nang banggitin ni kuya ramon ang susi, nalaman kong ang anak kong humingi ng tulong ay matagal palang may sariling plano
bahagi 4: nang banggitin ni kuya ramon ang susi, nalaman kong ang anak kong humingi ng tulong ay matagal palang may sariling plano
“Miss D, nahanap na namin ang matandang lalaki sa Batangas. Itutuloy ba namin ang pagpapatahimik sa kanya?”
Ang mensahe sa nabasag na screen ng cellphone ni Daniela ay parang buhay na ahas na biglang gumapang sa gitna ng opisina.
Walang nagsalita.
Kahit ang mga pulis ay natigilan ng ilang segundo.
Ako naman ay nakatitig lang sa pangalan sa itaas ng mensahe.
Hindi naka-save ang numero.
Pero ang tinawag nito ay malinaw.
Miss D.
Daniela.
Ang anak kong ilang minuto lang ang nakalipas ay umiiyak sa harap ko, humihingi ng awa, tinatawag akong “Ma” na para bang siya ang batang minsang hinahanap ako tuwing may kulog.
Dahan-dahan kong itinaas ang tingin ko sa kanya.
Namumutla siya.
“Ma…” nanginginig niyang sabi. “Hindi ko alam ’yan.”
Hindi ako sumagot.
“Hindi sa akin ’yan. Hindi ako nag-utos. Hindi ko alam kung sino sila.”
Lumapit ang isang pulis at pinulot ang cellphone niya mula sa sahig gamit ang panyo.
“Ma’am Daniela, kailangan po naming kunin ang cellphone ninyo bilang ebidensya.”
Bigla niyang hinablot ang phone.
“Hindi!”
Mabilis siyang napigilan ng pulis.
Doon ko nakita.
Hindi lang takot ang nasa mukha niya.
May galit.
May poot.
May isang lihim na pilit niyang pinipigilang lumabas.
“Daniela,” sabi ko, halos pabulong. “Si Kuya Ramon ang tinutukoy nila.”
Umiling siya nang mabilis.
“Hindi ko siya kilala nang personal, Ma. Bata pa ako noong nangyari sa kanya.”
“Pero sabi niya, nasa’yo ang susi.”
Napatigil siya.
Isang segundo lang.
Ngunit sapat iyon.
Sapat para maramdaman kong may pumutok na naman sa loob ng dibdib ko.
Si Arturo, na nakaposas na at hawak ng pulis, ay biglang tumawa.
Mahina muna.
Pagkatapos, lumakas nang lumakas hanggang umalingawngaw sa opisina.
“Ayan,” sabi niya. “Ayan na. Lumalabas na ang tunay na dugo ng anak mo, Elena.”
“Tumahimik ka!” sigaw ni Daniela.
Ngunit hindi tumigil si Arturo.
“Akala mo ba ginagamit lang kita? Daniela, ikaw ang unang lumapit sa akin. Ikaw ang nagsabing pagod ka nang maging anak ng babaeng walang ibang ginawa kundi maghirap at magpaawa.”
“Sinungaling ka!”
“Sinungaling?” Ngumisi si Arturo. “Sabihin mo sa nanay mo kung sino ang unang nagtanong kung kailan siya mamamatay para hindi na mahati ang mana.”
Parang may sumabog sa loob ng ulo ko.
Hindi ko alam kung sino ang huminga nang malakas sa paligid.
Si Liza, na nakahiga na sa stretcher, ay napasinghap. Si Jomar ay napaatras. Si Atty. Villanueva ay mabilis na tumingin sa akin, marahil natatakot akong bumagsak.
Pero hindi ako bumagsak.
Hindi pa.
May mga sakit na sobrang lalim, hindi ka na pinapabagsak.
Pinapatayo ka nito.
Pinapatigas.
Pinapalamig.
Tiningnan ko si Daniela.
“Sinabi mo iyon?”
Namumula ang mga mata niya.
