Nagkunwari Akong Walang Malay—Sa Ikatlong Gabi, Narinig Kong Nagtanong ang Asawa Ko: “Kailan Puwedeng Tanggalin ang Oxygen Niya?”
PARTE 1
“Kailan puwedeng tanggalin ang tubong nagpapahinga sa asawa ko?”
Narinig ko ang tanong ni Miguel sa ikatlong gabi matapos ang aksidente. Nakapikit ako, nakahiga nang hindi gumagalaw, habang ang mga daliri ko sa ilalim ng kumot ay unti-unting nanlamig.
Pitong taon kaming kasal. Tatlong araw lamang akong nagkunwaring walang malay, at iyon na agad ang gusto niyang malaman.
Sa dilim ng silid, naamoy ko ang alkohol at bagong palit na sapin. May mahinang ugong ang aircon. Sa tabi ng kama, tuloy-tuloy ang tunog ng monitor na para bang binibilang ang nalalabi kong pagkakataong pagkatiwalaan siya.
“Ang oxygen sa ilong?” paglilinaw ni Doktor Reyes. “Hindi siya nakakabit sa ventilator, sir. Kusang humihinga ang asawa ninyo. Aalisin lamang iyon kapag sapat na ang oxygen niya kahit walang dagdag na suporta.”
Sandaling natahimik si Miguel.
“Paano kung hindi pa rin siya magising? Hindi naman puwedeng patagalin ito nang patagalin.”
Gusto kong bumangon at sampalin siya.
Pero mas malakas ang takot kaysa galit.
Tatlong araw bago iyon, bumangga sa sinasakyan kong kotse ang isang delivery van sa Commonwealth. Wala akong matandaan sa mismong banggaan. Nagising akong masakit ang ulo, may benda sa noo, at may pasa sa kaliwang balikat.
Alam ng mga doktor na nagkamalay na ako. Nakasagot ako sa kanilang pagsusuri noong wala pa ang pamilya ko. Hindi nila ako idineklarang nasa permanenteng pagkawala ng malay.
Ako lamang ang nagsimulang magpanggap kapag dumadalaw si Miguel.
Noong una, gusto ko lang siyang marinig nang hindi niya alam na nakikinig ako.
Dalawang buwan na kaming halos hindi nag-uusap. Palagi siyang late umuwi. May mga tawag siyang sinasagot sa balkonahe. Kapag nagtatanong ako tungkol sa nabawas sa aming ipon, sagot niya, “May inayos lang ako.”
Pagod na raw siya.
Ako rin.
Pero ako ang nakikinig kapag may problema siya. Ako ang nagbabayad ng kuryente, naghahanda ng pagkain, at umaalalay sa nanay niyang si Marites kapag may kailangan ito.
Kaya nang magising ako sa ospital, may pangit na ideyang pumasok sa isip ko.
Kung wala akong maibibigay sa kaniya, mamahalin pa rin kaya niya ako?
Kinabukasan, nahuli ako ni Nurse Cel sa pag-inom ng tubig.
“Ma’am Ana, sabihin natin sa asawa ninyo na gising kayo.”
“Mamaya,” sagot ko. “Hindi pa ako handa.”
“Hindi ito magandang pagsubok sa relasyon.”
Tumango ako, pero hindi ako nakinig.
Ngayon, nakatayo sa tabi ko ang lalaking sinusubok ko, nagtatanong kung kailan puwedeng alisin ang oxygen.
“Pag-usapan natin ang susunod na hakbang bukas,” sabi ng doktor. “At may mga resulta tayong kailangang ipaliwanag nang maayos.”
Pagkalabas niya, may ibang yabag na lumapit.
Kilala ko rin iyon.
“Anak,” bulong ni Mama Marites. “Nakausap mo na?”
“Opo.”
“Hindi mo kayang pasanin ito habang buhay. May trabaho ka. May bahay kayong hinuhulugan.”
