SA HANDaan NG ISANG BUWANG GULANG NAMING ANAK, PINAPIRMA AKO NG BIYENAN KO SA PAGHIHIWALAY—TATLONG ARAW PAGKATAPOS, NAMUTLA ANG ASAWA KO SA TAWAG NG BANGKO
Sa mismong handaan para sa unang buwan ng anak naming babae, inilapag ng biyenan ko sa harap ko ang kasunduan sa paghihiwalay.
“Babae lang naman. Sa iyo na ang bata. Wala kaming pakinabang sa kaniya.”
Hindi ako nakipagtalo.
Pinirmahan ko ang papel, kinuha ang anak ko, at umalis nang walang hinihinging kahit isang piso.
Tatlong araw pagkatapos, isang tawag mula sa bangko ang nagpamutla sa asawa ko.
Pero bago iyon, akala ng pamilya niya sila ang nanalo.
Agad na hinablot ni Lourdes Monteverde, ang biyenan ko, ang kasunduan mula sa kamay ko.
Sinuri niya ang bawat pahina na para bang naghihintay siyang makita kung may itinago akong kondisyon sa maliliit na letra.
Nang makitang malinaw ang pirma ko, napangiti siya.
“Okay na.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa sanggol na mahimbing na natutulog sa mga bisig ko.
“Sa iyo na si Lia. Hindi naman namin kailangan.”
Napahigpit ang yakap ko sa anak ko.
Isang buwan pa lang si Lia.
Maliit ang kaniyang mga daliri. Mapula pa ang kaniyang mga pisngi. Kapag natutulog siya, bahagyang nakabukas ang kaniyang bibig na para bang wala siyang anumang problema sa mundo.
Hindi niya alam na sa araw na dapat ay ipinagdiriwang ng pamilya ang pagdating niya, tinatawag siyang walang halaga ng sarili niyang lola.
Hindi rin niya alam na iyon ang araw na pinili ng kaniyang ama na manahimik.
“Sa akin ang condominium,” malamig na sabi ng asawa kong si Adrian. “Binili ko iyon bago tayo ikasal. Pati ang sasakyan. Iyong laman ng joint savings natin, puwedeng hatiin.”
Tumingin ako sa lalaking minahal ko nang halos limang taon.
Tatlong taon kaming magkasintahan.
Dalawang taon kaming kasal.
Noong araw ng kasal namin sa Tagaytay, hinawakan niya ang kamay ko at nangakong hindi niya ako pababayaan kahit anong mangyari.
Ngayon, hindi niya man lamang kayang tumingin nang diretso sa akin.
“Hindi ko kailangan ang pera.”
Biglang lumiwanag ang mukha ni Lourdes.
Pero mabilis niya iyong itinago.
“Pag-isipan mong mabuti, Sofia,” sabi niya. “Mahirap maging single mother. Sino pa ang gugustong magpakasal sa babaeng may anak na?”
“Problema ko na iyon.”
Tumayo ako.
Wala akong maleta.
Isang diaper bag lang, ilang bote ng gatas, dalawang set ng damit ni Lia at ang wallet ko ang dala ko.
Pagdating ko sa pintuan, narinig kong tinawag ako ni Adrian.
“Sofia.”
Huminto ako.
Hindi ako lumingon.
“Talagang aalis ka?”
May pag-aalinlangan sa boses niya.
Sa loob ng ilang segundo, may bahagi sa akin na gustong marinig siyang sabihing huwag.
Na mali ang lahat.
Na hindi niya kayang mawala kami.
Pero wala siyang sinabi.
Kaya binuksan ko ang pinto.
“Ang babaeng hindi ninyo kailangan,” mahina kong sabi, “ay anak mo rin.”
At umalis ako.
Paglabas ko ng condominium building sa Bonifacio Global City, napakaliwanag ng araw.
Parang hindi bagay sa araw na iyon ang magandang panahon.
Mahimbing pa rin si Lia sa dibdib ko.
“Nandito si Mama,” bulong ko. “Kahit tayong dalawa na lang, hindi kita hahayaang maramdaman na kulang ka.”
Doon lang tumulo ang luha ko.
Hindi dahil gusto kong bumalik.
Kundi dahil minsan, buong puso kong naniwalang magiging mabuting ama si Adrian.
Umupo ako sa maliit na café sa kabilang kanto at nag-message sa best friend kong si Beatriz Santos.