“Ma, hindi ganoon…”
“Sinabi mo ba iyon?”
Napalunok siya.
Sa unang pagkakataon mula nang mabunyag ang lahat, hindi siya umiyak agad.
Hindi siya lumuhod.
Hindi siya nagkunwaring bata.
Sa halip, unti-unting nagbago ang mukha niya.
Ang pagkataranta ay napalitan ng pagod.
Ang pagod ay napalitan ng galit.
At ang galit ay napalitan ng isang ekspresyong hindi ko kailanman inasahang makita sa anak ko.
Panghihinayang.
Hindi sa ginawa niya.
Kundi dahil nahuli siya.
“Oo,” sabi niya sa wakas.
Parang may humila ng lahat ng hangin palabas ng silid.
“Oo, sinabi ko,” ulit niya, mas malinaw ngayon. “Pero dahil totoo naman, Ma.”
Napatitig ako sa kanya.
“Daniela…”
“Pagod na ako!” sigaw niya.
Ang sigaw niya ay hindi na iyak ng anak.
Iyon ay sigaw ng taong matagal nang nag-iipon ng inggit.
“Pagod na akong marinig kung gaano ka nagsakripisyo para sa akin. Pagod na akong paulit-ulit mong iparamdam na utang ko ang buhay ko sa’yo. Bawat bayad mo sa tuition, bawat damit na binili mo, bawat pagkain na iniluto mo, lahat may kapalit na guilt!”
Hindi ako makapaniwala sa naririnig ko.
“Guilt?” tanong ko. “Daniela, hindi kita siningil kahit kailan.”
“Hindi mo kailangang magsingil!” sigaw niya. “Sapat na ang mukha mo! Sapat na ang pagod mong mata! Sapat na ang kuwento mo na ibinenta mo ang kuwintas ni Lola para makapag-aral ako! Akala mo ba hindi iyon singil?”
Tahimik ang lahat.
Kahit si Arturo ay hindi na tumatawa.
Nakatitig siya kay Daniela na parang kahit siya ay nagulat sa lalim ng lason sa anak namin.
“Gusto ko lang mabuhay nang hindi ako laging anak ng isang martir,” tuloy ni Daniela. “Gusto ko ng sariling bahay. Sariling pera. Sariling pangalan. Hindi ’yung habang buhay akong nakakadena sa utang na loob.”
Dahan-dahan kong kinuyom ang kamay ko.
“Kung gusto mo ng sariling buhay, bakit hindi ka umalis? Bakit kailangan mo akong lokohin? Bakit kailangan mong ipasunog ang lugar na tinutuluyan ko?”
“Hindi ko sinabi na sunugin ka!”
“Tapos si Kuya Ramon?”
Napapikit siya.
“Hindi ko alam na papatayin nila siya.”
Papatayin.
Hindi “takutin”.
Hindi “kausapin”.
Papatayin.
Narinig iyon ng lahat.
Isa sa mga pulis ay agad na nagsulat sa maliit na notebook.
“Ma’am Daniela,” sabi niya, “linawin po natin. May alam kayo sa planong pananakit kay Ginoong Ramon?”
Biglang natauhan si Daniela.
“Hindi. I mean—hindi ganoon. Hindi ko sinabing patayin. Pinahanap ko lang siya.”
“Para saan?” tanong ni Atty. Villanueva.
Nanahimik siya.
Lumapit ako ng isang hakbang.
“Para saan, Daniela?”
Hindi pa rin siya sumagot.
Si Arturo ang sumagot mula sa likod niya.
“Dahil nasa kanya ang unang kopya ng ledger.”
Umikot ang tingin ko kay Arturo.
“Anong ledger?”
“Ang ledger ng karinderya. Ang totoong record ng unang puhunan. Akala mo ba galing lang sa ipon mo iyon?” Ngumisi siya. “Napakabanal mo naman, Elena.”
Hindi ko maintindihan.
“Anong ibig mong sabihin?”
