AKO ANG KAHIHIYAN NI MAMA—ANG ANAK NA MATAGAL NA NIYANG GUSTONG BURAHIN

Noong bata pa ako, iisa lang ang linyang paulit-ulit kong naririnig mula sa sarili kong ina.

“Lia, bakit buhay ka pa?”

Hindi niya iyon sinasabi nang pabiro. Hindi rin kapag galit lang siya. Para iyong dasal na matagal na niyang inuusal sa loob-loob niya, saka lang lumalabas kapag hindi na niya kayang pigilan.

At noong araw na muntik akong mamatay sa ilalim ng gulong ng isang SUV, saka ko lubos na naintindihan na sana, kung siya ang masusunod, hindi na talaga ako bumangon pa.

Nangyari iyon sa hapon na sobrang init sa aming maliit na subdivision sa Caloocan.

Nasa tapat ng bahay si Mama, si Celina, kasama ang mga kapitbahay. Nakapalibot sila sa nakababatang kapatid kong si Mara—ang paborito niya, ang anak na ipinagmamalaki niya sa lahat.

“Ang bait talaga ni Mara.”

“Ang talino-talinong bata.”

“Celina, ang galing mong magpalaki ng anak.”

Habang naririnig ko ang mga papuring iyon, tahimik lang akong nakatayo sa gilid, gaya ng lagi. Sanay na akong hindi makita. Sanay na akong parang dagdag-anino lang sa bahay na iyon.

Pagkatapos ay tumalbog ang bola ni Mara papunta sa kalsada.

Bago pa ako makapagsalita, tumakbo na siya papunta roon.

At kasabay noon, may paparating na itim na SUV sa kanto, napakabilis.

Hindi na ako nag-isip.

Tinulak ko si Mara palayo.

Narinig ko ang malakas na preno.

Narinig ko ang sigaw ng mga tao.

At ang sumunod kong naramdaman ay ang sarili kong katawan na tila nilamon ng hangin, saka marahas na bumagsak sa sementado.

Sumasakit ang ulo ko. Parang may ugong sa tenga ko. Mainit ang tuhod ko, ang siko ko, ang tagiliran ko.

Pero ang una kong hinanap ay si Mara.

Nakita ko siyang umiiyak sa gilid ng kalsada, may gasgas sa tuhod. Buhay siya. Ligtas siya.

Pinilit kong gumapang papunta sa kanya.

“M-Mara… hindi ko sinasadya… huwag kang umiyak…”

Takot na takot ako.

Hindi dahil sa aksidente.

Kundi dahil alam kong kahit ako ang sumalo ng bangga, kapag umiyak si Mara, ako pa rin ang may kasalanan.

At hindi nga ako nagkamali.

Humagulhol si Mara at sumigaw, “Mama! Tinulak ako ni Ate Lia!”

Parang iyon lang ang hinihintay ng mundo para hatulan ako.

Mabilis na lumapit si Mama. Hindi niya ako tinignan muna. Hindi niya inusisa kung humihinga pa ba ako. Hindi niya sinilip kung may bali ba ako.

Agad niyang binuhat si Mara.

Pagkatapos, humarap siya sa akin na parang basura akong humarang sa daraanan niya.

“Lia! Ano’ng ginawa mo sa kapatid mo?”

“M-Mama…” nanginginig kong sabi. “May sasakyan… tumakbo si Mara sa kalsada… tinulak ko lang siya kasi—”

Malakas ang pagkakatama ng sampal niya sa pisngi ko.

Umalingawngaw iyon sa buong ulo ko. Biglang nagdilim ang paningin ko.

“Tumigil ka sa pagsisinungaling,” singhal niya. “Matagal mo nang inaapi si Mara. Huwag mong akalaing hindi ko alam.”

Napatulala ako.

Gusto kong sabihin na hindi ko siya inaapi. Na kailanman, kahit minsan, hindi ko naisip saktan si Mara. Na ang totoo, ako pa nga ang laging umaatras, laging umiintindi, laging nagpaparaya.

Pero wala nang saysay.

Sa bahay na iyon, kapag si Mara ang umiyak, ako ang may sala. Kapag si Mara ang nagalit, ako ang dapat humingi ng tawad. Kapag may nasira, ako ang salarin kahit hindi ko hinawakan.

At kapag may nangyaring masama, ako ang dapat magdusa.

Hinawakan ko ang laylayan ng damit ni Mama.