Hiwalay na kami ni Adrian.
Wala pang limang segundo, tumawag siya.
“ANO?! Sofia, nasaan ka?”
Kinuwento ko ang nangyari.
Nang sabihin kong ang dahilan ay dahil babae ang anak namin, ilang segundo siyang natahimik.
Pagkatapos ay narinig kong napamura siya.
“Anong klaseng pamilya iyon? At alam naman nilang hindi ikaw ang nagdedesisyon kung babae o lalaki ang magiging anak ninyo!”
“Bea, tapos na.”
“Nasaan ka?”
“Okay lang ako.”
“Hindi iyan ang tanong ko.”
Nag-send ako ng location.
Dalawampung minuto lang, dumating siya.
Nang makita niya si Lia, namula agad ang mga mata niya.
“Bigay mo sa akin.”
Maingat niyang kinuha ang bata.
“Aba, tingnan mo nga naman. Ang ganda-ganda. Tapos sasabihin nilang hindi nila kailangan?”
Napangiti ako kahit umiiyak.
“Kamukha mo,” sabi niya.
“Mas maganda.”
“Obviously.”
Napatawa ako.
Iyon ang una kong tawa mula nang magising ako nang umagang iyon.
“Doon ka sa condo ko,” sabi ni Bea. “May extra room ako.”
“Bea—”
“Kapag tumanggi ka, hindi na tayo magkaibigan.”
Kilala ko siya.
Walang saysay ang pagtatalo.
Kaya kinagabihan, nasa maliit niyang two-bedroom condo na kami sa Mandaluyong.
Tinulungan niya akong ayusin ang crib na ginagamit noon ng pamangkin niya.
Habang natutulog si Lia, naupo kami sa dining table.
“Hindi talaga kayo nag-usap ni Adrian bago ka pumirma?”
Umiling ako.
“Ano pang pag-uusapan?”
Napabuntong-hininga siya.
“Dati naman okay sa iyo ang biyenan mo, ‘di ba?”
“Bago ako mabuntis.”
Noong unang taon ng kasal namin, palaging nagtatanong si Lourdes kung kailan kami magkakaanak.
Nang malaman niyang buntis ako, para akong naging prinsesa.
May soup tuwing gabi.
May prutas.
May vitamins.
May driver kapag may checkup ako.
Akala ko mahal niya ako.
Hanggang sa ikaapat na buwan ng pagbubuntis ko.
Sinabi ng sonologist na mukhang babae ang sanggol.
Pag-uwi namin, hindi na ako kinausap ni Lourdes.
Kinabukasan, sinabi niya habang kumakain kami:
“Sana mali ang ultrasound.”
Natawa ako noon dahil akala ko biro.
Hindi pala.
Habang lumalaki ang tiyan ko, lalo ring lumalamig ang trato niya.
Kapag may bisita, paulit-ulit niyang sinasabing:
“Okay lang. Bata pa naman sila. Susunod, lalaki na.”
Parang rehearsal lang si Lia para sa batang talagang hinihintay nila.
Mas masakit, hindi ako ipinagtanggol ni Adrian.
“Hayaan mo na si Mama,” lagi niyang sinasabi.
“Matanda na.”
“Lumaki kasi sila sa probinsiya.”
“Gusto lang niyang may magpatuloy ng apelyido.”
Palaging may dahilan.
Hanggang sa araw ng handaan.
Doon ko naintindihan na hindi pala ako asawa sa paningin nila.
Isa lamang akong babaeng inaasahang magbigay ng lalaking tagapagmana.
At dahil “nabigo” ako, puwede na akong itapon.
“Anong gagawin mo ngayon?” tanong ni Bea.
“Babalik ako sa trabaho.”
Napatingin siya sa akin.
“Sigurado ka? Isang buwan pa lang si Lia.”
“Hindi agad full-time. Pero kakausapin ko ang dati kong kumpanya.”
Tumahimik si Bea.
Alam niya kung gaano ko kamahal ang trabaho ko bago ako nag-maternity leave.
Risk management consultant ako noon para sa mga malalaking kumpanya at bangko sa Metro Manila.
Noong lumalaki ang negosyo ng pamilya ni Adrian, ilang beses ko rin silang tinulungan.
Hindi ko iyon ipinagmalaki.
Pamilya ko sila.