Ngunit bago pa siya makapagsalita pa, biglang pumasok ang isa pang tawag sa cellphone ni Atty. Villanueva. Mabilis niya itong sinagot.
Nakita kong nagbago ang kulay ng mukha niya.
“Opo… Hawakan n’yo po siya. Huwag n’yo pong hahayaang may makalapit. Papunta na kami.”
Ibinaba niya ang tawag at lumapit sa akin.
“Ginang Elena, kailangan nating pumunta sa Batangas.”
“Si Kuya Ramon?”
“Buhay siya. Pero may dalawang lalaki raw na nagtangkang pumasok sa compound ng pinsan ninyo. Nahuli ng barangay tanod ang isa. Nakatakas ang isa.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
“At si Kuya?”
“Nasa loob. Bantay ng barangay at pulis. Pero may sinabi siya ulit.”
“Ano?”
Tumingin si Atty. Villanueva kay Daniela.
“Sinabi niyang nasa lumang rosaryo raw ang susi.”
Rosaryo.
Parang may bumukas na lumang pinto sa isip ko.
Ang rosaryong iyon.
Itim na rosaryo na palaging hawak ni Kuya Ramon pagkatapos niyang ma-stroke. Kahit hindi na siya makapagsalita, kahit nanginginig ang kamay niya, hindi niya iyon binitawan.
Akala ko dahil naging madasalin siya matapos ang nangyari.
Akala ko takot lang siya sa kamatayan.
Iyon pala, may itinatago siya.
“Susi ng ano?” tanong ko.
“Hindi pa raw niya masabi nang maayos. Pero paulit-ulit niyang binabanggit ang salitang ‘aparador’ at ‘unang pahina’.”
Biglang gumalaw si Daniela.
Mabilis.
Hindi ko inaasahan.
Tinulak niya ang upuang nasa tabi niya, tumama iyon sa binti ng pulis. Habang naabala ang lahat, tumakbo siya patungo sa pinto.
“Daniela!” sigaw ko.
Nahabol siya ng isang pulis bago pa siya makalabas ng opisina. Pero sa pagpupumiglas niya, may nahulog mula sa bulsa ng blazer niya.
Isang maliit na susi.
Luma.
May nakasabit na pulang sinulid.
Pinulot ito ni Atty. Villanueva gamit ang tissue.
Nakita ko ang mukha ni Daniela.
Doon ko naintindihan.
Ito ang susi.
Hindi ang nasa rosaryo.
May dalawang susi.
Ang isa kay Kuya Ramon.
Ang isa sa anak ko.
“Sa’n mo nakuha ’yan?” tanong ko.
Hindi siya sumagot.
“Daniela!”
Bigla siyang natawa.
Mahina.
Pagod.
Basag.
“Alam mo ba kung bakit hindi ka dapat nagtitiwala sa taong masyadong matagal na nanahimik, Ma?” sabi niya. “Kasi minsan, ang pananahimik nila, hindi dahil biktima sila. Kundi dahil may tinatago rin sila.”
“Anong ibig mong sabihin?”
“Tanungin mo si Tito Ramon.” Tumulo ang luha niya, pero nakangiti siya. “Tanungin mo kung bakit niya hawak ang ledger sa simula pa lang. Tanungin mo kung bakit hindi niya iyon ibinigay sa’yo bago siya na-stroke. Tanungin mo kung kaninong pangalan ang nasa unang pahina.”
“Sinabi na ’yan ng papa mo,” sabi ko, malamig. “Pero wala akong maintindihan.”
“Maiintindihan mo rin,” sagot niya. “At kapag naintindihan mo, baka hindi mo na ako lang ang kamuhian mo.”
Hindi ko alam kung pananakot iyon o desperadong pagsisinungaling.
Pero ang bawat salita niya ay parang may kawit na humihila sa nakaraan.
Napatingin ako kay Arturo.
May kakaibang ngiti sa labi niya.