May kaluskos ng papel.
“Dinala ko na ang kailangan.”
“Ma, huwag dito.”
“Dito mo nga dapat isipin. Tingnan mo siya.”
May kumaluskos na bag malapit sa unan ko. Pagkatapos, naramdaman kong hinawakan ni Miguel ang kamay ko.
Dati, sapat na iyon para kumalma ako.
Ngayon, halos sumigaw ang buong katawan ko na umiwas.
“Pagod na pagod na ako,” sabi niya.
“Alam ko,” sagot ng kaniyang ina. “Kaya tapusin na natin.”
May munting tunog ng bolpen na binuksan.
Hindi ko makita ang papel. Hindi ko malaman kung ano ang ipinapapirma sa kaniya.
Ang alam ko lang, inilapit ni Mama Marites ang boses sa asawa ko at sinabi:
“Pirmahan mo na bago pa siya magising.”
At sa unang pagkakataon, natakot akong baka ang pagmulat ko mismo ang maging simula ng mas masahol pa.
PARTE 2
Hindi agad sumagot si Miguel.
Narinig ko ang paghinga niya, mabigat at putol-putol. Pagkatapos, may papel na hinila sa ibabaw ng maliit na mesa.
“Saan mo nakuha ito?”
“Sa bahay ninyo.”
“Bakit ka pumasok sa kuwarto namin?”
“Anak, may susi ako. Huwag mo nang gawing malaking bagay.”
Nag-init ang mukha ko sa ilalim ng benda.
Ang susi ay ibinigay namin para sa emergency. Hindi para halughugin ang kabinet kung saan nakatago ang titulo ng bahay na minana ko kay Papa.
“Hindi ito tungkol sa ospital,” sabi ni Miguel.
“Pero makakatulong ito sa ospital.”
“Ma, sinabi ko nang hindi.”
Mabilis ang sagot niya, pero hindi sapat iyon para mapanatag ako. Ilang beses ko nang narinig siyang tumanggi sa nanay niya, bago rin sumunod kapag umiyak ito.
“Puwede mong isipin muna,” sabi ni Mama Marites. “Nakausap ko na si Dennis.”
Si Dennis ang bunso niyang anak.
Tatlong taon nang may bagong negosyo iyon kada anim na buwan. Milk tea, online selling, motor parts. Sa bawat pagkabigo, may ibang taong sumasalo sa utang.
Madalas, kami.
“Uuwi na ako,” dagdag niya. “Huwag kang magdesisyon dahil naaawa ka lang.”
Nang magsara ang pinto, nanatili si Miguel sa tabi ko.
Hinaplos niya ang likod ng kamay ko.
“Ana,” bulong niya. “Hindi ko na alam kung paano sasabihin.”
Pinigilan kong gumalaw ang talukap ko.
“Galit ka sigurado.”
May basang tumulo sa aking mga daliri.
Luha.
“Pero kung maririnig mo ako, sana bumalik ka. Kahit sigawan mo ako buong araw.”
Hindi ko alam kung mas masakit ang sinabi niya o ang posibilidad na mali ang lahat ng iniisip ko.
Maya-maya, tumunog ang telepono niya.
“Oo, Rose,” sagot niya.
Napatigas muli ang katawan ko.
Rose.
Iyon ang pangalang nakita ko sa kaniyang cellphone dalawang linggo bago ang aksidente.
“Hindi pa,” sabi niya. “Bukas ako kukuha ng form. Salamat sa pagtatanong sa kapatid mo.”
Huminto siya.
“Hindi ko siya iuuwi hangga’t walang malinaw na plano. Ayokong mapabayaan siya habang nasa trabaho ako.”
Narinig kong lumabas siya, marahil para hindi ako maistorbo.
Pagkaraan ng ilang minuto, pumasok si Nurse Cel.
“Gising kayo,” sabi niya. Hindi iyon tanong.
