Bahagi 3: Ang Dokumentong May Pirma Ko ang Naglantad sa Lihim na Pinagtulungan Nila
Bahagi 3: Ang Dokumentong May Pirma Ko ang Naglantad sa Lihim na Pinagtulungan Nila
Hindi ko alam kung ilang segundo akong nakatitig sa papel.
Dalawang daan at walumpung libong piso.
Iyon ang halagang nakalagay sa loan application.
May kalakip itong kopya ng income summary ko, pangalan ng negosyo kong ginagamit sa freelance work, at detalye ng tinatayang buwanang kinikita ko.
May pahina ring nagsasaad na pumapayag daw akong gamitin ang aking income documents para suportahan ang aplikasyon.
Pero hindi ko iyon pinirmahan.
Hindi ko rin kailanman pinahintulutan ang sinuman na gamitin ang aking mga dokumento para mangutang.
“Paolo,” nanginginig kong tanong, “ano ito?”
“Mara, sa bahay na lang natin pag-usapan.”
“Hindi.”
Mahina ang una kong sagot, pero malinaw.
“Dito mo ito ipinasa nang hindi ko nalalaman. Dito rin natin pag-uusapan kung bakit may pangalan ko sa dokumentong hindi ko pinirmahan.”
“Anak, baka may hindi pagkakaunawaan,” sabi ni Daddy Danilo.
Inilapit ko sa kaniya ang papel.
“Daddy, alam ninyo po ba na may nag-aapply ng loan gamit ang pangalan ko?”
Kinuha niya ang kaniyang salamin. Dahan-dahan niyang binasa ang unang pahina.
Nang makita niya ang halaga, napaupo siya sa pinakamalapit na silya.
“Erlinda,” mahinang sabi niya, “ano na naman ang ginawa mo?”
Hindi agad sumagot ang biyenan ko.
Nakatayo siyang mahigpit na hawak ang kaniyang handbag, tila gustong umalis ngunit hindi alam kung saan dadaan.
“Para naman iyan sa pamilya!” sa wakas ay sigaw niya.
“Para sa anong pangangailangan po?” tanong ko.
“Maraming dapat bayaran. May mga obligasyon tayo. Hindi naman pwedeng ang anak ko lang ang palaging gumagastos!”
Halos matawa ako sa pait.
“Aling anak ninyo, Mommy? Si Paolo na ang sahod ay halos nauubos sa sarili niyang hulog at pamasahe? O si Ate Rina na sinasabi ninyong nagbabayad ng lahat?”
“Tama na, Mara!” mariing sabi ni Paolo.
Tumingin ako sa kaniya.
“May alam ka tungkol dito?”
Wala siyang sagot.
“Ikaw ba ang nagbigay ng income documents ko?”
Doon siya napapikit.
At sa simpleng kilos na iyon, parang may isang pader na gumuho sa dibdib ko.
“Paolo, sagutin mo ako.”
“Oo.”
Isang salita.
Pero parang sinira nito ang tatlong taong pinagsamahan namin.
“Mara, hindi ko akalaing aabot sa ganito. Kailangan ni Mama ng puhunan para sa negosyong gusto niyang simulan kasama si Joyce. Akala ko kapag naaprubahan ang loan, saka ka na namin kakausapin.”
Napaatras ako.
“Kapag naaprubahan na?”
“Hindi pa naman nailalabas ang pera!”
“Hindi iyon ang punto!”
Napalingon ang mga bisitang malapit sa amin nang tumaas ang boses ko.
“Ginamit mo ang pangalan ko nang wala akong pahintulot. Alam mong hindi ko pinirmahan iyan. Bakit mo hinayaang ilagay nila ang pirma ko?”
Napalunok si Paolo.
Si Mommy Erlinda naman ay agad sumingit.
“Napakaarte mo! Mag-asawa kayo! Kung pera ng asawa mo, pera mo rin. Kung pera mo, pera rin niya!”
“Teka lang, Erlinda,” singit ni Tita Lusing. “Hindi mo pwedeng sabihin na dahil mag-asawa sila, pwede na ninyong pirmahan ang dokumento sa pangalan ng iba.”
“Hindi ko naman sinabi na ako ang pumirma!” sagot ng biyenan ko.
Napatingin ako kay Paolo.
Dahan-dahan niyang inilabas ang cellphone niya.
“May lumang kopya kasi ako ng pirma mo mula sa dokumentong ipinasa mo noong nagpaayos tayo ng bahay.”