Ngiti ng taong kahit nakaposas, naniniwala pa ring may panalo siyang baraha.
“Buksan n’yo,” sabi niya.
Tumingin ang lahat sa kanya.
“Buksan n’yo ang aparador. Kunin n’yo ang ledger. Basahin ninyo ang unang pahina.” Tumingin siya sa akin. “At pagkatapos, Elena, tanungin mo ang sarili mo kung bakit galit na galit ang anak mo sa’yo.”
Hindi ko na kinaya.
Lumapit ako at sinampal siya.
Malakas.
Umalingawngaw iyon sa buong silid.
Tumagilid ang mukha ni Arturo, pero nang bumalik ang tingin niya sa akin, tumatawa pa rin siya.
“Masakit ba?” bulong niya. “Mas masakit kapag nalaman mo.”
Nang mga sumunod na minuto, naging magulo ang lahat.
Dinala si Liza ng paramedics palabas, pero bago siya tuluyang mailabas, hinawakan niya ang kamay ko.
Mahina na siya, pawis na pawis, pero pilit niyang ibinuka ang bibig.
“Pasay…” bulong niya.
Napayuko ako.
“Ano?”
“Hindi… sinunog ang cabinet…”
Hinila siya ng paramedic.
“Ma’am, please, kailangan na po natin umalis.”
Pero nagpumiglas siya, pilit na nagsalita.
“Hindi cabinet ang nasunog… tao…”
Tumigil ang mundo ko.
“Ano?”
Ngunit naisakay na siya sa stretcher palabas ng pinto.
“Liza!” sigaw ko. “Anong ibig mong sabihin? Sinong tao?”
Hindi na siya nakasagot.
Ang tanging narinig ko ay ang mabilis na yabag ng paramedics sa hallway at ang tunog ng elevator na bumukas.
Si Arturo ay natahimik na.
At iyon ang mas nakakatakot.
Dahil kung kasinungalingan ang sinabi ni Liza, dapat tumawa siya.
Dapat sigawan niya siya.
Dapat sabihing baliw ang babae.
Pero hindi.
Tahimik siya.
Tahimik na parang may libing sa bibig niya.
“Ginang Elena,” sabi ng pulis. “Mas mabuting sumama muna kayo sa amin. Kailangan din nating i-secure ang kapatid ninyo sa Batangas.”
Tumango ako.
Hindi ko alam kung paano ako nakalakad palabas ng opisina.
Sa elevator, hindi ko tiningnan si Daniela.
Nakaposas na siya ngayon. Hawak ng isang babaeng pulis. Ang anak kong minsan kong tinirintas ang buhok bago pumasok sa eskuwela, ngayon ay nakatungo, may bakas ng dugo sa leeg, nanginginig ang balikat.
“Ma,” bulong niya.
Hindi ako lumingon.
“Ma, please.”
Tahimik pa rin ako.
“Hindi mo alam ang buong kuwento.”
Sa wakas, tumingin ako sa kanya.
“Kung may kuwento kang sasabihin, sabihin mo sa presinto.”
Umiling siya.
“Hindi. Doon mo dapat marinig.”
“Saan?”
Sa unang pagkakataon, nakita ko ang takot sa kanyang mga mata na hindi para sa sarili niya.
“Sa Pasay.”
Bumukas ang elevator sa ground floor.
Naghihintay sa labas ang ilang guwardiya, pulis, at mga usiserong empleyado ng building. Habang inilalabas si Arturo, bigla niyang sinigaw:
“Elena! Kapag pumunta ka sa Pasay, huwag mong sisihin ang patay!”
Nilingon ko siya.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Ngumisi siya.
“May dahilan kung bakit hindi nagsalita si Ramon nang labing-apat na taon. Hindi dahil hindi niya kaya. Kundi dahil takot siyang sabihin sa’yo ang ginawa n’yo.”
Ginawa n’yo.
Hindi “ginawa ko”.
Hindi “ginawa niya”.
Ginawa n’yo.