“Mama… masakit po… parang may tama ako… pwede po bang isabay n’yo ako sa ospital?”

Huminto siya.

Tumingin siya sa akin.

At sa unang pagkakataon nang araw na iyon, ngumiti siya.

Pero hindi iyon ngiting may awa.

Ngiti iyon ng isang taong nakakita ng bagay na matagal na niyang hinihintay.

“Nasagasaan ka?” malamig niyang sabi. “Sana tinuluyan ka na lang. E di sana, nakahinga na rin ako.”

Mahina niya iyong sinabi. Pero malinaw. Totoo. Walang pag-aalinlangan.

Parang mas masakit pa iyon kaysa sa bangga.

Pagkatapos, tinalikuran niya ako.

Si Mara, nakasandal sa balikat niya, lumingon sa akin at ngumisi sa pagitan ng hikbi.

“Mama, ayoko na talagang kasama si Ate Lia. Lagi niya akong sinasaktan.”

“Oo na,” malambing na sagot ni Mama. “Pag-uwi natin galing ospital, papaalisin ko na siya.”

Pinanood ko silang maglakad palayo habang namamanhid ang buong katawan ko.

Gusto kong tumayo.

Gusto kong habulin si Mama.

Gusto kong itanong kung galit ba talaga siya sa akin nang ganoon.

Pero sa kaibuturan ko, alam ko na ang sagot.

Oo.

Matagal na.

Dahil ako ang buhay na paalala ng pinakamalaking pagkakamali niya.

Si Mama noon ang pride ng pamilya nila sa Bulacan. Maganda, matalino, consistent honor student, scholar pa sa college sa Maynila. Lahat ng pangarap ng lolo at lola ko, sa kanya nakasalalay.

Pero sa edad na dalawampu’t isa, umibig siya sa lalaking hindi dapat.

Ang tatay ko, si Nestor, ay isang tambay na maraming barkada, maraming yabang, at halos walang direksyon sa buhay. Hindi siya tinanggap ng pamilya ni Mama. Pero para kay Mama noon, siya ang lalaking “tunay,” “malaya,” at “kakaiba.”

Hanggang sa nabuntis siya sa akin.

Sa isang iglap, tumalikod siya sa lahat—sa pag-aaral, sa pamilya, sa sariling pangarap—at pinili ang lalaking akala niya ay pag-ibig.

Maling-mali siya.

Pagkapanganak niya sa akin, nagsimula ang bangungot. Ayaw sa akin ng lola ko sa ama dahil babae ako. Binilang pa ang bawat subong kinakain ni Mama noong bagong panganak siya. Samantala, ang tatay ko, hindi pa man ako isang buwang gulang, may iba nang babae.

Dinala pa sa bahay.

Buntis.

Nang komprontahin sila ni Mama, siya pa ang pinagtulungan. Binugbog. Pinahiya. Tinakot.

Nang gusto na niyang umalis, pinagbabayad pa siya ng malaking halaga para raw sa “napahamak” na magiging anak ng kabit.

Tinulungan lang siya ng pamilya niya kaya siya nakatakas.

Pero hindi niya ako naisama agad.

Tatlong taon akong naiwan sa bahay ng tatay kong galit sa akin, ng lola kong turing sa akin ay kamalasan, at ng madrasta kong mas gusto pang mamatay ako kaysa mabawasan ng isang kendi ang anak niya.

Minsan, dahil kumuha ako ng isang pirasong candy, pinalabas nila ako ng bahay sa gitna ng ulan at lamig.

Nagkasakit ako.

Ikinulong ako sa kulungan ng baboy para hindi raw makahawa sa “tunay” na anak ng bahay.

Doon ako natagpuan ng barangay.

At doon ako napilitan muling kunin ni Mama—hindi dahil gusto niya, kundi dahil wala na siyang lusot.

Mula noon, naging buhay akong sumpa sa kanya.

Ako ang dahilan kung bakit bumagsak ang pangarap niya.

Ako ang alaala ng kahihiyan niya.

Ako ang mukha ng maling pag-ibig niya.

Kaya sa bawat gabi na nilalagnat ako, sa bawat umagang nagigising siyang ako pa rin ang nakikita niya, iisang bagay lang ang nababasa ko sa mga mata niya—

sana hindi na lang ako ipinanganak.

Hindi ko alam kung gaano ako katagal na nakahandusay sa gilid ng kalye.

