nang hawakan ni lara ang pulseras ni lola, nalaman kong hindi lang kasal ang ninakaw nila, kundi ang lihim na itinago ni mama nang pitong taon
bahagi 3: nang hawakan ni lara ang pulseras ni lola, nalaman kong hindi lang kasal ang ninakaw nila, kundi ang lihim na itinago ni mama nang pitong taon
Nakatitig ako sa pulseras sa kamay ni Lara.
Manipis iyon.
Luma.
May kaunting gasgas sa gilid.
Pero kilala ko iyon.
Pulseras iyon ni Lola.
Ang pulseras na buong buhay kong naririnig sa mga kuwento ni Mama.
Sabi niya, iyon daw ang tanging alahas na hindi niya kailanman naisanla kahit gaano kami kahirap.
Dahil iyon ang huling bagay na naiwan ng lola ko bago siya pumanaw.
Kanina, nasa maliit na kahong kahoy iyon na yakap-yakap ni Papa.
Ngayon, nasa kamay na ni Lara.
At ngumiti siya habang hawak iyon.
Parang hawak niya ang leeg ko.
“Ate Althea,” sabi niya, malambing ang boses pero malamig ang mga mata, “kung hindi ka papasok sa simbahan bukas, hindi mo na makikita ang nanay mo nang buhay.”
Biglang lumambot ang tuhod ko.
“Anong sinabi mo?”
Tumawa nang mahina si Lara.
“Hindi mo ba narinig? O ayaw mong marinig?”
Lumapit si Miguel sa kaniya at mabilis na hinawakan ang braso niya.
“Lara, tama na.”
Pero hindi iyon galit.
Hindi iyon pagsaway.
Parang natatakot lang siyang may masabi pa si Lara na hindi dapat marinig ng iba.
Doon ko naintindihan.
Alam niya.
Alam ni Miguel ang ginagawa ni Lara.
Alam niya kung paano napunta ang pulseras sa kamay nito.
At malamang, alam din niya kung bakit nanginginig ngayon si Mama sa tabi ko.
“Mama?” tawag ko.
Hindi siya sumagot.
Mahigpit siyang nakakapit sa kamay ko, pero ramdam kong nanghihina ang mga daliri niya.
Ang mukha niya ay kasingputi ng papel.
Para siyang nakakita ng multo.
Hindi kay Lara.
Kundi sa pulseras.
“Mama, ano ang ibig niyang sabihin?” tanong ko ulit.
Dahan-dahang umiling si Mama.
“Thea… huwag kang makinig sa kanila.”
“Kung hindi totoo, bakit ka natatakot?”
Bago siya makasagot, nagsalita si Mrs. Santos.
“Dahil alam ng nanay mo na may mga bagay na hindi dapat hinahalukay.”
Lumapit siya sa amin, mataas pa rin ang baba, kahit alam kong sa loob niya ay hindi na siya ganoon kakalma.
Dahil nandoon si Gabriel.
Nandoon ang abogado niya.
Nandoon ang mga taong may hawak na cellphone.
At nandoon ang katotohanang matagal niyang inilibing.
“Mrs. Santos,” malamig na sabi ni Gabriel, “mag-ingat kayo sa susunod ninyong sasabihin. Nakarecord ang lahat.”
Tumingin sa kaniya si Mrs. Santos.
“Sa tingin mo natatakot ako sa recording?”
“Dapat.”
Hindi tumaas ang boses ni Gabriel.
Pero may bigat iyon.
Bigat na sanay mag-utos at masanay na sinusunod.
“Dahil kung totoo ang sinabi ni Lara na pagbabanta sa buhay ni Mrs. Villanueva, hindi na ito simpleng usapin ng kasal. Criminal threat ito. Extortion. Possible kidnapping attempt. At kung may koneksyon ito sa lumang kasunduan, mas mabigat.”
Napaatras nang kaunti si Lara.