Pinigilan ako ni Atty. Villanueva bago pa ako makalapit ulit kay Arturo.
“Ginang Elena, huwag po.”
Pero ang mga salitang iyon ay dumikit na sa isip ko.
Ginawa n’yo.
Nang makarating kami sa presinto, pinaghiwalay kami.
Kinunan ako ng pahayag.
Ipinakita ko ang recording sa bluetooth. Ang screenshots ng group chat. Ang USB. Ang mga mensahe. Ang banta sa Tondo. Ang mensahe tungkol kay Kuya Ramon.
Paulit-ulit nilang tinanong kung may dating alitan ba kami, kung may ibang taong may interes sa ari-arian, kung may naaalala ba ako noong gabing na-stroke si Kuya Ramon.
Paulit-ulit kong sinagot.
Pero habang nagsasalita ako, iba ang nasa isip ko.
Ang rosaryo.
Ang aparador.
Ang unang pahina.
At ang sinabi ni Liza:
“Hindi cabinet ang nasunog… tao…”
Pagsapit ng hapon, dumating ang pinsan kong si Mila mula Batangas. Nanginginig siya nang yakapin ako.
“Ate Elena,” sabi niya, “si Kuya Ramon… gusto ka niyang makita. Ngayon na.”
“Nasaan siya?”
“Nasa bahay. Ayaw niyang dalhin sa ospital. Umiiyak siya. Paulit-ulit niyang sinasabi na huli na raw, huli na raw.”
“May sinabi pa ba siya?”
Tumango si Mila, namumutla.
“May pangalan siyang binanggit.”
Sikip ang dibdib kong nagtanong:
“Kanino?”
Lumapit siya sa tenga ko, halos pabulong.
“Daniela.”
Napapikit ako.
“At isa pa.”
Dahan-dahan kong iminulat ang mga mata ko.
“Sino?”
“Isang batang lalaki raw. Nawawala noon. Sa Pasay. Labing-apat na taon na ang nakalipas.”
Nanlamig ang dugo ko.
Bago ko pa siya matanong, lumapit si Atty. Villanueva.
“Ginang Elena, nakuha na ng tauhan ko ang kopya ng lumang property map ng karinderya ninyo sa Pasay. May maliit palang storage room sa likod na hindi kasama sa renovation records.”
“Storage room?”
“Opo. At ang susi na nakuha kay Daniela…” Tumingin siya sa hawak na evidence pouch. “Mukhang tugma sa lumang padlock ng storage room na iyon.”
Hindi ko na alam kung ano ang mas malakas sa dibdib ko.
Takot.
Galit.
O ang pakiramdam na may bangkay sa nakaraan na matagal nang naghihintay mabuksan.
“Pumunta tayo sa Pasay,” sabi ko.
“Ate,” pigil ni Mila, “si Kuya Ramon—”
“Pagkatapos. Kailangan kong malaman kung ano ang nasa likod ng lahat.”
Hindi nagtagal, nakasakay na kami sa sasakyan ng abogado ko, may kasunod na dalawang pulis.
Habang binabaybay namin ang daan papuntang Pasay, unti-unting nagdilim ang langit. Makapal ang ulap, mababa, parang nakadagan sa buong Maynila. Sa gilid ng kalsada, naglalakad ang mga tao, walang kaalam-alam na ang mundo ko ay unti-unting nabubuksan na parang sugat na may nana.
Pagdating namin sa lumang karinderya, halos hindi ko ito nakilala.
Sarado na ito mula nang magsimula ang kaso ng paghihiwalay. May alikabok ang grills. Kupas na ang karatulang minsan kong ipinagawa gamit ang unang ipon ko:
“Elena’s Lutong-Bahay.”
Dito ako nagsimula.
Dito ako tumanda.
Dito ako minsang naniwalang kahit mahirap ang buhay, basta buo ang pamilya, kakayanin.
Ngayon, nakatayo ako sa harap nito na parang nakaharap sa puntod.
