Bahagi 3 — Nang Dumating ang Unang Customer, Saka Namin Nalaman Kung Ano Talaga ang Itinapon Namin Kasama ng Lumang Parol ni Papa
Bahagi 3 — Nang Dumating ang Unang Customer, Saka Namin Nalaman Kung Ano Talaga ang Itinapon Namin Kasama ng Lumang Parol ni Papa
“Walang uuwi muna,” sabi ni Kuya.
Napatingin sa kanya ang lahat.
Kinuha niya mula kay Carlo ang piraso ng kawayan, saka lumuhod sa sahig ng garahe.
“Ilatag ninyo lahat. Tingnan natin kung ano ang kulang.”
Hindi iyon dramatic na paghingi ng tawad. Walang yakapan. Walang biglang musikang tutunog sa likod.
Pero iyon ang unang pagkakataon nang gabing iyon na nakita kong tumigil si Kuya sa pagpapaliwanag kung bakit tama siya.
At nagsimula siyang ayusin ang nasira niya.
Isa-isang inilapag ng mga bata ang nasagip nilang bahagi: limang pakpak, gitnang bilog, dalawang lumang brace, mga piraso ng pulang cellophane at ang manipis na kahoy na may maliliit na guhit na akala ko dati’y random na marka lang.
“Pa, para saan ’to?” tanong ni Carlo kay Papa.
Lumapit si Papa.
“Iyan ang sukat. Kapag pare-pareho ang pagitan ng hiwa, hindi tabingi ang bituin.”
“Pwede pa?”
“Pwede,” sagot niya. “Pero kulang ang isang brace.”
Hindi na nagsalita si Kuya.
Kinuha niya ang susi ng motor.
“Nasaan na ’yong truck ng basura?”
“Baka nasa kabilang purok na,” sabi ko.
Umalis siya.
Labinlimang minuto siyang wala.
Pagbalik, pawis na pawis siya at may bahid ng itim na dumi ang manggas. Sa kamay niya, hawak niya ang isang maliit na kahoy na piraso na may dalawang kalawangin nang pako.
“Eto ba?”
Tinitigan iyon ni Papa nang matagal.
“Oo.”
Iyon ang unang maliit na tagumpay namin: kumpleto ang hulmahan.
Pero hindi pa roon natapos ang problema.
Habang inaayos ng mga bata ang mga piraso, tinanong ni Aling Mercy kung kaya pa rin ba ang walumpung order. Dati raw, tatlumpu lang ang kinukuha niya. Ngayong taon, may tatlong maliit na opisina at isang tutorial center na gustong mag-order nang maaga para sa Ber-month decorations.
Handa siyang hatiin ang delivery, pero kailangan niyang malaman kung tuloy ang grupo.
Lumingon si Papa kay Kuya.
“Garahe mo muna.”
“Hindi,” sagot ni Kuya.
Tumigas ang mukha ni Papa.
Pero dinugtungan niya agad.
“Hindi rin naman akin lang. Bahay nating lahat ito.”
Tahimik kaming lahat.
Huminga nang malalim si Kuya.
“Nabawasan ang oras ko sa warehouse. Kaya gusto kong mag-repair ng motor dito sa hapon. Hindi ko sinabi dahil ayokong marinig ninyong kinakabahan ako sa pera. Nakita ko ’yong mga kawayan, wire, plastic… naisip ko, kalat. Espasyong hindi kumikita.”
Napatingin siya kay Carlo.
“Mali pala ’yong huling parte.”
Hindi ngumiti ang anak niya.
“Hindi rin po namin sinabi, Pa.”
“Bakit?”
“Kasi lagi mong sinasabing laro lang.”
Mas masakit iyon kaysa sigaw.
Umupo si Kuya sa mababang bangko. Tumingin siya sa mga batang nakapaligid sa lumang parol, tapos kay Papa.
“Magkano kinikita nila?”
“Depende sa natatapos,” sagot ni Papa. “Hindi pare-pareho. May mas mabilis, may kailangan pa ng tulong. Pero hindi ko sila pinapagawa nang libre.”
“Bakit?”
“Dahil kapag libre, parang hobby ko lang sila. Kapag binayaran, alam nilang may halaga ang gawa nila.”
Walang sermon sa boses ni Papa.