Hindi ko na napigilang mapaupo.
Naalala ko ang araw na iyon.
Nagbigay ako ng written authorization sa contractor upang ako ang makipag-ugnayan sa pagbili ng materyales at pagproseso ng bayad. May digital copy ang dokumento dahil ipinadala ko iyon kay Paolo.
Iyon pala ang pinagmulan ng lagdang inilagay sa loan application.
“Sinabi sa akin ni Mama na kailangan lang daw ng sample signature,” patuloy niya. “Akala ko dadaan pa rin sa confirmation mo ang lahat.”
“Kung alam mong dadaan sa confirmation ko, bakit hindi mo ako tinanong bago mo ibinigay?”
Wala siyang maisagot.
Hindi ko alam kung alin ang mas masakit.
Ang pagsisinungaling ng biyenan ko, o ang katotohanang ang asawa kong dapat sana ay unang nagpoprotekta sa akin ang nagbigay ng paraan para mangyari iyon.
Tahimik na lumapit si Joyce.
“Mara, hindi ko alam na gagamitin nila ang pangalan mo.”
Namumula ang kaniyang mga mata.
“Sinabi lang ni Mama na magtatayo kami ng maliit na printing shop malapit sa school. Pero sinabi ko sa kaniya na hindi ko pa kaya iyon dahil may practicum ako.”
Napatingin ako sa biyenan ko.
“Kung ayaw pa pala ni Joyce, bakit kailangang umutang ng ganoon kalaki?”
Biglang nagsalita si Tita Vicky.
“Iyan din ang gusto kong malaman.”
Inilabas niya ang maliit na notebook na ginagamit niya sa paglista ng mga ambag ng pamilya.
“Noong nakaraang buwan, sinabi mo sa amin na kailangan ng emergency allocation para sa catering. Bago noon, humingi ka rin ng tulong para sa sinasabi mong kailangang kagamitan ni Danilo. Hindi namin alam na may iba ka palang balak na negosyo.”
“Pera ko naman ang ibang ginastos!” matigas na sagot ni Mommy Erlinda.
“Kung pera mo, bakit galing sa family fund ang hiniram mo?” tanong ni Tita Vicky.
Nagkatinginan ang mga kamag-anak.
Hindi na ito simpleng away ng manugang at biyenan.
May perang ipinagkatiwala ng buong angkan na kailangang maipaliwanag.
At habang nagsisimulang magtanong ang iba, napansin kong palihim na lumalayo si Mommy Erlinda.
Hindi ko siya sinundan.
Mas mahalaga sa akin ang dokumentong hawak ko.
“Paolo, saang lending company ito ipinasa?”
Sinabi niya ang pangalan ng isang rehistradong lending company sa Calamba.
“May tumawag na ba sa iyo para sa verification?” tanong ko.
“Oo. Pero sinabi kong tatawag na lang ulit kami kapag kumpleto ang requirements.”
“At may tumawag na ba sa akin?”
“Wala pa.”
“Paano mo nasisiguro?”
Hindi na siya sumagot.
Agad kong kinunan ng malinaw na litrato ang bawat pahina at ipinadala sa sarili kong email. Pagkatapos, tumawag ako sa opisyal na contact number ng lending company na nakita ko sa kanilang website.
Sarado na ang opisina.
Nag-iwan ako ng mensahe sa kanilang opisyal na email address na hindi ko pinahihintulutan ang aplikasyon at humihiling akong ihinto ang anumang pagproseso hanggang masuri ang pinagmulan ng mga dokumento.
Hindi ko alam kung may nailabas nang pera.
Ayokong magpalagay.
Kailangan kong makuha ang totoong records bago gumawa ng anumang hakbang.
Pagkababa ko ng cellphone, nakita kong nakatayo si Daddy Danilo sa tabi ko.
“Mara, pasensiya ka na. Hindi ko alam ang tungkol dito.”
Naniniwala ako sa kaniya.
Siya ang taong minsan kong narinig na pinagsasabihan ang kaniyang asawa na huwag akong maliitin.
Pero madalas, hanggang pagsaway lamang siya.
At habang pinipili niyang manahimik pagkatapos, lalong lumalakas ang loob ni Mommy Erlinda.
“Daddy,” sabi ko, “hindi ko po sinisingil ang lahat ng naitulong ko. Pero ayoko nang gamitin ang katahimikan ko para makapangutang sila.”
Tumango siya.
“Karapatan mong protektahan ang sarili mo.”