Pero agad siyang ngumiti ulit.
“Grabe naman, Kuya Gabriel. Nagbibiro lang ako.”
Tiningnan ko siya.
“Joke lang?”
Tumawa ako.
Maikli.
Basag.
“Lagi na lang joke, Lara. Kapag ninakaw mo ang damit ko, joke. Kapag umupo ka sa pwesto ng nanay ko, joke. Kapag binantaan mo ang buhay ng mama ko, joke pa rin?”
Lumapit ako ng isang hakbang.
“Isauli mo ang pulseras.”
Itinaas niya iyon nang kaunti.
“Kunwari matapang ka, pero nanginginig ang kamay mo.”
Totoo.
Nanginginig ang kamay ko.
Hindi dahil natatakot ako sa kaniya.
Kundi dahil pigil na pigil kong huwag siyang saktan.
Sumingit si Miguel sa pagitan namin.
“Althea, huminahon ka. Lahat ng ito, maayos natin. Basta sumama ka sa amin ngayon.”
“Sa inyo?”
“Oo. Uuwi tayo. Magpapahinga ka. Bukas, itutuloy natin ang kasal.”
Parang may malamig na bakal na tumagos sa dibdib ko.
Hanggang ngayon, kasal pa rin ang iniisip niya.
Hindi ang pagbabanta ni Lara.
Hindi ang pekeng kontrata.
Hindi ang panginginig ni Mama.
Hindi ang pagbagsak ng buong mundo ko.
Kasal.
Pangalan ng pamilya niya.
Mukha nila sa harap ng tao.
“Hindi na ako sasama sa iyo,” sabi ko.
Nanlamig ang mata ni Miguel.
“Wala kang choice.”
Narinig ko ang mahinang hinga ni Gabriel sa tabi ko.
Isang hakbang siyang lumapit.
“Meron siya.”
“Tingin mo?” tanong ni Miguel. “Kahit ikaw pa si Gabriel Reyes, wala kang pakialam dito. Family matter ito.”
“Hindi,” sagot ni Gabriel. “Abuse ito.”
Biglang nanahimik ang lahat.
Kahit ang mga usyosero sa paligid, parang sabay-sabay na napahinto sa paghinga.
Abuse.
Isang salitang hindi ko kailanman ginamit para sa sarili ko.
Dahil akala ko, kapag hindi ka sinasampal, hindi ka inaabuso.
Kapag hindi ka kinukulong sa kwarto, hindi ka inaabuso.
Kapag hindi ka sinisigawan araw-araw, hindi ka inaabuso.
Pero sa sandaling iyon, habang nakatayo ako sa ulan, habang hawak ni Lara ang pulseras ni Lola, habang ginagamit ni Miguel ang operasyon ni Mama para pilitin akong magpakasal, doon ko naunawaan.
Hindi lahat ng pananakit ay may pasa.
May mga pananakit na nakasuot ng ngiti.
May mga tanikala na gawa sa utang na loob.
May mga bilangguan na tinatawag nilang pamilya.
Bumaling ako kay Papa.
“Tay.”
Napatingin siya sa akin.
Pulang-pula ang mga mata niya.
“Sabihin mo sa akin ang totoo.”
Bumuka ang bibig niya, pero walang lumabas na salita.
“Ramon,” mahina pero matigas na sabi ni Mama, “sabihin mo na.”
Napatitig ako kay Mama.
Sa unang pagkakataon mula nang dumating ang mga Santos, hindi na puro takot ang mukha niya.
May pagod.
May sakit.
Pero may determinasyon din.
Para bang pitong taon siyang natahimik, at ngayon, nauubos na ang dahilan para manahimik pa.
Huminga nang malalim si Papa.
“Pitong taon na ang nakalipas,” panimula niya, basag ang boses, “naaksidente ang nanay mo.”
Kumirot ang dibdib ko.
Alam ko ang aksidenteng iyon.
