nang marinig ng lahat ang utos na sunugin ako sa tondo, isang pangalang binanggit ng lalaki ang nagpaluhod maging sa sarili kong anak
bahagi 3: nang marinig ng lahat ang utos na sunugin ako sa tondo, isang pangalang binanggit ng lalaki ang nagpaluhod maging sa sarili kong anak
“Sabihin n’yo lang po. Sunugin na ba namin?”
Ang boses mula sa cellphone ni Arturo ay tumagos sa buong silid na parang apoy na biglang dumila sa tuyong kahoy.
Walang kumilos.
Pati ang duguang si Liza, na kanina’y umiiyak at hawak ang tiyan, ay natigilan. Si Jomar naman ay napasandal sa pader, nanlaki ang mga mata. Ang dalawang pulis ay sabay na napatingin kay Arturo.
Ako?
Parang may yelong ibinuhos sa likod ko.
Hindi na ito panloloko lamang.
Hindi na ito agawan ng bahay, pera, lupa, o karinderya.
Gusto nila akong sunugin nang buhay.
Si Arturo ang unang nakabawi. Mabilis niyang inagaw ang cellphone mula sa mesa at pinatay ang tawag.
Pero huli na ang lahat.
Narinig naming lahat.
Naitala rin iyon ng recorder na hawak ni Atty. Villanueva mula pa kanina.
“Ginoong Reyes,” malamig na sabi ng isang pulis, “kailangan n’yo pong ipaliwanag kung sino ang tumawag.”
“Hindi ko kilala ’yon,” sagot ni Arturo, pero garalgal na ang boses niya. “Wrong number ’yon. May nanggugulo lang.”
“Wrong number?” Napatawa si Atty. Villanueva. “Tinawag ka niyang Sir Arturo. Binanggit niya ang Tondo. Binanggit niya ang planong sunugin ang kliyente ko. At sakto, may CCTV kagabi ng dalawang lalaking may dalang gasolina sa gusaling tinutuluyan niya.”
“Peke lahat ’yan!” sigaw ni Arturo.
Pero wala nang dating ang sigaw niya.
Kanina, siya ang lalaking may hawak sa lahat. Ang lalaking may bagong babae, bagong anak sa sinapupunan, bagong buhay, at mga ari-ariang muntik nang mapasakamay.
Ngayon, mukha siyang daga na naipit sa bitag.
Biglang humagulgol si Daniela.
“Papa, sabihin mong hindi ikaw ’yan. Sabihin mong hindi mo alam ’yan!”
Tiningnan siya ni Arturo.
At sa tinging iyon, nakita ko ang katotohanan.
Hindi pagmamahal ng ama.
Hindi pag-aalala.
Inis.
Para bang si Daniela ay isa lamang piyesang pumalpak sa larong akala niya panalo na siya.
“Tumahimik ka,” bulong ni Arturo.
Natigilan si Daniela.
“Papa…”
“Sabi ko tumahimik ka!”
Napaurong ang anak ko, parang sa unang pagkakataon ay nakita niya kung sino talaga ang lalaking pinili niyang kampihan laban sa sariling ina.
Lumapit ang pulis kay Arturo.
“Sir, kailangan po ninyong sumama sa amin.”
“Wala kayong warrant!”
“Hindi pa kayo inaaresto. Pero may probable cause para imbitahan kayo sa presinto. At kung tatanggi kayo, maaari naming hilingin ang agarang aksyon dahil sa banta sa buhay ni Ginang Elena.”
Nakita kong namula ang mukha ni Arturo sa galit.
Pero bago pa siya makapagsalita, muling tumunog ang cellphone niya.
Isang mensahe.
Dahil hawak pa rin niya ang phone, kita ng lahat ang screen nang umilaw iyon.
Mula sa hindi naka-save na numero:
“Sir, kung ayaw n’yo sa Tondo, puwede naming abangan sa ospital. Pupunta raw doon si Liza.”
Napasinghap si Liza.
“Ospital?” tanong niya, nanginginig ang labi. “Bakit ako?”
Muling tumunog ang cellphone.
Isa pang mensahe.