Bakit ko bibilangin ang tulong ko sa sariling asawa?
O iyon ang akala ko.
Lumipas ang unang gabi.
Pagkatapos ang ikalawang araw.
Hindi tumawag si Adrian.
Ni isang beses, hindi niya tinanong kung kumusta ang anak niya.
Sa ikatlong araw, alas-diyes ng umaga, nasa nursery ako at pinapadede si Lia nang mag-vibrate ang cellphone ko.
Isang message mula kay Adrian.
Ano ang ginawa mo?
Tinitigan ko iyon.
Hindi ako sumagot.
Makalipas ang ilang segundo, tumawag siya.
Hindi ko sinagot.
Sa kabilang panig ng Metro Manila, nasa conference room si Adrian kasama ang kaniyang ina at ang chief financial officer ng Monteverde Logistics.
May hawak na papel ang CFO.
Maputla ang mukha nito.
“Sir Adrian,” sabi niya, “tumawag ang bangko kaninang umaga.”
“Ano naman?”
“Hindi na-renew ang personal guarantee para sa ₱18.5 million credit facility natin.”
Napakunot-noo si Adrian.
“Anong personal guarantee?”
Dahan-dahang itinulak ng CFO ang dokumento sa harap niya.
“Kay Mrs. Sofia Monteverde po.”
Nanigas si Adrian.
“Kay Sofia?”
“Opo.”
Itinuro ng CFO ang huling pahina.
“Ang investment account niya ang pangunahing collateral ng revolving credit line natin sa nakaraang dalawang taon.”
Napahawak si Lourdes sa mesa.
“Ano bang ibig sabihin niyan?”
Huminga nang malalim ang CFO.
“Ibig sabihin po, kung walang kapalit na collateral sa loob ng pitumpu’t dalawang oras…”
Tumingin siya kay Adrian.
“…maaaring i-freeze ng bangko ang credit line ng kumpanya.”
At iyon ang unang pagkakataong tuluyang nawala ang kulay sa mukha ni Adrian.
PARTE2
“…maaaring i-freeze ng bangko ang credit line ng kumpanya.”
Hindi agad nakapagsalita si Adrian.
Tiningnan niyang muli ang papel.
Naroon ang pangalan ko.
SOFIA RAMOS MONTEVERDE.
Sa ilalim niyon ay ang halaga ng investment portfolio na ginamit bilang security dalawang taon na ang nakalipas.
₱22.4 million.
“Hindi puwede.”
Umiling si Lourdes.
“Walang ganoong pera si Sofia.”
Napatingin sa kaniya ang CFO.
“Meron po, Ma’am.”
“Pero hindi naman mayaman ang pamilya niya!”
“Hindi po iyon galing sa asawa niya.”
Ipinaliwanag ng CFO na bago pa kami ikasal, nagtrabaho ako nang halos walong taon sa financial risk management.
Maaga akong nagsimulang mag-invest.
May maliit ding lupang naiwan sa akin ng lolo ko sa Laguna na ibinenta ko bago ang kasal.
Hindi ako milyonaryang tagapagmana.
Hindi rin ako lihim na anak ng isang bilyonaryo.
Nag-ipon lang ako.
Nagtrabaho.
Nag-invest.
At nang malagay sa alanganin ang Monteverde Logistics dalawang taon na ang nakaraan dahil sa pagkawala ng isang malaking kliyente, ako ang nag-alok na pansamantalang gamitin ang investment account ko bilang collateral upang makakuha sila ng revolving credit facility.
Hindi ko iyon itinuring na sakripisyo.
Asawa ko si Adrian.
Kumpanya ng pamilya niya iyon.
Akala ko pamilya ko rin sila.
Taun-taon kailangang i-renew ang guarantee.
At nagkataong tatlong araw pagkatapos kong umalis ang renewal date.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” galit na tanong ni Adrian sa CFO.
Nagulat ang lalaki.
“Sir, alam ninyo po.”
Biglang tumahimik ang silid.
“Pumirma po kayo sa original facility documents dalawang taon na ang nakaraan.”
Unti-unting naalala ni Adrian.
Isang gabi.
Maraming papeles.
Sinabi ko sa kaniya noon:
“Okay na. Approved na ng bangko basta ilalagay muna natin ang investments ko bilang collateral.”
Hinalikan lang niya ako sa noo.
“Bahala ka na diyan. Mas magaling ka sa numbers.”