Dahan-dahan akong nagmulat.
“Akala ko gusto niya akong patayin.”
Tumingin siya sa oxygen tubing, saka sa akin.
“May narinig kayong hindi ninyo naiintindihan. Kailangan ninyong kausapin ang doktor.”
“May dala silang papel.”
“Kung may kinatatakutan kayo, sabihin ninyo. Pero hindi natin malalaman ang totoo sa pagpapanggap.”
Kinabukasan, hiniling kong makausap nang pribado si Doktor Reyes.
Hindi siya natuwa nang ikuwento ko ang ginawa ko.
“Hindi namin sinabihan ang asawa ninyo na wala nang pag-asang magkamalay kayo,” sabi niya. “Sinabi naming pabago-bago ang pagiging alerto ninyo pagkatapos ng pinsala at patuloy kayong sinusuri.”
“Bakit niya tinanong ang pagtanggal ng tubo?”
“Dahil nagtatanong siya kung kailan kayo maaaring lumipat sa mas murang silid, at kung anong pangangalaga ang kakailanganin ninyo pagkatapos.”
Parang may humila sa dibdib ko.
“Ang sinabi niyang hindi puwedeng patagalin?”
“Ang paghihintay nang walang malinaw na plano. Nag-aalala siya sa trabaho, gastos, at kung sino ang makakasama ninyo.”
Napayuko ako.
Hindi siya humihingi ng pahintulot para tapusin ang buhay ko.
Humihingi siya ng paraan para maalagaan ako.
“Pero may ibang usapan kayong narinig,” dagdag ng doktor. “Iyon, sa asawa ninyo dapat manggaling.”
Pinayuhan niya akong tigilan ang pagpapanggap. Sumang-ayon ako. Hiniling ko lamang na hintayin muna ang pagdating ng ate kong si Liza bago namin kausapin ang pamilya.
Ayokong mag-isa.
Dumating si Liza bago magtanghali, dala ang salamin ko at charger. Nang malaman niya ang ginawa ko, hindi niya ako kinunsinti.
“Ana, hindi mo puwedeng gawing pagsusulit ang takot ng ibang tao.”
“Alam ko na.”
“Pero hindi rin ibig sabihin na wala kang dahilan para magtanong.”
Tinawagan niya si Miguel. Nasa accounting office ito ng ospital.
Habang hinihintay namin siya, dumating si Mama Marites.
Nakaupo ako sa kama.
Nalaglag ang ngiti niya.
“Ay, gising ka na pala.”
Hindi niya ako niyakap.
Ang una niyang tiningnan ay ang mesa kung saan nakapatong ang mga papel na naiwan noong gabi.
“Kumusta ka?” tanong niya, huli na.
“Mas malinaw na ang isip ko.”
Agad niyang inabot ang folder.
Naunahan siya ni Liza.
“Kay Ana ba ito?”
“Mga papeles lang para matulungan sila.”
Binuksan ni Ate ang folder. Nakita ko ang photocopy ng titulo ng bahay sa Cavite.
Sa ilalim, may mungkahing kasunduan para gamitin iyon bilang seguridad sa isang malaking pautang.
Hindi nakapangalan kay Miguel ang mangungutang.
Kay Dennis.
“Bakit nandito ang titulo ko?”
“Kaysa nakatiwangwang ang bahay, puwede namang makatulong sa pamilya.”
“May nangungupahan doon. Iyon ang ipinambabayad ko sa ilang gastusin natin.”
“Kaya nga may halaga.”
Pumasok si Miguel sa mismong sandaling iyon.
Napatigil siya nang makita akong nakaupo.
“Ana?”
May saya sa mukha niya, kasunod ang gulat nang makita niya ang folder sa kamay ko.
“Gising ka.”
“Oo.”
Lumapit siya, pero tinaas ko ang palad ko.
“Una, sabihin mo kung bakit may pangalan ng kapatid mo sa papeles ng bahay ko.”