May ilang taong lumapit, pero nang makita nilang duguan ako at nanginginig, umurong din.

“Baka mamaya idamay pa tayo diyan.”

“Huwag mo ngang hawakan, baka kung ano pa ’yan.”

“Doon ka sa gilid, hija. Huwag ka rito sa tapat.”

Parang hindi ako bata.

Parang hindi ako tao.

Parang isa lang akong istorbo na kailangang ilayo.

Pilit akong tumayo. Sumandal ako sa pader. Naglakad nang paika-ika. Hindi ko na halos makita ang dinaraanan ko. Mainit ang dumadaloy mula sa ilong ko hanggang labi.

Hanggang sa makarating ako sa isang makitid na eskinita sa likod ng tindahan.

Walang tao.

Walang ilaw.

Walang tatawag sa pangalan ko.

Doon ako tuluyang bumagsak.

At bago tuluyang lumubog ang paningin ko sa dilim, iisa lang ang naisip ko.

Pag-uwi ni Mama, malamang ang una niyang hahanapin sa bahay ay hindi ako.

Kundi kung bakit wala pang sinaing.

part2

Pag-uwi nga nila, ganoon na ganoon ang nangyari.

May bagong pink na bestida si Mara mula sa ospital. May strawberry shortcake pa sa isang kamay si Mama at isang malaking supot ng imported na ubas sa kabila. Tumatawa silang mag-ina habang paakyat sa hagdan, parang wala ni katiting na nangyaring masama sa hapon na iyon.

Pagbukas ng pinto, agad nagbago ang mukha ni Mama.

“Lia!” sigaw niya. “Nasaan ka? Alas-sais na, wala ka pang sinaing?”

Walang sumagot.

Binuksan niya ang maliit kong kuwarto—ang dating bodega na nilagyan lang ng banig at lumang cabinet para matawag na tulugan.

Wala ako roon.

“Magaling,” iritado niyang sabi. “Pagkatapos mong saktan si Mara, magtatago ka pa.”

Pero makalipas ang ilang minuto, habang abala siyang naghihiwa ng prutas para kay Mara, may kumatok sa gate.

Tatlong sunod-sunod na katok.

Pagbukas niya, dalawang barangay tanod ang nasa labas. May kasama pang isang babaeng hindi niya kakilala.

Nakakunot ang noo ni Mama. “Bakit po?”

“Kayong nanay ni Lia Santos?” tanong ng isa.

Biglang may kakaibang lamig na dumaan sa mukha niya. “Oo. Bakit?”

May inilahad na panyo ang babaeng kasama nila. Puti iyon, pero may mantsa ng dugo.

“May batang babae pong nakita sa likod ng tindahan ni Aling Rosa,” mahina niyang sabi. “May mga estudyanteng dumaan at tumawag ng tulong. Dinala na po sa public hospital.”

Hindi agad nakapagsalita si Mama.

Parang hindi niya inaasahang aabot sa ganoon.

Parang sa isip niya, aalis lang ako, magtatampo, magugutom, tapos babalik din para magsaing at maghugas ng pinggan.

“Buhay pa ba?” tanong niya, halos pabulong.

“ICU po,” sagot ng tanod. “Hindi pa sigurado.”

Nahulog ang kutsilyo mula sa kamay ni Mama.

Unang beses sa buhay ko na nalaman kong kaya rin palang mawalan ng kulay ang isang taong akala ko’y bato na ang puso.

Dumating siya sa ospital na hingal at magulo ang buhok. Hindi na niya kasama si Mara; iniwan niya iyon sa kapitbahay. Pagpasok niya sa emergency corridor, tumambad sa kanya ang ilang papel, mga tanong, at tingin ng mga taong hindi na maitatago ang paghusga.

“Kamag-anak po kayo?” tanong ng doktor.

“Ako ang nanay,” sagot niya.

Hindi siya pinaupo agad ng doktor.

Tinignan muna siya nang diretso.

“Nasaan po kayo nang mangyari ito?”

Hindi nakasagot si Mama.

Sinabi ng doktor ang mga salitang kahit ako, kung narinig ko noon, baka nayanig din ako.

Severe head trauma. Internal bleeding. Delayed treatment. Critical first hours wasted.

Bawat salitang iyon, parang isang pako na ipinupukpok sa dibdib ni Mama.

“Kung nadala sana agad,” dagdag ng doktor, “mas malaki ang tsansa.”