Hindi na niya muling tinanong.
Para kay Adrian, maliit na detalye lamang iyon.
Ngayon, ang “maliit na detalye” ang maaaring magpatigil sa operasyon ng kumpanya nila.
“Tumawag ka sa kaniya!” sigaw ni Lourdes.
Tinawagan ako ni Adrian.
Hindi ko sinagot.
Nag-message siya.
Sofia, kailangan nating mag-usap.
Wala akong sagot.
Hindi mo puwedeng gawin ito nang walang warning.
Doon ako sumagot.
Dalawang araw bago ang handaan, nag-email ang bangko tungkol sa renewal. Sinabi ko sa iyo.
Matagal bago dumating ang reply.
Naalala niya siguro.
Ipinakita ko nga sa kaniya ang email habang nakaupo kami sa kama.
Hindi niya man lang binasa.
“Next week na natin pag-usapan,” sabi niya noon. “Busy ako sa party ni Lia.”
Ang party kung saan pinalayas nila kami.
Sumunod ang message niya.
Puwede mo bang i-renew muna? Kahit 90 days lang.
Tinitigan ko ang screen.
Pagkatapos ay pinatay ko ang cellphone.
Kinahapunan, pumunta si Adrian sa condo ni Bea.
Nang buksan ng kaibigan ko ang pinto, nakatayo siya sa hallway na pawisan at gusot ang polo.
“Nasaan si Sofia?”
Hinarangan siya ni Bea.
“Bakit?”
“Kailangan ko siyang makausap.”
“Bilang asawa o bilang collateral provider?”
Napapikit si Adrian.
“Please, Bea.”
Narinig ko sila kaya lumabas ako.
“Sofia.”
Parang gusto niya akong lapitan.
Hindi siya pinayagan ni Bea.
Nakatayo lang ako sa sala, hawak si Lia.
Sa unang pagkakataon mula nang ipanganak ang anak namin, tinitigan siya ni Adrian nang matagal.
“Lumaki yata siya,” mahina niyang sabi.
“Tatlong araw ka lang hindi nakakita sa kaniya.”
Napayuko siya.
“Sofia, tungkol sa bangko—”
“Alam ko.”
“Kailangan lang naming magkaroon ng panahon. Kapag hindi na-renew ang facility, baka ma-delay ang payroll. May mga truck payments kami. Supplier accounts. Hindi ganoon kadaling palitan ang collateral.”
“Tama.”
“Kaya sana—”
“Hindi.”
Napatingin siya sa akin.
“Sofia.”
“Hindi ko kinuha ang kalahati ng savings natin.”
“Sabi ko naman puwede mong kunin—”
“Hindi ko kinuha ang condo. Hindi ko kinuha ang kotse. Wala akong hinihinging suporta sa nanay mo. Hindi ko nga dinala kahit ang coffee maker na binili ko.”
“Sofia, hindi iyon ang punto.”
“Eksakto.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Hindi pera ang punto.”
Tumahimik siya.
“Sa loob ng dalawang taon, inilagay ko ang perang pinaghirapan ko bago tayo ikasal bilang seguridad para sa negosyo ninyo. Hindi kita siningil. Hindi ko ipinagsigawan sa nanay mo. Hindi ko sinabi sa mga empleyado ninyo na kung hindi dahil sa account ko, hindi maaaprubahan ang credit line ninyo noon.”
“Sofia—”
“Dahil asawa kita.”
Naramdaman kong umiinit ang mga mata ko.
“Pero noong kailangan kong marinig mula sa iyo na hindi kabawasan sa pagkatao ko ang pagkakaroon ng anak na babae, nanahimik ka.”
Napayuko siya.
“Alam kong mali si Mama.”
“Pero hinayaan mo.”
“Hindi ko gustong lumaki ang gulo.”
Napatawa ako nang mahina.
“Adrian, lumaki ang gulo dahil hindi ka nagsalita.”
Inilipat ko si Lia sa kabilang balikat.
“Hindi ko binawi ang guarantee para gantihan kayo. Hindi naman iyon permanenteng obligasyon. Expired na. Pinili ko lang na huwag nang i-renew.”
“Pero alam mong maaapektuhan ang kumpanya.”
“At alam mong kapag nagkaproblema ang kumpanya, personal kong pera ang nasa panganib.”
Wala siyang maisagot.