“Hindi ako pumayag.”
“Ano ang ibig mong sabihing hindi ka pumayag?” singit ng kaniyang ina. “Kahapon, sabi mo gagawa ka ng paraan.”
“Para sa ospital, Ma. Hindi para sa utang ni Dennis.”
Umiyak agad si Mama Marites.
“Pareho kong anak iyon.”
“At asawa ko si Ana.”
May kung anong gumalaw sa dibdib ko sa sagot niya.
Pero binuksan ni Liza ang susunod na pahina.
“Ana,” mahina niyang sabi.
May photocopy ng ID ko. May lumang pirma ko mula sa ibang dokumento, nakadikit sa isang papel na para bang gagamiting halimbawa.
Nanlamig ang mga palad ko.
“Bakit may pirma ko rito?”
“Hindi pa naman iyan ginagamit,” mabilis na sagot ni Mama Marites.
“Hindi pa?” ulit ni Miguel.
Sa katahimikan, tumunog ang cellphone ng kaniyang ina. Lumitaw ang pangalan ni Dennis.
Hindi niya sinagot.
Ako ang tumingin kay Miguel.
“May iba ka pa bang hindi sinasabi?”
Hindi siya makatingin sa akin.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Ang nawawala sa ipon natin… hindi iyon para sa ospital.”
At doon ko nalaman na may katotohanang mas matagal niya nang itinatago kaysa sa tatlong araw kong pagpapanggap.
PARTE 3
“Magkano?” tanong ko.
Hindi sumagot si Miguel.
Sa tabi ko, humigpit ang hawak ni Liza sa folder. Si Mama Marites naman ay mabilis na nagpunas ng luha, tila naghahanda ng panibagong paliwanag.
“Magkano ang kinuha mo sa ipon natin?”
“Dalawang daan at apatnapung libo.”
Napatingin ako sa kaniya.
Dalawang taon naming binuo ang halagang iyon. Para sa emergency, sa bubong ng bahay na kailangang ipaayos, at sa maliit na negosyong gusto kong simulan kapag hindi na sapat ang trabaho ko sa opisina.
“At saan mo dinala?”
“Sa utang ni Dennis.”
Hindi ako sumigaw.
Mas kinatakutan niya yata ang katahimikan ko.
“Sinabi ni Mama na may naniningil na sa bahay niya. Akala ko pansamantala lang. Nangako si Dennis na ibabalik niya bago mo mapansin.”
“Bago ko mapansin,” ulit ko.
Doon niya ibinaba ang ulo.
“Alam kong mali.”
“Hindi mo lang kinuha ang pera. Hinayaan mo akong mag-isip na ako ang problema habang nagtatago ka.”
Tumulo ang luha ko, pero hindi ako umiwas.
Nakita ko sa isip ang mga gabing nagtatanong ako kung bakit hindi na niya ako kinakausap. Ang sagot niyang pagod siya. Ang paraan ng pagtalikod niya kapag binabanggit ko ang bank account.
“Kapag nagtatanong ako, sinasabi mong masyado akong mapaghinala.”
“Dahil natatakot akong malaman mo.”
“At ginawa mong kasalanan ko ang takot mo.”
Walang maisagot si Miguel.
“Anak,” sabi ni Mama Marites, lumapit sa gilid ng kama. “Pera lang naman iyan. Mabubuo ulit. Pero kapag napahamak ang kapatid niya—”
“Pera lang kapag hindi sa inyo kinuha,” putol ni Liza.
“Usapan itong mag-asawa.”
“Kaya bakit kayo ang may hawak ng titulo?”
Namula ang mukha ni Mama Marites.
Tumingin ako sa kaniya.
“May balak ba kayong gamitin ang pirma ko habang wala akong malay?”
“Halimbawa lang iyon para mapabilis kapag pumayag ka.”
“Pumayag ako saan? Hindi ninyo ako tinanong.”