Napatakip ng bibig si Mama.

Sa unang pagkakataon, walang maibato sa akin ang galit niya. Walang masisisi. Walang maipapasa.

Dahil ang totoo, siya ang umalis.

Siya ang hindi lumingon.

Siya ang nakarinig na humihingi ako ng tulong at piniling ibigay ang buong pagmamahal niya sa isang anak, habang ang isa pa niyang anak ay unti-unting nilalamon ng dilim sa gilid ng kalsada.

Hindi ko na maalala ang mga sumunod na araw nang malinaw.

May mga pagitan ng gising at tulog. May liwanag ng fluorescent lamp. May amoy ng gamot. May mga yabag sa gabi.

At isang boses.

Umiiyak.

Paulit-ulit.

“Lia… anak… gumising ka… please…”

Akala ko noon, panaginip lang iyon.

Dahil kailanman, hindi ako tinawag ni Mama na “anak” nang ganoon kalambing.

Pero totoo pala.

Sa loob ng apat na araw, hindi siya umalis sa tabi ko.

Hindi niya inayos ang buhok niya. Hindi niya inasikaso ang tindahan niyang online selling. Hindi siya tumanggap ng bisita. Hindi rin siya nag-post sa Facebook ng perpektong buhay nilang mag-ina ni Mara.

Nandoon lang siya.

Nakahawak sa kamay kong puno ng karayom.

At umiiyak na parang bawat luha ay huli na.

Sa ikalimang araw, nagising ako nang mas mahaba.

Mabigat pa rin ang buong katawan ko. Nangingibabaw ang kirot sa ulo ko. Pero nang iminulat ko ang mata ko, si Mama ang unang nakita ko.

Namumugto ang mata niya.

Tuyo ang labi.

Parang ilang taong tumanda sa loob lang ng ilang araw.

Napaatras siya nang makita niyang gising ako.

“Lia…” nanginginig ang boses niya. “Anak…”

Hindi ko agad nasagot.

Hindi dahil galit ako.

Kundi dahil hindi ko alam kung paano tatanggapin ang boses na iyon. Parang estranghero.

Unti-unti siyang lumapit at lumuhod sa tabi ng kama ko.

“Patawarin mo ako.”

Napalunok ako.

Sa buong buhay ko, hindi ko inasahang maririnig iyon mula sa kanya.

Tumulo ang luha niya, sunod-sunod.

“Alam kong wala akong karapatang humingi ng tawad. Alam kong kulang na kulang. Pero Lia… hindi ikaw ang kasalanan ko. Hindi ikaw ang sumira sa buhay ko. Ako ang pumili. Ako ang nagkamali. At araw-araw kitang pinarusahan para sa kasalanang ako naman ang gumawa.”

Nanigas ako sa kinahihigaan ko.

Dahil iyon ang pinakamatapat na bagay na narinig ko sa kanya.

“Tuwing nakikita kita,” humihikbi niyang sabi, “nakikita ko ang lahat ng iniwan ko, lahat ng tiniis ko, lahat ng kahihiyang inabot ko. At sa halip na akuin ko iyon, ibinuhos ko sa ’yo. Bata ka pa lang, ginawa kitang sisidlan ng galit ko. Ginawa kitang pader na sinusuntok ko kapag hindi ko matanggap ang sarili kong kabiguan.”

Napapikit ako.

Masakit pakinggan.

Pero mas masakit dahil totoo.

“Mama…” paos kong sabi. “Bakit hindi mo na lang ako pinabayaan noon pa?”

Napayuko siya, humahagulgol.

“Dahil kahit anong pilit kong itanggi… mahal kita. Pero duwag ako. Makasarili ako. At sinira ko ang anak kong dapat ako ang kumakalinga.”

May mahabang katahimikan sa pagitan namin.

Pagkatapos, may isa pang boses mula sa pinto.

“Ate…”

Si Mara.

Hindi siya nakangiti. Hindi rin siya maayos manamit gaya ng dati. Hawak-hawak niya ang strap ng bag niya, at ang mga mata niya’y puno ng takot.

Dahan-dahan siyang lumapit.

“Ate, sorry,” sabi niya, umiiyak din. “Nagsinungaling ako. Hindi mo ako tinulak para saktan. Iniligtas mo ako. Natakot lang ako na pagalitan ako ni Mama kasi tumakbo ako sa kalsada.”

Napatingin ako sa kanya.