“Pinili ninyong wala na ako sa pamilya ninyo,” sabi ko. “Bakit mo inaasahang patuloy kong isusugal ang kinabukasan ko at ng anak ko para sa pamilyang nagsabing wala silang pakinabang sa kaniya?”
Doon siya tuluyang natahimik.
Mula sa crib, bahagyang umiyak si Lia.
Agad akong lumapit.
Bago ko pa siya maabot, kumilos si Adrian.
Pero huminto rin siya.
Para bang hindi niya alam kung may karapatan pa siyang hawakan ang sarili niyang anak.
“Sofia…”
Basag na ang boses niya.
“Hindi ko gustong mawala kayo.”
“Tatlumpung araw kang may pagkakataong ipakita iyon.”
“Puwede kong ayusin.”
“Ang bangko?”
“Tayo.”
Tumingin ako sa kaniya.
Minsan, iyon mismo ang mga salitang pinakagusto kong marinig.
Pero may mga salitang kapag dumating nang huli, hindi na sila gamot.
Patunay na lang sila na kaya pala sanang sabihin noon.
“Hindi ko alam kung kaya mo pang ayusin ang pagiging ama mo,” sabi ko. “Pero ang pagiging asawa mo sa akin, Adrian… tapos na.”
Napapikit siya.
Hindi siya sumigaw.
Hindi siya nagalit.
Marahil dahil sa unang pagkakataon, naintindihan niyang seryoso ako.
Kinabukasan, nalaman ni Lourdes ang sinabi ko.
Tumawag siya gamit ang ibang numero.
“Sofia, huwag kang padalos-dalos.”
Napangiti ako sa irony.
Tatlong araw na ang nakalipas, siya ang nagmamadaling paalisin ako.
Ngayon, ako raw ang padalos-dalos.
“Para naman ito sa kinabukasan ng apo mo,” dagdag niya.
Napahinto ako.
“Apo?”
“Oo naman. Si Lia.”
“Akala ko hindi ninyo kailangan dahil babae.”
Tahimik siya.
“Nasabi ko lang iyon dahil galit ako.”
“Hindi kayo galit noon.”
“Hindi mo naiintindihan ang pressure sa pamilya namin.”
“Hindi ko kailangang intindihin ang pressure na ginagawang dahilan para maliitin ang anak ko.”
“Sofia, kapag bumagsak ang negosyo—”
Pinutol ko ang tawag.
Doon ko tuluyang naunawaan.
Hindi si Lia ang biglang naging mahalaga sa kaniya.
Ang collateral pa rin.
Hindi bumagsak ang Monteverde Logistics.
Pero napilitan silang gumawa ng mga bagay na matagal nilang iniiwasan.
Ibinenta ni Adrian ang sports SUV niya.
Ipinagamit niya bilang collateral ang isang maliit na commercial property ng pamilya sa Cavite.
Nagpasok sila ng bagong investor kapalit ng bahagi ng kumpanya.
At sa unang pagkakataon, kinailangan nilang tanggapin na hindi lahat ng problema ay kayang ayusin sa pamamagitan ng pag-asa sa tahimik na sakripisyo ng ibang tao.
Si Adrian mismo ang humarap sa board.
At nang sisihin ni Lourdes ang lahat sa akin, doon siya unang sumagot sa kaniyang ina.
“Hindi kasalanan ni Sofia.”
“Kung nag-renew lang siya—”
“Ma, tayo ang nagpalayas sa kaniya.”
Natahimik si Lourdes.
“At ako ang pumayag.”
Iyon marahil ang unang pagkakataong inako ni Adrian ang sarili niyang pagkakamali nang walang dahilan.
Pero hindi ibig sabihin noon na babalik ako.
Pagkalipas ng dalawang buwan, bumalik ako sa trabaho.
Hindi madali.
May mga araw na tatlong oras lang ang tulog ko.
May mga meeting akong ina-attendan habang may breast pump sa tabi ng laptop.
May mga gabing umiiyak si Lia at kasabay niya akong umiiyak.
Pero unti-unti, bumalik ang kumpiyansa ko.
Tinanggap ako muli ng dating consulting firm ko sa Makati bilang senior risk adviser, part-time muna.
Pagkaraan ng anim na buwan, full-time na ako.
Kumuha ako ng maliit na two-bedroom unit malapit sa opisina.
Hindi marangya.