“Kasama ba si Ma’am Liza sa lilinisin? Sabi ni Miss D, huwag daw mag-iwan ng saksi.”
Hindi ko alam kung sino ang unang huminga nang malakas.
Ako ba?
Si Arturo?
O si Daniela?
Lahat ng mata ay napunta sa anak ko.
Miss D.
Daniela.
Dahan-dahan siyang umiling.
“Hindi ako ’yan.”
Walang nagsalita.
“Hindi ako ’yan!” sigaw niya, mas malakas. “Ma, maniwala ka sa akin. Hindi ko sinabi ’yan. Oo, mali ako. Oo, pumayag akong lokohin ka. Pero hindi ako magpapasunog ng tao! Hindi kita ipapapatay!”
Tumingin ako sa kanya.
Sa loob ng dalawampu’t anim na taon, kabisado ko ang bawat pagbabago sa mukha niya.
Alam ko kapag nagsisinungaling siya.
Alam ko kapag may tinatago siya.
Alam ko rin kapag totoong takot siya.
At sa sandaling iyon, totoo ang takot niya.
Pero hindi iyon sapat para mapawi ang sakit.
“Kung hindi ikaw,” tanong ko, “sino ang Miss D?”
Walang sumagot.
Hanggang biglang tumawa si Liza.
Mahina noong una.
Pagkatapos, lumakas.
Parang baliw.
Parang basag na salamin na kinuskos sa marmol.
“Akala n’yo ba si Daniela lang ang may pakinabang dito?” sabi niya, habang nanginginig ang kamay sa tiyan. “Akala n’yo ba siya lang ang may gustong mawala ka, Ate Elena?”
“Liza,” babala ni Arturo.
Pero hindi na nakikinig si Liza.
Nasa mukha niya ang desperasyon ng taong alam na wala na siyang malalabasan.
“Ginamit n’yo rin naman ako!” sigaw niya kay Arturo. “Akala ko kapag nakuha mo ang bahay at negosyo, pakakasalan mo ako. Akala ko magiging legal na ako. Pero ano? Kahit kailan, hindi mo ako ginawang asawa. Ginawa mo lang akong palamuti habang ginagamit mo si Daniela para lokohin ang nanay niya!”
Nanlaki ang mata ni Daniela.
“Ano’ng sinasabi mo?”
Lumingon si Liza sa kanya.
“Gising, Daniela. Akala mo mahal ka ng papa mo? Akala mo ibibigay niya talaga sa’yo ang condo sa BGC? Wala kang makukuha. Ni piso.”
“Sinungaling ka!”
“Tanungin mo siya!”
Napatingin si Daniela kay Arturo.
Si Arturo ay hindi sumagot.
At iyon na naman ang katahimikang mas masakit kaysa anumang pag-amin.
Unti-unting gumuho ang mukha ni Daniela.
“Papa… totoo ba?”
“Anak,” mahinang sabi ni Arturo, “hindi ito ang tamang oras.”
“Totoo ba?”
Wala pa ring sagot.
Napahawak si Daniela sa gilid ng mesa.
Sa unang pagkakataon, nakita kong gumuho ang kayabangan niya. Ang babaeng kanina ay handang ibenta ang ina para sa condo at Fortuner, ngayon ay mukhang batang iniwan sa gitna ng kalsada.
Dapat ba akong maawa?
Hindi ko alam.
Ang alam ko lang, may bahagi sa puso ko na gusto pa ring lumapit.
May bahagi pa rin sa akin na naaalala ang batang Daniela na umiiyak kapag may kulog, hinahanap ang kamay ko sa dilim.
Pero sa tabi ng alaalang iyon ay ang boses niya sa bluetooth:
“Pagod na pagod na akong magpanggap na mabuting anak.”
Kaya nanatili akong nakatayo.
Hindi ako lumapit.
Biglang bumukas ang pinto ng opisina. Dumating ang mga paramedic na may stretcher. Lumapit sila kay Liza, pero mariin niyang hinawakan ang mesa.
“Hindi ako aalis hangga’t hindi niya sinasabi ang totoo!” sigaw niya, nakatingin kay Arturo.