Noon, sinabi nilang nadulas si Mama sa palengke sa Iloilo.
Nauntog.
Nagka-komplikasyon.
Kinailangang operahan agad.
Noong panahong iyon, nasa senior high pa lang ako.
Wala akong alam kundi ang umiyak sa labas ng operating room.
“At nangyari iyon,” patuloy ni Papa, “pagkatapos niyang bumalik mula Maynila.”
Nanigas ako.
“Mula Maynila?”
Hindi kailanman sinabi sa akin ni Mama na pumunta siya sa Maynila bago ang aksidente.
Bumaling ako sa kaniya.
“Mama?”
Napikit siya.
“Pumunta ako noon para hanapin ang tunay na pinagmulan ng pulseras.”
Mas lalo akong nalito.
“Pulseras ni Lola?”
Tumango siya.
“Hindi iyon basta alahas, anak.”
Tumawa si Mrs. Santos.
“Teresa, tama na. Wala kang mapapala kung sisirain mo pa ang sarili mong pamilya.”
Hindi siya pinansin ni Mama.
“Bago mamatay ang lola mo, sinabi niya sa akin na kapag dumating ang araw na may mga taong maghahabol sa atin dahil sa pulseras, huwag ko raw ibibigay kahit kanino.”
Tumingin ako sa pulseras sa kamay ni Lara.
Biglang nag-iba ang pakiramdam ko.
Hindi na lang iyon alaala ng pamilya.
May iba pa.
“Bakit?” tanong ko.
Hindi agad sumagot si Mama.
Si Gabriel ang nagsalita.
“Dahil may nakatagong microfilm sa loob ng clasp.”
Napatigil ako.
Si Lara, biglang napababa ng tingin sa pulseras.
Si Mrs. Santos naman, unang beses na hindi nakapagsalita.
“Microfilm?” ulit ko.
Tumango si Gabriel.
“Lumang paraan ng pagtatago ng dokumento. Noong dekada nobenta, may ilang transaksyon ang pamilya Santos, Reyes, at ilang local officials sa Visayas. Hindi lahat legal. Ang lola mo, si Clara Villanueva, dating bookkeeper ng isa sa shell companies na ginamit sa paglipat ng lupa at pondo.”
Pakiramdam ko, mas lumakas ang ulan.
O baka puso ko lang ang dumadagundong.
“Anong kinalaman namin doon?”
“Marami,” sabi ni Mrs. Santos, mahigpit ang boses. “Pero hindi mo kailangang malaman.”
Tumingin ako kay Gabriel.
“Bakit alam mo ito?”
Sa unang pagkakataon, may anino ng sakit na dumaan sa mukha niya.
“Dahil ang pamilya ko ang isa sa mga nadamay sa kasinungalingan nila.”
Hindi ko naintindihan agad.
Nagpatuloy siya.
“Ang lupaing sinasabing binili ng Santos family sa Iloilo, lupa iyon ng pamilya ng nanay ko. Naagaw gamit ang pekeng dokumento. Years later, may nagsabing may ebidensiya raw ang isang babaeng Villanueva. Pero bago namin siya mahanap, nawala siya.”
“Si Lola?” tanong ko, halos pabulong.
Tumango si Gabriel.
“Pagkatapos, lumitaw ang pangalan ng nanay mo. Pumunta siya sa Maynila pitong taon na ang nakalipas para magbigay sana ng kopya sa abogado namin. Pero bago siya makarating, may nangyari.”
Nanlambot ang buong katawan ko.
Dahan-dahan akong bumaling kay Mama.
“Mama… hindi ka nadulas.”
Tumulo ang luha niya.
“Hindi.”
Hindi sumigaw si Mama.
Hindi siya nagwala.
Pero mas masakit ang katahimikan niya.
“May bumangga sa taxi ko.”
Napahawak ako sa dibdib ko.
“Sinadya?”
Hindi siya sumagot.
Hindi niya kailangan.