“Hindi ka naman nakakausap.”
“Kaya dapat hinintay ninyo ako.”
Sa unang pagkakataon, wala siyang maipambalik.
Kinuha ni Miguel ang cellphone niya at tinawagan si Dennis. Inilagay niya iyon sa speaker matapos sabihing kasama kami at gusto naming marinig ang paliwanag.
“Kuya, napirmahan na?”
Napapikit ako.
Hindi man lang nito tinanong kung kumusta ako.
“Hindi,” sagot ni Miguel. “At hindi pipirma si Ana.”
“Pero sabi ni Mama puwede na raw. May nagpapahiram na. Kailangan lang ang papeles.”
“Sinong nagsabing puwede?”
Tahimik si Dennis.
Sumingit ang kanilang ina.
“Wala pa namang nangyayari. Huwag kayong gumawa ng gulo.”
“Ma,” sabi ni Miguel. “Ano ang ipinangako mo?”
“Sinabi ko lang na maaayos natin.”
“Gamit ang bahay ng asawa ko?”
“Pamilya rin naman siya!”
Huminga ako nang malalim.
“Oo,” sabi ko. “Pamilya ako kapag may kailangang ibigay. Pero noong kailangan kong malaman ang totoo, ako ang huling sinabihan.”
Walang nagsalita.
Hiniling ni Liza na ipadala ni Dennis ang lahat ng mensahe at papeles na naipasa na niya tungkol sa bahay. Sinabi niyang magpapatingin kami sa isang abogado bago magdesisyon sa susunod na hakbang.
Hindi kami nangakong palalampasin iyon.
Hindi rin kami nagkunwaring sapat na ang isang sigawan para malaman ang buong lawak ng ginawa nila.
Pagkatapos ng tawag, humingi si Mama Marites ng pagkakataong makausap akong mag-isa.
“Hindi,” sagot ko.
“Ana, nanay niya ako.”
“At pasyente ako. Gusto kong magpahinga.”
Tumawag si Liza ng nurse. Maayos na ipinaalala ni Nurse Cel na kailangan kong limitahan ang bisita.
Lumabas si Mama Marites na umiiyak.
Wala ni isa sa amin ang humabol.
Nang mawala siya, naupo si Miguel sa silyang malayo sa kama.
Matagal kaming tahimik.
Pagkatapos, ako naman ang nagsabi ng totoo.
“Nagkamalay ako bago ka dumating noong unang araw.”
Dahan-dahan siyang tumingin sa akin.
“Ano?”
“Alam ng staff na nakakasagot ako. Kapag nandito ka, nagpapanggap akong tulog o walang malay.”
Nakita kong nagbago ang mukha niya.
Hindi galit agad.
Una, hindi makapaniwala.
“Tinitingnan ko kung iiwan mo ako.”
Napahawak siya sa bibig, saka tumayo.
“Ibig mong sabihin… naririnig mo ako?”
Tumango ako.
“Noong sinasabi kong bumalik ka?”
“Oo.”
“At hinayaan mo ako?”
Hindi ko kayang pagandahin ang sagot.
“Oo.”
Lumapit si Nurse Cel, pero sinabi ni Miguel na kailangan lamang niya ng sandali. Hindi siya sumigaw. Lumabas siya sa silid, at sa salaming bahagi ng pinto, nakita kong yumuko siya habang nakasandal sa dingding.
Mas masakit iyon kaysa anumang mura.
Nang bumalik siya, mapula ang mga mata niya.
“Tatlong gabi akong natatakot,” sabi niya. “Iniisip ko kung may huli ba akong sinabi sa iyong hindi ko na mababawi.”
“Patawad.”
“Hindi mo kailangang patawarin agad ang ginawa ko. Pero hindi ko rin alam kung paano haharapin ang ginawa mo.”
“Hindi kita pipilitin.”
Iyon ang unang tapat na usapan namin sa loob ng maraming buwan.