“Ma’am, duguan po kayo,” sabi ng paramedic. “Kailangan n’yo na pong madala sa ospital.”
“Wala akong pakialam!”
Tumingin siya sa akin.
At doon, sa unang pagkakataon, nawala ang pang-iinsulto sa mukha niya.
Ang natira ay poot.
Poot sa akin, kahit ako ang ninakawan.
Poot dahil ako pa rin ang legal na asawa sa mata ng maraming tao.
Poot dahil kahit kinuha niya ang lalaki ko, ang alahas ko, ang bahay ko, hindi pa rin niya makuha ang buhay na gusto niya.
“Ate Elena,” sabi niya, mabagal, “akala mo panalo ka na?”
Hindi ako sumagot.
“Hindi mo alam kung gaano kalalim ang hukay.”
Kinilabutan ako.
Lumapit si Atty. Villanueva sa akin nang bahagya, parang handang harangan siya kung may gawin.
Ngumiti si Liza.
May dugo sa laylayan ng damit niya, may pawis sa noo, pero ang ngiting iyon ay mas nakakatakot kaysa sa sigaw.
“Ang akala mo, gusto lang naming makuha ang bahay, lupa, at pera mo. Mali ka.”
Napatigil pati ang pulis.
“Liza,” mariing sabi ni Arturo, “tumahimik ka na.”
Pero lalo lang siyang natawa.
“Bakit? Natatakot ka bang malaman nilang hindi kay Elena nagsimula ang lahat?”
Napatingin ako kay Arturo.
“What does she mean?” tanong ni Atty. Villanueva.
Hindi sumagot si Arturo.
Pero ang kulay ng mukha niya ay tuluyang nawala.
Dahan-dahang lumapit si Liza sa mesa. Napasigaw ang paramedic na huwag siyang tumayo, pero hindi siya nakinig.
Mula sa maliit niyang clutch bag, naglabas siya ng isang lumang susi.
Itinapon niya iyon sa mesa.
Kumalat ang tunog ng metal sa katahimikan.
Nanginginig ang dibdib ko.
Kilala ko ang susi.
Matagal ko nang hindi nakita, pero hindi ko iyon makakalimutan.
Susi iyon ng lumang opisina sa likod ng karinderya namin sa Pasay.
Ang kuwartong dati kong ginagamit para magtago ng resibo, pera, at mga papeles ng negosyo.
Ang kuwartong sinabi ni Arturo na nasunog daw ang lumang cabinet kaya nawala ang ilang dokumento.
“Bakit nasa’yo ’yan?” tanong ko.
Ngumiti si Liza.
“Dahil ako ang pinapasok niya roon noong gabing na-stroke ang kuya mo.”
Parang may pumutok sa tenga ko.
Ang kuya ko.
Si Ramon.
Labing-apat na taon na ang nakalipas, si Kuya Ramon ang nagbabantay sa karinderya habang nasa Cebu ako para sa libing ng tiyahin namin. Bigla siyang na-stroke sa loob ng opisina. Sinabi ni Arturo na nakita na lang daw siyang nakahandusay sa sahig.
Hindi na siya nakapagsalita nang maayos pagkatapos noon.
Hanggang ngayon, nakaratay siya sa bahay ng pinsan namin sa Batangas.
Ang sabi ng doktor noon, stress.
Sakit sa dugo.
Malas.
Pero bakit biglang binanggit ni Liza ang gabing iyon?
“Anong ginawa ninyo sa kuya ko?” halos hindi ko makilala ang sarili kong boses.
Si Arturo ay biglang lumapit kay Liza, pero hinarang siya ng pulis.
“Enough!” sigaw niya. “Delirious na siya. Duguan siya. Hindi niya alam ang sinasabi niya.”
“Alam na alam ko,” sagot ni Liza.
Tumulo ang luha niya ngayon, pero hindi ko alam kung dahil sa sakit o takot.
“Sinabi mo sa akin noon, Arturo, na kailangan lang kunin ang ledger sa cabinet. Sinabi mo, walang tao sa loob. Pero nandoon si Ramon. Nakita niya ako. Nakita niya ang pangalan mo sa mga pekeng resibo.”