Si Papa ang nagpatuloy.
“Nang nasa ospital ang nanay mo, dumating ang tao ng Santos family. Sinabi nilang tutulungan nila kami sa gastos. Pero may kondisyon.”
Tumingin siya sa akin.
Hindi niya kayang tapusin.
Kaya si Mrs. Santos ang walang awa na tumapos para sa kaniya.
“Simple lang ang kondisyon. Kapag nasa tamang edad na si Althea, papakasalan niya si Miguel.”
Napaatras ako.
Parang biglang nawala ang lupa sa ilalim ng paa ko.
“Kaya… kaya pala ako pinilit ipakilala kay Miguel noong college.”
Naalala ko ang unang pagkikita namin.
Isang charity event sa Maynila.
Sinabi ni Mama na pagkakataon iyon para makakuha ako ng scholarship connection.
Doon ako unang nilapitan ni Miguel.
Malambing.
Magalang.
Parang prinsipe.
Akala ko nagkataon lang.
Hindi pala.
Lahat pala ay nakaayos.
Lahat pala ay may hawak na tali.
At ako ang nasa dulo.
“Mama,” pabulong kong sabi, “alam mo?”
Humagulhol siya.
“Sinubukan kong tumakas sa kasunduan. Sinubukan kong itago ka. Pero nagkasakit ako ulit. Nangailangan tayo ng pera. Tapos lumapit si Miguel, parang wala siyang alam. Mabait siya sa iyo. Akala ko… akala ko baka nagbago na ang lahat.”
Tumingin ako kay Miguel.
“Alam mo ba?”
Nanigas ang panga niya.
“Hindi sa simula.”
“Pero kalaunan?”
Hindi siya sumagot.
Iyon na ang sagot.
Tumawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil kung hindi ako tatawa, baka mabaliw ako.
“Kaya pala ang lakas ng loob mong sabihing may utang ako sa iyo.”
Humakbang ako palapit sa kaniya.
“Kaya pala kapag umiiyak ako dahil kay Lara, parang hindi ka natitinag.”
“Kaya pala kahit ipahiya mo ang ba’t nanay ko, sigurado kang babalik ako.”
“Kasi para sa iyo, hindi ako nobya.”
Tumingin ako sa mata niya.
“Bayad ako.”
Saglit na kumurap si Miguel.
May bahid ng hiya sa mukha niya.
Pero mabilis iyong napalitan ng inis.
“Hindi mo naiintindihan. Kung hindi dahil sa kasunduang iyon, baka matagal nang nawala ang nanay mo.”
Sumampal ang boses ni Mama sa hangin.
“Tumigil ka!”
Lahat kami ay napatigil.
Si Mama, na kanina ay nanginginig lang, biglang humakbang sa harap.
“Walang karapatan ang kahit sino na ipalit ang buhay ko sa buhay ng anak ko.”
Lumapit siya kay Miguel.
Mahina siya.
Basang-basa.
Pero sa sandaling iyon, mas matangkad siya kaysa sa lahat.
“Hindi ko siya ipinanganak para maging bayad sa utang.”
Lalong sumimangot si Mrs. Santos.
“Teresa, ang tapang mo ngayon dahil nandito ang Reyes. Pero kapag umalis sila, ano ang gagawin mo? Saan kayo pupunta? Paano kayo mabubuhay?”
“Sa kahit saan,” sagot ni Mama. “Basta hindi sa bahay ninyo.”
Biglang pumalakpak si Lara.
Mabagal.
Mapanukso.
“Touching. Nakakaiyak naman.”
Itinaas niya ang pulseras.
“Pero ang problema, nasa akin ito.”
Lumingon si Gabriel sa kaniya.
“Ibigay mo iyan.”
Ngumiti si Lara.
“Bakit? Dahil may microfilm? Dahil magagamit ninyo laban sa Santos?”
Napatingin siya kay Mrs. Santos.