Sa unang pagkakataon, mukha lang siyang totoong bata. Hindi paboritong anak. Hindi prinsesa. Hindi kalaban.

Isa lang ding batang natutong magsinungaling dahil alam niyang may isang taong handang paniwalaan siya lagi.

“Alam ko kasi,” hikbi niya, “kapag sinabi kong kasalanan mo, ako pa rin ang kakampihan ni Mama.”

Napapikit si Mama na parang tinaga sa dibdib.

Siguro iyon ang sandaling lubos niyang nakita ang sinira niya—hindi lang ako, kundi pati si Mara. Pinalaki niya ang isa sa takot at pananabik sa pagmamahal. Pinalaki niya ang isa sa maling kapangyarihan at pagsisinungaling.

Pareho kaming nasaktan.

Magkaiba lang ng anyo.

Mahaba ang naging paggaling ko.

Hindi iyon inayos ng isang paghingi lang ng tawad. Hindi nabura ng ilang araw na pag-aalaga ang mga taong pinaniwala akong wala akong halaga. May therapy. May mga gabing nagigising akong umiiyak. May mga pagkakataong ayokong magpahawak sa kanya. May mga araw na hindi ko siya kayang tawaging “Mama” nang hindi sumisikip ang dibdib ko.

Pero may mga bagay na nagbago.

Una, lumipat kami.

Iniwan ni Mama ang bahay na puno ng sigaw, paboritismo, at mga lumang multo. Nagrenta siya ng maliit na apartment sa Valenzuela. Doon, walang bodega na ginawang kuwarto para sa akin. Iisang mesa lang kami kumakain. Iisang ilaw. Iisang hangin.

Pangalawa, nagtrabaho ulit si Mama para sa sarili niya, hindi para magmukhang perpekto sa mga tao. Tinuloy niya ang naunsyaming short courses niya online. Unti-unti niyang binuo ang sarili niyang pagkakakilanlan nang hindi na kami ginagamit na salamin ng pagkabigo niya.

Pangatlo, natuto siyang humingi ng tawad hindi lang sa salita, kundi sa araw-araw.

Kapag natatakot ako, hindi na niya ako sinisigawan.

Kapag nagkakamali si Mara, hindi na niya hinahanap kung sino ang isisisi.

Kapag tahimik ako, hindi na niya ako pinaparusahan sa katahimikan ko.

At ako?

Hindi ko siya agad napatawad.

Pero natutunan kong hindi ko na kailangang mamatay para lang mapatunayan na may halaga ako.

Hindi ko kailangang isugal ang katawan ko, ang boses ko, o ang buhay ko para maramdaman na karapat-dapat akong mahalin.

Minsan, habang nag-aayos kami ng mga lumang gamit, may nakita akong basag na maliit na salamin na dati kong itinatago.

Noon, doon ako tumitingin kapag gusto kong tanungin ang sarili ko kung may mali ba talaga sa mukha ko, sa pag-iral ko, sa pagiging ako.

Tahimik akong nakatingin doon nang lapitan ako ni Mama.

“Kailangan mo pa ba ’yan?” maingat niyang tanong.

Tinignan ko ang basag na repleksyon ko. Pagkatapos, marahan ko iyong ibinaba sa basurahan.

“Hindi na,” sabi ko.

At sa unang pagkakataon, naniwala ako sa sarili kong sagot.

Dahil ang totoo, hindi ako ang mantsa sa buhay ng nanay ko.

Hindi ako ang pagkakamali.

Isa lang akong batang matagal na ipinasa-pasahan ng galit ng matatanda.

At ngayong lumaki na ako, may karapatan akong putulin ang siklong iyon.

Maaaring hindi na mabubura ang lahat ng sugat.

May mga salitang mananatiling nakabaon.

May mga alaala pa ring babalik sa mga gabing tahimik.

Pero hindi na ako iyong batang nakahandusay sa gilid ng kalsada, naghihintay kung may lilingon.

Ako na ngayon ang taong lilingon sa sarili ko.

Ako na ngayon ang pipiliin ang sarili ko.

At kung may isang bagay na gusto kong iwan sa mga taong nagbabasa nito, ito iyon:

Ang batang paulit-ulit na sinabihang wala siyang halaga ay puwedeng lumaking wasak—pero puwede rin siyang lumaking matapang. At kapag natutunan niyang piliin ang sarili niya, doon nagsisimula ang tunay na paghilom.