Naramdaman kong umiikot ang paligid.
Pekeng resibo?
Ledger?
“Pinagbantaan mo siya,” tuloy ni Liza. “Sinabi mong kapag nagsalita siya, sisirain mo si Elena. Pero hindi siya natakot. Sabi niya, sasabihin niya sa kapatid niya ang lahat pagbalik nito.”
Nanginig ang labi ko.
“Pagkatapos?”
Hindi na nakatingin sa akin si Liza.
Sa sahig na siya nakatitig.
“Tinulak siya ni Arturo.”
Bumagsak ang mundo.
Walang tunog sa loob ng ilang segundo.
Tanging ang tibok ng puso ko ang narinig ko, malakas, mabigat, parang tambol sa libing.
“Hindi sinasadya,” mabilis na sabi ni Liza. “Tinulak lang niya. Tumama ang ulo ni Ramon sa gilid ng mesa. Nag-seizure siya. Natakot kami. Tumawag kami ng ambulansya, pero bago iyon, kinuha muna namin ang ledger.”
“Sinungaling!” sigaw ni Arturo. “Ikaw ang kumuha! Ikaw ang nagnakaw!”
“Dahil inutusan mo ako!”
Nagsigawan sila.
Pero hindi ko na halos marinig.
Ang naaalala ko ay si Kuya Ramon, nakahiga sa ospital, kalahati ng katawan hindi gumagalaw. Ang mga mata niyang laging may gustong sabihin sa akin pero hindi niya mailabas. Ilang beses niyang pinisil ang kamay ko, umiiyak, habang sinasabi ng lahat na huwag ko raw siyang pilitin magsalita.
Akala ko lungkot iyon.
Akala ko sakit iyon.
Iyon pala, katotohanang nakakulong sa bibig niyang hindi na makakilos.
Napahawak ako sa dibdib ko.
Atty. Villanueva caught my elbow.
“Ginang Elena…”
“Kuya Ramon,” bulong ko.
At saka ko naalala.
Isang linggo bago siya ma-stroke, tinawagan niya ako.
“Elena,” sabi niya noon, “pagbalik mo, may ipapakita ako sa’yo. Huwag mong sasabihin kay Arturo.”
Hindi ko siya pinakinggan nang seryoso.
Busy ako sa libing. Busy ako sa biyahe. Busy akong maging asawa, ina, kapatid, negosyante, lahat nang sabay-sabay.
Pagbalik ko, hindi na siya makapagsalita.
Ngayon, labing-apat na taon matapos iyon, nalaman kong hindi pala simpleng stroke ang sumira sa kanya.
Si Arturo.
Ang lalaking inasawa ko.
Ang ama ng anak ko.
Ang halimaw na ngumiti sa akin sa ospital habang hawak ang balikat ko at sinasabing, “Kailangan mong magpakatatag.”
Dahan-dahan akong lumingon kay Arturo.
“Ginawa mo iyon sa kuya ko?”
Nanginginig ang mukha niya.
“Elena, makinig ka. Accident iyon.”
“Ginawa mo iyon?”
“Hindi ko intensyon—”
“Ginawa mo iyon!”
Umalingawngaw ang sigaw ko sa silid.
Napahikbi si Daniela.
“Papa…” bulong niya, halos hindi makapaniwala.
Pero hindi na ako tumingin sa kanya.
Kay Arturo lang.
“Labing-apat na taon,” sabi ko. “Labing-apat na taon kong inalagaan ang kuya ko, sinisi ang sarili ko dahil wala ako noong nangyari. Labing-apat na taon kong binayaran ang gamot niya, therapy niya, lahat. At ikaw…”
Naputol ang boses ko.
Hindi dahil ubos na ang galit.
Kundi dahil sobrang dami nito, hindi na magkasya sa lalamunan ko.
“Ginamit mo pa ang pera ng negosyo para sa kabit mo.”
Hindi sumagot si Arturo.
Muling nagsalita si Atty. Villanueva.
“Kung totoo ang sinasabi ni Ms. Liza, may posibilidad na hindi lamang attempted fraud at grave coercion ang kaso. Maaari itong mauwi sa serious physical injuries, falsification, theft, at conspiracy.”