“Auntie, hindi ba dapat magpasalamat kayo sa akin? Kung hindi ko kinuha ito, baka hawak na nila ang ebidensiya.”
Doon ko napansin ang pagbabago sa mukha ni Mrs. Santos.
Hindi pasasalamat.
Takot.
Hindi kay Gabriel.
Hindi sa amin.
Kay Lara.
“Lara,” mahina niyang sabi, “ibigay mo sa akin ang pulseras.”
“Bakit po?” inosenteng tanong ni Lara. “Hindi ba sabi ninyo, ako ang pinakamatino rito? Ako ang marunong sumunod? Ako ang karapat-dapat sa puwesto ni Althea?”
Namutla si Miguel.
“Lara, ano ang ginagawa mo?”
Ngumiti siya sa kaniya.
“Ang tagal kong naghintay, Miguel.”
Ang boses niya ay hindi na umiiyak.
Hindi na malambing.
Wala nang maskara.
“Tuwing sinasabi mong kapatid mo lang ako, nanahimik ako.”
“Tuwing pinapahiram mo sa akin ang susi ng condo ninyo, nanahimik ako.”
“Tuwing pinapasuot mo sa akin ang damit niya, tapos sasabihin mong ‘mas bagay sa iyo,’ nanahimik ako.”
Nanlaki ang mga mata ko.
Tumingin ako kay Miguel.
Naiwas siya ng tingin.
Ah.
Kaya pala.
Hindi lang pala si Lara ang naglalakas-loob.
Si Miguel ang nagbubukas ng pinto.
Si Miguel ang nagbibigay ng dahilan.
Si Miguel ang nagpaparamdam sa kaniya na may karapatan siya.
“Lara,” mariing sabi ni Miguel, “tama na.”
“Bakit?” tanong niya. “Natatakot kang marinig ni Althea na bago mo siya pakasalan, sinabi mong ako ang gusto mo pero siya ang kailangan ng pamilya mo?”
Parang may sumaksak sa katahimikan.
Hindi ako kumilos.
Hindi ko na rin naramdaman ang lamig.
Sa puntong iyon, parang naubos na ang kaya kong maramdaman.
Tumingin si Lara sa akin, ngumiti.
“Ate Althea, akala mo ikaw ang inaapi lang dito?”
Lumapit siya.
“Hindi mo ba alam? Ikaw ang hadlang. Kung wala ka, ako ang nasa main table. Ako ang nasa simbahan. Ako ang may apelyidong Santos.”
“Kung gusto mo siya,” sabi ko, halos walang boses, “kunin mo.”
Tila nainsulto siya.
“Hindi mo pa rin gets.”
Inihagis niya sa akin ang tinging puno ng galit.
“Hindi sapat na ibigay mo. Dapat makita kong inagaw ko.”
Doon ko naintindihan ang lalim ng pagkabulok niya.
May mga tao palang hindi masaya sa pagkakaroon.
Masaya lang sila kapag may nasasaktan habang kinukuha nila iyon.
Biglang umalingawngaw ang sirena sa malayo.
Lumingon ang lahat.
Dalawang sasakyan ng pulis ang papalapit sa terminal.
Si Gabriel ang tumawag.
Nakita iyon ni Mrs. Santos.
“Gabriel, huwag mong palakihin ito.”
“Late na,” sagot niya.
Mabilis na humakbang si Lara paatras.
Hawak pa rin niya ang pulseras.
“Walang lalapit.”
Itinaas niya ang pulseras sa gilid ng drainage sa tabi ng terminal.
Nalaglag ang puso ko.
“Lara!”
Ngumiti siya.
“Isang galaw, ihuhulog ko ito.”
Tumigil ang lahat.
Kahit ang ulan, parang nakabitin sa hangin.
Sinubukan ni Gabriel na humakbang, pero umiling ako.
“Wag.”
Dahil alam kong gagawin niya.
Hindi ko alam kung gaano kahalaga ang microfilm.