Pero sa unang gabi namin doon, inilapag ko si Lia sa gitna ng kama at tumawa siya habang sinusubukang abutin ang buhok ko.
At naisip ko:
Ito ang tahanan.
Hindi dahil mahal ang furniture.
Hindi dahil mataas ang floor.
Kundi dahil walang taong magsasabi sa anak kong hindi siya sapat.
Nag-file ako ng naaangkop na legal petition tungkol sa aming pagsasama at inayos namin sa pamamagitan ng abogado ang custody at support arrangements para kay Lia.
Sa simula, ayaw kong tanggapin ang suporta ni Adrian.
Pero pinaalala sa akin ng abogado ko:
“Hindi iyon limos para sa iyo. Karapatan iyon ng bata.”
Kaya tinanggap ko.
Hindi para sa sarili ko.
Para kay Lia.
Unti-unti ring nagsimulang bumisita si Adrian.
Noong una, ilang minuto lang.
Hindi niya alam kung paano magpalit ng diaper.
Mali ang timpla ng gatas.
Kinakabahan siya kapag umiiyak si Lia.
Pero hindi ko siya tinulungan agad.
Kung gusto niyang maging ama, kailangan niyang matuto.
Hindi sapat ang apelyido.
Hindi sapat ang pera.
Kailangang naroon siya.
Isang hapon, walong buwan na si Lia nang marinig kong kinakausap siya ni Adrian habang hawak sa kandungan.
“Sorry, anak.”
Huminto ako sa labas ng pinto.
“Ang tagal bago naintindihan ni Daddy.”
Hindi ko alam kung ano ang eksaktong ibig niyang sabihin.
Hindi ko rin tinanong.
May mga pagsisisi na hindi na kailangang ipaliwanag.
Kailangan lang patunayan sa susunod na mga taon.
Si Lourdes, ilang beses humingi ng pagkakataong makita si Lia.
Hindi ako pumayag agad.
Ang pagiging lola ay hindi automatic pass para saktan ang isang bata.
Nang kalaunan ay pinayagan ko siyang makita ang apo niya, malinaw ang kondisyon ko.
Isang mapanlait na salita tungkol sa pagiging babae ni Lia, tapos na ang lahat.
Wala siyang second chance.
Pumayag siya.
At sa unang pagkakataon, siya ang kailangang matutong rumespeto sa hangganan ko.
Isang taon matapos ang araw na pinalayas kami, ipinagdiwang namin ang unang birthday ni Lia.
Hindi sa ballroom.
Hindi sa mamahaling hotel.
Sa garden lang ng maliit na restaurant sa Antipolo.
Naroon ang mga magulang ko.
Naroon si Bea.
May ilang kaibigan.
May cake na kulay dilaw at puti.
May maliliit na bulaklak sa bawat mesa.
Nang hipan ko ang kandila para kay Lia dahil hindi pa niya kaya, pumalakpak siya at humalakhak.
Napatingin ako sa kaniya.
Noong isang taon, umalis ako sa isang tahanan habang hawak ang isang buwang gulang na sanggol at iniisip kung paano kami mabubuhay.
Ngayon, narito kami.
Hindi perpekto.
Pero malaya.
Ligtas.
At higit sa lahat, alam ng anak ko na siya ay minamahal.
Hindi dahil babae siya.
Hindi sa kabila ng pagiging babae niya.
Kundi dahil anak siya.
Isang buong tao.
Isang buhay na hindi kailangang magpatunay ng halaga sa kahit kanino.
At doon ko naintindihan ang pinakamahalagang aral sa lahat:
Minsan, ang pinakamalaking pagkakamali ng isang pamilya ay hindi ang pagkawala ng pera, negosyo o ari-arian.
Ito ay ang pagtataboy sa taong tahimik na tumutulong sa kanila at ang pagmamaliit sa isang batang wala namang kasalanan kundi ipinanganak siyang hindi ayon sa kanilang inaasahan.
Ang anak na babae ay hindi kabiguan. Ang tunay na kabiguan ay ang pusong hindi marunong kumilala sa halaga ng isang bata dahil lamang sa kaniyang kasarian. At kung dumating ang araw na kailangan mong mamili sa pagitan ng pananatili sa lugar na minamaliit ka at pag-alis upang protektahan ang iyong anak—minsan, ang pag-alis ang pinakamatapang na anyo ng pagmamahal.