“Hindi ako sasama sa inyo,” sabi ni Arturo, biglang umatras.
Humakbang ang pulis.
“Sir, huwag n’yo pong pahirapan.”
Pero biglang hinablot ni Arturo si Daniela.
Mabilis ang pangyayari.
Isang segundo, nakatayo si Daniela sa gilid ng mesa.
Sa sumunod, nasa harap na siya ni Arturo, nakapulupot ang braso nito sa leeg niya.
May hawak na letter opener si Arturo mula sa mesa ng abogado.
Idiniin niya iyon sa gilid ng leeg ng sarili niyang anak.
Napahiyaw si Daniela.
“Papa!”
“Walang lalapit!” sigaw ni Arturo. “Walang gagalaw!”
Nagtaas ng kamay ang mga pulis, maingat na umatras.
“Sir, ibaba n’yo po ’yan,” sabi ng isa. “Anak n’yo po ’yan.”
“Anak?” Tumawa si Arturo, sira ang tinig. “Anak na walang silbi! Pati simpleng pagpirma ng nanay niya hindi nagawa!”
Nanlaki ang mata ni Daniela.
Sa sandaling iyon, nakita niya ang buong katotohanan.
Hindi siya anak.
Hindi siya prinsesa.
Hindi siya kakampi.
Isa lang siyang gamit.
At ngayong wala na siyang silbi, kaya rin siyang itapon.
“Ma…” umiiyak niyang tawag sa akin. “Ma, tulungan mo ako…”
Ang salitang iyon ay dumurog sa pinakahuling piraso ng puso ko.
Ma.
Matapos niya akong ipagkanulo.
Matapos niya akong ihatid sa Tondo.
Matapos niyang hayaang may lalaking may dalang gasolina na pumunta sa gusali ko.
Ako pa rin ang tinawag niya.
Ako pa rin ang ina.
Nanigas ako sa kinatatayuan.
Si Liza ay napaupo sa sahig, hawak ang tiyan. Si Jomar ay nanginginig sa sulok. Ang abogado ko ay dahan-dahang humarang sa harap ko, pero itinulak ko siya nang bahagya.
“Elena, huwag,” bulong niya.
Pero hindi ako nakinig.
Humakbang ako palapit.
“Arturo.”
“Tumigil ka!” sigaw niya, lalo pang idiniin ang letter opener. May manipis na pulang guhit na lumitaw sa leeg ni Daniela.
Napasinghap ako.
“Gusto mo ako?” tanong ko. “Bitawan mo siya. Ako ang kunin mo.”
Umiling si Daniela, umiiyak.
“Ma, huwag…”
Ngumisi si Arturo.
“Ayan. Ganyan ka noon pa, Elena. Lagi kang nagpapakamartir. Kaya ka madaling lokohin.”
“Siguro nga,” sabi ko. “Pero ikaw, Arturo, noon pa man duwag ka.”
Nagbago ang mata niya.
“Anong sinabi mo?”
“Duwag. Tinulak mo ang kuya ko dahil natakot kang mabuking. Ginamit mo ang anak natin dahil wala kang lakas harapin ako. Ngayon, itinatago mo ang sarili mo sa likod ng leeg ng babaeng tinawag mong anak.”
“Tumahimik ka!”
“Bakit? Masakit marinig?”
Nakita kong nanginginig ang kamay niya.
Sa likod niya, dahan-dahang gumalaw ang isa sa mga pulis. Hindi ko ito tiningnan. Alam kong kailangan kong panatilihin ang mata ni Arturo sa akin.
“Akala mo ba panalo ka kapag napatay mo ako?” tanong ko. “Lahat ng papeles nasa abogado ko. Lahat ng recordings may kopya. Lahat ng bank transfers na-trace na. Kahit masunog ako, hindi mo na mabubura ang ginawa mo.”
“Sinungaling ka.”
“Gusto mong subukan?”
Saglit siyang natigilan.
At doon nangyari.
Mabilis na sumugod ang pulis mula sa gilid.