Hindi ko alam kung gaano kalaki ang kayang ibagsak niyon.
Pero alam kong ang pulseras na iyon ay huling alaala ni Mama sa Lola ko.
At kung mahulog iyon sa maduming tubig ng drainage, parang muli nilang papatayin ang isang parte ng pamilya namin.
“Lara,” sabi ni Mama, nanginginig ang boses, “pakiusap. Ibalik mo iyan.”
“Tita,” matamis niyang sagot, “kung gusto ninyo itong bumalik, simple lang naman.”
Tiningnan niya ako.
“Lumuhod si Althea.”
Napatigil ako.
Napasinghap ang mga taong nanonood.
Si Miguel mismo ay natigilan.
“Lara, sobra na.”
Tumingin siya sa kaniya.
“Ngayon mo lang sasabihing sobra? Noong pinapahiya ninyo siya, hindi sobra? Noong ginawa ninyo siyang bayad sa utang, hindi sobra? Noong ginagamit ninyo ako para pagselosin siya, hindi sobra?”
Tumawa siya nang may luha sa mata.
“Pare-pareho lang tayong marumi rito, Miguel. Ang pinagkaiba lang, ako ang may hawak ng pulseras.”
Tumingin siya ulit sa akin.
“Lumuhod ka, Althea. Humingi ka ng tawad sa akin. Sabihin mong ako ang mas bagay kay Miguel. Sabihin mong walang kwenta ang pamilya mo kumpara sa pamilya Santos.”
Nanikip ang dibdib ko sa galit.
Ramdam ko ang kamay ni Mama sa braso ko.
“Huwag, anak,” bulong niya.
Si Papa naman, nanginginig ang labi.
“Thea, huwag.”
Pero nakikita ko ang pulseras.
Nasa gilid ng drainage.
Isang maling galaw.
Mawawala iyon.
At kasama noon ang ebidensiya.
Kasama noon ang katotohanang pinagbayaran ni Lola.
Kasama noon ang sagot kung bakit pitong taon kaming nabuhay sa takot.
Dahan-dahan akong humakbang.
“Althea,” tawag ni Gabriel.
Hindi ako tumingin sa kaniya.
Dahil alam kong kapag nakita ko ang mukha niya, baka bumigay ako.
Lumapit ako kay Lara hanggang dalawang hakbang na lang ang pagitan namin.
“Gusto mo akong lumuhod?”
Ngumiti siya.
“Oo.”
“Sa harap ng lahat?”
“Sa harap ng lahat.”
Dahan-dahan kong ibinaba ang tingin sa basang semento.
May putik.
May tubig ulan.
May langis mula sa mga bus.
At doon niya gustong ilagay ang tuhod ko.
Para sa kasiyahan niya.
Para sa yabang niya.
Para patunayan niyang kaya niya akong tapakan.
Huminga ako nang malalim.
Pagkatapos, unti-unti kong binaluktot ang tuhod ko.
Narinig kong napasinghap si Mama.
“Thea!”
Narinig ko si Gabriel.
“Stop.”
Pero hindi ako tumigil.
Isang tuhod ko ang dumikit sa basang semento.
Malamig.
Marumi.
Masakit.
Ngumiti si Lara nang matagumpay.
“Good girl.”
Ang salitang iyon ang nagpaliyab sa huling natitirang galit sa dibdib ko.
Good girl.
Iyon ang gusto nilang maging ako.
Masunurin.
Tahimik.
Nagpapasalamat kahit sinasaktan.
Ngumingiti kahit niyurakan.
Nagluhod kahit walang kasalanan.
Itinaas ni Lara ang cellphone niya.
“Ulitin mo. Sabihin mo, ‘Lara, ikaw ang mas bagay kay Miguel.’”
Tumingin ako sa camera niya.
Sa likod niya, nakita ko si Miguel.
Hindi siya ngumiti.