Iyon ang unang pagkakataong may isang tao mula sa pamilya ni Paolo ang nagsabi niyon sa harap ko.
Maya-maya, lumapit si Grace upang magtanong kung maaari nang simulan ang buffet service.
Nakita kong nag-aalala siya.
Hindi niya kasalanang nasangkot sa pagtatalo ng pamilya ang kaniyang negosyo at mga tauhan.
“Ma’am, okay lang po ba na magsimula kami? Ready na ang pagkain.”
Tumango ako.
“Oo, Grace. Fully paid naman na kayo. Ituloy ninyo ang serbisyo ayon sa kontrata. Huwag ninyo na pong isali ang staff ninyo sa usapan namin.”
Nagpasalamat siya.
Nang makita ng mga bisita ang pagkain, unti-unting bumalik ang ingay sa bulwagan.
Pero hindi na iyon ang masayang ingay noong nagsisimula pa lang ang programa.
May mga pabulong na tanong.
May mga nagtatakang tingin.
At may mga kamag-anak na unang beses kong nakitang lumapit sa akin nang walang pag-aalinlangan.
“Talaga bang ikaw ang nagbayad sa catering?” tanong ng isang pinsan ni Paolo.
“Oo.”
“Pati ang pagpapaayos ng bahay?”
“Oo, malaking bahagi.”
“Pati pag-aaral ni Joyce?”
Tumango ako.
“May mga resibo ako. Pero hindi ko iyon inilabas para humingi ng papuri.”
Bago pa siya makasagot, narinig namin ang malakas na boses ni Mommy Erlinda mula sa may entablado.
“MAKIKINIG BA KAYO SA AKIN?”
Nakahawak siya sa mikropono.
Namumugto ang kaniyang mga mata ngunit galit pa rin ang kaniyang ekspresyon.
“Dahil lang may pera ang isang babae, may karapatan na ba siyang bastusin ang biyenan niya? Wala na bang respeto sa matatanda?”
Natahimik ang mga bisita.
“Ako ang tumanggap sa babaeng iyan sa bahay namin! Ako ang nagbigay sa kaniya ng tirahan! Kung may ginastos man siya, kusa niyang ibinigay iyon!”
Lumapit sa akin si Paolo.
“Hayaan mo na, Mara. Pagod lang si Mama.”
Hindi ko siya pinansin.
Lumakad ako patungo sa harap.
Hindi ako umakyat sa entablado. Tumayo lamang ako sa tabi ng unang mesa.
“Mommy,” mahinahon kong sabi, “kung kusang tulong ang pinag-uusapan, tama po kayo. Marami akong ibinigay na hindi ko inaasahang mababawi.”
“Kung ganoon, bakit mo ibinibida?”
“Dahil sinabi ninyong wala akong ambag.”
Napatahimik siya.
“At dahil hanggang ngayon, hinihingan ninyo pa rin ako ng perang hindi ninyo kailangan para sa catering.”
May nagtaas ng kamay sa likod.
Si Tita Lusing.
“Erlinda, isang tanong lang. Kung bayad na pala ang handaan, nasaan ang perang kinuha mo sa family fund?”
Hindi sumagot ang biyenan ko.
“May record ako ng transfer,” dagdag ni Tita Vicky. “Hindi ito puwedeng basta kalimutan.”
“Babayaran ko!” sigaw niya.
“Kailan?” tanong ng treasurer.
“Kapag may pera na ako!”
“Pero sinabi mong para iyon sa catering. Hindi naman pala nagamit doon.”
Biglang lumapit si Paolo sa mikropono.
“Mga Tita, pwede bang huwag na natin itong pag-usapan ngayong birthday ni Mama?”
Napatingin ako sa kaniya.
Tatlong taon siyang tahimik kapag ako ang nasasaktan.
Pero kapag kailangang managot ang kaniyang ina, bigla siyang marunong magsalita sa harap ng marami.
“Paolo,” tawag ko, “may kailangan din akong itanong sa iyo.”
Napaharap siya.
“Alam mo bang bayad na ang catering bago ka humiling na bigyan ko ng pera ang mama mo?”
Bahagya siyang natigilan.
“Oo,” mahina niyang sagot.
Parang huminto ang mundo ko.
“Alam mo?”
“Sinabi mo sa akin noong isang araw.”
“Kung ganoon, bakit mo ako sinabihang magbayad ulit?”
Napatingin siya kay Mommy Erlinda.
Hindi ko na kailangang marinig ang buong paliwanag.