Walang nanalo.
May isang naglihim ng pera at nagtago sa likod ng pagod.
May isang naglihim ng paggising at nagtago sa likod ng takot.
At sa pagitan namin, may pamilyang nasanay na tawaging pagmamahal ang pagkuha nang walang pahintulot.
Kinahapunan, dumating si Rose.
Siya ang katrabaho ni Miguel. Ang kapatid niya ay physical therapist, at tinulungan niya itong magtanong tungkol sa posibleng pangangalaga pagkatapos kong lumabas sa ospital.
May dala siyang lugaw at resibo ng pagkaing ipinabili ng asawa ko.
Walang lihim na pag-iibigan.
Nahiya ako sa mga kuwentong binuo ko sa isip ko.
Pero naunawaan ko rin kung bakit ako nakarating doon: matagal nang walang malinaw na sagot sa mga tanong ko.
Hindi dahilan iyon para maging tama ang pagpapanggap.
Dahilan iyon para humingi ng katotohanan nang direkta.
Bago ako ma-discharge, gumawa kami ng mga praktikal na hakbang. Kinuha ni Liza ang orihinal na mga dokumento mula sa bahay. Pinalitan ang kandado, dahil may susi pa ang biyenan ko.
Ipinatingin namin ang mga papel at mensahe sa abogado. Hiningi namin ang pagbabalik ng lahat ng kopyang ipinasa at pinasulat ang paglilinaw na wala akong ibinigay na pahintulot.
Sa usapin ng nawawalang pera, ipinakita ni Miguel ang bank records. May ilang halagang naibayad na ni Dennis sa kaniyang pinagkakautangan; hindi iyon basta mababawi sa isang araw.
Kaya tumigil kami sa salitang “bukas.”
Gumawa kami ng nakasulat na iskedyul ng pagbabayad, at ibinukod ko muna ang sarili kong kita. Wala nang tulong sa kamag-anak mula sa pinagsamang pera nang walang malinaw na pagsang-ayon naming dalawa.
Paglabas ko sa ospital, sa bahay ni Liza muna ako tumuloy.
Hindi iyon parusa.
Kailangan kong gumaling nang hindi araw-araw nakatingin sa taong nasaktan ko at nanakit din sa akin.
Dumadalaw si Miguel kapag pumapayag ako. May dala siyang pagkain, gamot, o malinis na damit. Kapag ayaw kong makipag-usap, hindi niya ginagamit ang pag-aalaga para pilitin akong ngumiti.
Nagsimula kaming magpayo sa isang counselor.
Minsan, tahimik lang kami sa buong biyahe pauwi.
Minsan, umiiyak ako.
Minsan, siya.
Hindi agad bumalik ang dati naming lambing. May mga araw na nagtatanong ako nang dalawang beses tungkol sa isang gastos. May mga gabing kailangan niyang sabihin na natatakot siyang baka may panibago akong pagsubok.
Pareho naming kailangang matutong maniwala sa sagot.
Makalipas ang ilang linggo, humingi siya ng tawad nang hindi binabanggit ang nanay niya.
“Ako ang nagdesisyon,” sabi niya. “Ako ang may pananagutan.”
Doon lamang ako naniwalang nagsisimula siyang magbago.
Hindi ko pa ipinangakong magiging maayos kami.
Pero sa unang pagkakataon, hindi na niya hinihinging maniwala ako nang walang makikita.
Noong alisin ni Nurse Cel ang oxygen tubing ko, naroon si Miguel. Napanood ko siyang huminga nang maluwag, saka ngumiti habang tinitingnan ang monitor.
Iyon pala ang hinihintay niya noong gabing akala ko gusto niya akong mawala.
Ngayon, kapag may bumabagabag sa akin, hindi na ako pumipikit para magkunwaring wala.
Nagtatanong ako.
At hinihintay ko ang sagot nang nakadilat.