Pero hindi rin niya ako pinigilan.
At iyon ang sapat na sagot.
Dahan-dahan kong binuka ang bibig ko.
“Lara…”
Lumapit siya nang bahagya, tuwang-tuwa.
“O?”
Hinawakan ko ang basang semento gamit ang isang kamay.
At sa kabilang kamay, mahigpit kong kinapa ang maliit na bagay na palihim na inilagay ni Gabriel sa palad ko kanina.
Isang maliit na voice recorder.
Naka-on.
Tuloy-tuloy na nagre-record.
Tumingin ako kay Lara.
Ngumiti ako.
“Salamat.”
Nawala ang ngiti niya.
“Ano?”
“Salamat,” ulit ko, mas malinaw ngayon, “dahil inamin mo sa harap ng lahat na hawak mo ang ebidensiya, na ginagamit mo iyon para takutin kami, at na kasabwat ka sa pamimilit sa akin na magpakasal.”
Nanigas ang mukha niya.
Biglang naging tahimik ang buong terminal.
Pagkatapos, mula sa likod, may boses na nagsalita.
“Miss Lara Mendoza?”
Lumingon siya.
Dalawang pulis ang nakatayo ilang metro ang layo.
Kasama nila ang isang babaeng naka-blazer na may ID.
“May warrant kami para sa questioning kaugnay ng extortion complaint at falsification case.”
Nanlaki ang mata ni Lara.
“Hindi… hindi puwede…”
Mabilis niyang inangat ang pulseras.
“Ihuhulog ko ito!”
Pero bago niya pa maibuka ang kamay, biglang humampas ang isang malakas na hangin.
Dahil sa madulas na sahig, nadulas siya.
Ang pulseras ay tumilapon mula sa kamay niya.
Lahat ay parang nangyari nang mabagal.
Nakita kong umiikot sa hangin ang gintong pulseras.
Nakita kong napasigaw si Mama.
Nakita kong tumakbo si Gabriel.
Nakita kong si Miguel ang pinakamalapit dito.
Isang hakbang lang.
Kaya niyang abutin.
Kaya niyang sagipin.
Pero sa halip na pulseras, si Lara ang hinawakan niya.
Ang pulseras ni Lola ay bumagsak sa gilid ng drainage.
Isang talbog.
Dalawa.
Pagkatapos, dumulas ito pababa sa siwang ng bakal.
“Hindi!” sigaw ko.
Lumuhod ako at pilit na inabot ang siwang.
Pero madilim sa loob.
Mabilis ang agos ng tubig ulan.
Wala akong makita.
Wala.
Nawala ang pulseras.
Nawala ang ebidensiya.
Nawala ang huling bagay na ipinaglaban ni Lola.
Bumagsak sa tabi ko si Mama, nanginginig.
“Clara…” bulong niya. “Patawad…”
Si Gabriel ay yumuko rin, sinusubukang tingnan ang loob ng drainage.
Pero kahit siya, wala ring magawa.
Sa gitna ng lahat, biglang tumawa si Mrs. Santos.
Mahina muna.
Pagkatapos, lumakas.
“Wala na,” sabi niya. “Wala na kayong hawak.”
Tumingin siya kay Gabriel, puno ng lason ang mga mata.
“Recording? Peke. Mga salita ng babaeng desperada. Pero ang totoong ebidensiya? Nasa imburnal na.”
Tinulungan ni Miguel si Lara tumayo.
Umiiyak si Lara, pero sa gilid ng labi niya, nakita ko ang bahagyang ngiti.
Si Papa, nakatayo lang.
Parang sampung taon ang itinanda sa loob ng isang gabi.
Ako naman, nakaluhod pa rin sa basang semento.
Marumi ang damit ko.
Basang-basa ang buhok ko.
Namamanhid ang kamay ko sa lamig.
Pero sa loob ko, may isang bagay na hindi na namamanhid.
Galit.
Tahimik.