Pero pinilit kong maghintay.
Sa wakas, nagsalita siya.
“May hiniram kasi si Mama na pera. Kailangan niyang maibalik bago makita ng mga kamag-anak ang records.”
Napapikit ako.
“Alam mong hindi para sa catering ang hinihingi niya?”
Tumango siya.
At doon ko naramdaman ang isang sakit na mas malalim kaysa lahat ng insultong narinig ko.
Hindi lamang pala siya nanahimik.
Tinulungan niya ang kaniyang ina na lokohin ako.
“Naisip ko kasi,” patuloy niya, “kung tayo muna ang magbabayad, wala nang gulo. Alam kong kaya mo namang ilabas iyon.”
Napatingin ako sa kaniya nang matagal.
“Kaya ko.”
Sandali akong huminto.
“Pero hindi ibig sabihin na dahil kaya kong magbayad, may karapatan kayong magsinungaling para makuha ang pera ko.”
Nagsimulang tumulo ang luha ko.
Hindi ako humagulgol.
Pinunasan ko lamang ang aking mukha.
Pagkatapos, dahan-dahan kong hinubad ang dilaw na apron.
Tinupi ko iyon at inilapag sa bakanteng upuan.
“Simula ngayong gabi, wala na akong ibibigay na pera kay Mommy nang walang malinaw na dahilan at kasunduan. Hindi ko na rin sasagutin ang mga utang na ginawa ninyo nang hindi ako kinakausap.”
“Napakasama mong manugang!” sigaw niya.
“Kung ang pagiging mabuting manugang ay nangangahulugang kailangan kong magpahamak sa utang at paulit-ulit na pahiyain, hindi ko na po kayang gampanan ang ganoong papel.”
Hinawakan ni Paolo ang kamay ko.
“Mara, umuwi na tayo. Ayusin natin ito.”
Dahan-dahan kong inalis ang kamay niya.
“Hindi ako uuwi sa bahay ng mama mo ngayong gabi.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Ano?”
“Kukunin ko lang ang mga kailangan ko. Hahanap ako ng sarili kong matutuluyan.”
“Kung aalis ka, huwag mong asahang susunduin kita!”
Tinitigan ko siya.
“Iyan ba ang gusto mong sabihin sa asawa mong niloko mo?”
Hindi siya sumagot.
Sa gitna ng katahimikan, lumapit sa akin si Tita Vicky.
May ipinakita siyang mensahe sa kaniyang cellphone.
Galing iyon sa isang kamag-anak na nakatira sa Dubai at malapit kay Rina.
“Mara,” sabi niya, “kailangan mong makita ito bago ka umalis.”
Binasa ko ang mensahe.
May kasamang screenshot ng ilang padalang pera ni Rina sa kaniyang ina nitong nakaraang mga buwan.
May paliwanag din kung para saan ang mga iyon.
Hindi ko kailanman sinabi na walang naitutulong si Rina.
Pero ang mga ipinadala niya ay para sa personal na allowance ng kaniyang mga magulang, hindi para sa pagpaparenovate ng bahay o sa matrikula ni Joyce.
Sa ilalim ng mensahe, may isa pang nakasulat.
Pinakiusapan daw ni Tita Erlinda si Ate Rina na huwag amining si Mara ang nagbayad sa renovation. Sabi niya, masisira raw ang pangalan ng pamilya kapag nalaman nilang mas malaki ang kinikita ng manugang kaysa sa sariling anak.
Napatingin ako sa biyenan ko.
Hindi pala aksidente ang lahat.
Hindi lamang siya nahihiyang mahirap ang pinanggalingan ko.
Sinadya niyang burahin ang pangalan ko sa bawat kabutihang ginawa ko.
At habang hawak ko ang cellphone, lumapit si Daddy Danilo sa kaniyang asawa.
“Erlinda,” mahina ngunit malinaw niyang sabi, “sobra na ito. Hindi na ito simpleng pagmamalaki. Pinagsinungalingan mo ang sarili mong pamilya.”
Ngunit hindi pa roon nagtapos ang gabi.
Dahil nang akala kong wala nang mas sasakit pa sa mga natuklasan ko, lumapit si Paolo at nagsabi ng isang bagay na tuluyang nagpabago sa tingin ko sa aming pagsasama.
“Mara,” nanginginig ang boses niya, “may isa pa akong kailangang aminin.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
“Ang loan application na nakita mo… hindi iyon ang unang beses na ginamit ni Mama ang pangalan mo.”