Binuksan ng pulis ang pangunahing pinto.
Sumalubong ang amoy ng lumang mantika, alikabok, at kahoy na nabasa ng ulan.
Diretso kaming pumunta sa likod.
Naroon pa rin ang maliit na opisina.
Ang mesa ni Kuya Ramon noon.
Ang cabinet na sinabi ni Arturo na nasunog.
Pero sa likod ng cabinet, ayon sa lumang mapa, may puwang.
Tinulungan ng pulis na hilahin ang cabinet.
Gumiyagiyag ito sa sahig.
At doon namin nakita.
Isang maliit na pintuang kahoy, halos kasinlaki lang ng aparador.
May lumang padlock.
Pula ang kalawang.
Inabot ni Atty. Villanueva ang susi mula sa evidence pouch sa pulis.
Ipinasok ito sa padlock.
Umikot.
Kumalas.
Naramdaman kong nanghina ang mga tuhod ko.
Binuksan ang pinto.
Madilim sa loob.
Sumingaw ang amoy na hindi ko maipaliwanag.
Hindi lang amag.
Hindi lang alikabok.
May iba.
Mabigat.
Bulok.
Lumang-luma.
Tinakpan ni Mila ang ilong niya.
“Diyos ko…”
Itinutok ng pulis ang flashlight sa loob.
Una naming nakita ang lumang kahon ng biscuit.
Pagkatapos, mga plastik na supot.
Pagkatapos, isang notebook na nakabalot sa oilcloth.
“Ledger,” sabi ni Atty. Villanueva.
Kinuha ito ng pulis gamit ang gloves.
Pero bago pa niya tuluyang mailabas ang notebook, tumama ang ilaw sa ilalim ng maliit na aparador.
May isa pang bagay doon.
Isang maliit na sapatos pambata.
Asul.
Kupas.
May nakadikit pang tuyong putik sa gilid.
Hindi ako makahinga.
Dahan-dahang yumuko ang pulis at itinapat pa ang flashlight.
Sa pinakaloob, sa likod ng mga kahon, may nakabalot na kumot.
Maliit.
Parang katawan ng bata.
Napaatras si Mila at napasigaw.
Ako naman ay hindi makagalaw.
Sa sandaling iyon, tumunog ang cellphone ni Atty. Villanueva.
Sinagot niya ito, nakatingin pa rin sa loob ng storage room.
“Ano?” tanong niya.
Ilang segundo siyang nakinig.
Pagkatapos, napatingin siya sa akin.
Maputla ang mukha niya.
“Ginang Elena…”
Hindi ko maialis ang tingin sa maliit na sapatos.
“Ano?”
“Tumawag ulit mula Batangas.”
“Si Kuya Ramon?”
Tumango siya.
“Sinabi niya ang pangalan ng batang nawawala noon.”
Bumigat ang hangin.
“Anong pangalan?”
Hindi agad siya nakasagot.
“Attorney,” sabi ko, nanginginig na ang boses. “Sabihin mo.”
Dahan-dahan niyang binigkas:
“Gabriel.”
Parang tumigil ang puso ko.
Gabriel.
Pangalan iyon ng batang lalaki na inampon ko nang tatlong buwan bago siya biglang nawala labing-apat na taon na ang nakalipas.
Ang batang sinabi ni Arturo na kinuha raw pabalik ng tunay na ina.
Ang batang iniyakan ko nang lihim dahil kahit hindi ko siya kadugo, minahal ko siya.
At bago pa ako makapagsalita, may biglang tumunog mula sa loob ng lumang storage room.
Isang mahinang ringtone.
Lahat kami napahinto.
Imposible.
Dahan-dahang itinapat ng pulis ang flashlight sa kumot.
Sa tabi ng maliit na balot, may lumang cellphone na nakasaksak sa power bank.
Umiilaw ang screen.
May bagong tawag.
At ang pangalan ng tumatawag ay:
Daniela.