”
Tiningnan ako ni Tita Mercy.
“May instruction tungkol sa bahay sa Quezon City.”
Parang biglang nagbago ang hangin sa silid.
Iyon ang bahay na akala ni Paolo ay mamanahin niya.
Iyon din ang bahay na tatlong buwan na niyang tinitirhan matapos akong umalis.
Humigpit ang mukha niya.
“Anong instruction?”
Tahimik na inilapag ni Tita Mercy ang dokumento sa mesa.
At nang mabasa ni Paolo ang unang pahina, tuluyang nawala ang kulay ng mukha niya.