Hinawakan niya ang kamay ni Arturo na may letter opener. Nagpumiglas si Arturo. Napasigaw si Daniela. Natumba ang upuan. Bumagsak ang folder. Kumalat ang mga papel sa sahig na parang puting ibong pinunit ang pakpak.
Sa gitna ng gulo, narinig ko ang sigaw ni Liza.
“Arturo, huwag!”
Pero huli na.
Bumagsak silang tatlo sa sahig.
Nabitawan ni Arturo ang letter opener.
Dinamba siya ng pulis.
Si Daniela ay gumapang palayo, hawak ang leeg, umiiyak nang parang bata.
Tumakbo siya papunta sa akin.
“Ma!”
Pero bago niya ako mayakap, umatras ako.
Natigilan siya.
Sa mga mata niya, nakita ko ang sakit.
Pero hindi iyon katumbas ng sakit na ibinaon niya sa akin.
“Ma…” mahina niyang sabi. “Please…”
Tiningnan ko ang sugat sa leeg niya. Maliit lang, pero dumudugo.
May bahagi sa akin na gustong punasan iyon.
May bahagi sa akin na gustong yakapin siya at sabihing, “Tapos na, anak.”
Pero hindi pa tapos.
Hindi pa puwede.
Dahil sa sahig, habang pinoposasan si Arturo, bigla siyang tumawa.
Mahina.
Pagkatapos, lumakas.
“Akala n’yo tapos na?” sabi niya, nakadapa, pisngi nakadikit sa malamig na marmol. “Akala n’yo nakuha n’yo na ako?”
Hinila siya ng pulis patayo.
May dugo sa labi niya, pero nakangisi pa rin siya.
“Elena,” sabi niya, “hindi mo pa rin alam kung nasaan ang tunay na ledger.”
Tumigil ang paghinga ko.
Tiningnan ko si Liza.
Namumutla siya.
Tiningnan ko si Atty. Villanueva.
Naningkit ang mga mata niya.
“What ledger?” tanong niya.
Tumawa si Arturo.
“Ang ledger na hinahanap ng kuya niya. Ang ledger na magpapatunay kung saan galing ang unang pera ng karinderya. Ang ledger na kapag lumabas…”
Bigla siyang tumingin kay Daniela.
At ang ngisi niya ay naging mas malapad.
“…hindi lang ako ang makukulong.”
Nanigas si Daniela.
“Papa, ano’ng ibig mong sabihin?”
“Hindi mo ba sinabi sa kanya, Elena?” tanong ni Arturo, nakatingin sa akin ngayon. “Hindi mo sinabi sa anak natin kung kaninong pangalan ang nasa unang pahina?”
Hindi ko maintindihan.
“Ano’ng pinagsasabi mo?”
Pero bago siya makasagot, biglang tumunog ang cellphone ni Atty. Villanueva.
Tumayo siya sa gilid at sinagot iyon.
Ilang segundo lang.
Pagbalik niya, iba na ang mukha niya.
Mahigpit ang hawak niya sa phone.
“Ginang Elena,” sabi niya, mababa ang boses. “May tumawag mula sa Batangas.”
Naramdaman kong bumigat ang dibdib ko.
“Si Kuya Ramon?”
Tumango siya.
“Nagising daw po siya kanina. At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, nakapagsalita siya nang malinaw.”
Napahawak ako sa mesa.
“Ano ang sinabi niya?”
Tumingin muna si Atty. Villanueva kay Arturo.
Pagkatapos kay Daniela.
Pagkatapos sa akin.
“Isa lang po ang sinabi niya nang paulit-ulit.”
Hindi ako makahinga.
“Ano?”
Dahan-dahang binigkas ng abogado ko:
“‘Huwag pagkatiwalaan si Daniela. Siya ang may hawak ng susi.’”
Sa sandaling iyon, bumagsak ang cellphone ni Daniela mula sa nanginginig niyang kamay.
At mula sa screen nitong nabasag, umilaw ang isang bagong mensahe mula sa hindi naka-save na numero:
“Miss D, nahanap na namin ang matandang lalaki sa Batangas. Itutuloy ba namin ang pagpapatahimik sa kanya?”