Malalim.
At hindi na mapipigilan.
Dahan-dahan akong tumayo.
Tinanggal ko ang coat ni Gabriel sa balikat ko at ibinalik iyon sa kaniya.
Tiningnan ko si Mrs. Santos.
“Akala ninyo tapos na?”
Ngumiti siya.
“Wala ka nang ebidensiya, hija.”
Hindi ako sumagot agad.
Kinuha ko ang cellphone ko.
Binuksan ko ang video call history.
Tumingin ako kay Mama.
“Nay,” sabi ko, “noong sinabi mong dapat sinunog na ang kasunduan… sino pa ang nakakaalam?”
Namuti ang mukha ni Mama.
Hindi siya nakasagot.
Pero si Papa ang biglang nagsalita.
“May isa pang kopya.”
Lahat ay napalingon sa kaniya.
Pati si Mrs. Santos.
Nawala ang ngiti niya.
“Ano ang sinabi mo?”
Lumunok si Papa.
“Hindi nakuha ni Clara ang orihinal na microfilm para lang itago sa pulseras.”
Dahan-dahan siyang tumingin sa akin.
“May ipinadala siyang kopya sa isang tao bago siya namatay.”
“Kanino?” tanong ko.
Hindi si Papa ang sumagot.
Mula sa likod ng mga tao, may isang matandang boses na nanginig sa hangin.
“Sa akin.”
Naghiwalay ang mga nanonood.
Isang matandang babae ang nakatayo sa gilid ng terminal.
Naka-itim na payong.
Nakaabong bestida.
At sa leeg niya, nakasabit ang kaparehong pulseras.
Eksaktong kapareho ng kay Lola.
Nanigas si Mama.
“Imelda…”
Namutla si Mrs. Santos na parang nakakita ng bangkay na bumangon mula sa libingan.
“Hindi ka dapat buhay.”
Ngumiti ang matandang babae.
“Ganoon din ang sabi mo noong itinulak ninyo ako sa ilog, Carmen.”
Umurong ng isang hakbang si Mrs. Santos.
At sa harap naming lahat, itinaas ni Imelda ang maliit na plastik na sobre.
Sa loob noon ay isang lumang litrato.
Litrato ni Mama.
Ni Lola.
Ni Mrs. Santos.
At ng isang sanggol na nakabalot sa puting kumot.
Sanggol na may pulseras sa maliit nitong braso.
Hindi ko alam kung bakit, pero biglang nanginig ang buong katawan ko.
Dahan-dahang tumingin sa akin si Imelda.
“Althea,” sabi niya, basag ang boses, “hindi mo ba talaga alam kung bakit gusto ka nilang itali sa pamilya Santos?”
Hindi ako makahinga.
Tumingin ako kay Mama.
Umiiyak na siya nang tahimik.
Tumingin ako kay Papa.
Nakaiwas siya ng tingin.
Tumingin ako kay Miguel.
Parang siya rin, ngayon lang may naintindihan.
Lumapit si Imelda ng isang hakbang.
At ang susunod niyang sinabi ang tuluyang nagpahinto sa mundo ko.
“Dahil hindi si Ramon Villanueva ang tunay mong ama.”
Hinawakan ko ang dibdib ko.
Parang may sumabog sa loob.
Pero hindi pa doon natapos.
Tumingin si Imelda kay Mrs. Santos.
“Sabihin mo sa kaniya, Carmen.”
“Sabihin mo kung sino ang ama niya.”
Nanigas ang panga ni Mrs. Santos.
Hindi siya sumagot.
Kaya si Imelda ang tumingin sa akin.
At sa gitna ng ulan, sa harap ng pamilyang nagtangkang ipakasal ako sa lalaking ayaw ko, binitiwan niya ang lihim na pitong taon nilang ipinagdasal na manatiling patay.
“Ang ama mo…”
“ay si Don Rafael Santos.”
“Tatay ni Miguel.”