Iyon ang mas nakapagpabigat.
Hindi niya sinabing masama si Kuya. Hindi niya sinabing wala itong utang na loob. Ipinaliwanag lang niya ang prinsipyo, at kami na ang bahalang mahiya sa sarili naming interpretasyon.
Doon nagsalita si Carlo tungkol sa sapatos niya.
Hindi lang pala iyon ang binili niya mula sa kinita sa parol. Nagtabi rin siya ng pamasahe para hindi na araw-araw humingi kay Kuya.
Ang isa namang batang si Jessa ay nag-iipon para sa school project. Si Benjie, na nasa Grade 10, ginagamit ang bahagi ng kita para sa data load kapag may assignment.
Walang milyon.
Walang himala.
Maliit na halaga lang.
Pero sa mga batang hindi naman humihingi ng malaki, sapat iyon para maramdaman nilang may ambag sila sa sarili nilang pangangailangan.
At doon ko nakita ang tunay na dahilan kung bakit mabigat ang pagtapon namin sa parol.
Hindi dahil antique iyon.
Hindi dahil sentimental.
Kundi dahil habang ang tingin namin sa garahe ay “kalat,” may labing-apat na batang tumitingin doon bilang lugar kung saan may nagtuturo sa kanilang gumawa ng isang bagay na maaari nilang ipagmalaki at pagkakitaan.
Gayunman, hindi rin lubos na mali si Kuya.
Nang magsimulang magsalita si Aling Mercy tungkol sa deadline, napansin ko ang extension cord sa ilalim ng mesa.
Luma.
May bahagi nang tinapalan ng electrical tape.
Tinuro iyon ni Kuya.
“Eto ang sinasabi ko.”
Tumango si Papa.
“Papaltan.”
“At walang batang gagamit ng cutter na walang matanda.”
“Sige.”
“Walang trabaho kapag may motor akong nakabukas at may gasolina.”
“Sige.”
“Hanggang anong oras?”
“Alas-siyete.”
“Alas-sais-thirty.”
“Alas-siyete.”
Sa unang pagkakataon, natawa ang mga bata.
“Six forty-five,” sabi ko.
Tumango si Papa at Kuya nang sabay.
Doon nagsimula ang bagong sistema.
Sa umaga at tanghali, kay Kuya ang garahe para sa repair jobs. Pagsapit ng alas-kuwatro y medya, nililigpit niya ang langis at tools. Mula alas-singko hanggang alas-sais-kuwarenta’y singko, kay Papa at sa mga bata ang isang bahagi ng espasyo.
Kapag bulk order, sa covered court sila lumilipat.
Nagbigay ang barangay ng dalawang mahabang mesa na matagal nang nakatambak sa storage. Kami naman ang bumili ng bagong extension cord, LED bulbs at maliit na fire extinguisher.
Pero sinabi ni Papa na hindi niya tatanggapin kung kami ang magbabayad ng lahat.
“Trabaho ito,” sabi niya. “May gastos ang trabaho.”
Kaya isinama sa presyo ng susunod na order ang materyales at safety supplies. Tinuruan din niya si Carlo kung paano magkuwenta ng wastage para hindi puro “bahala na” ang presyo.
Sa loob ng sampung araw, nakatapos sila ng dalawampu’t dalawang parol.
Dalawa ang binalik ni Papa dahil tabingi.
“Pwede na ’yan, Lolo,” reklamo ni Benjie.
“Pwede, pero pangalan mo ang nakakabit sa gawa mo.”
Inulit nila.
Nang dumating si Aling Mercy, hindi siya nagreklamo sa dalawang kulang. Sa halip, dinagdagan niya ng isang linggo ang second batch at sinabi sa mga customer niyang handmade iyon ng youth group sa barangay.
Hindi naging mayaman ang sinuman.
Hindi biglang nawala ang problema sa pera ni Kuya.
Patuloy pa rin siyang nagre-repair ng motor. May mga araw na dalawa lang ang customer. May araw na wala.
Pero isang Sabado, nakita kong si Papa ang may hawak ng flashlight habang si Kuya ay nakayuko sa makina ng scooter.
“Hindi ganyan ang anggulo,” sabi ni Papa.
“Pa, motor ’to, hindi aparador.”
“Kahit ano pa ’yan, kung tabingi ang sukatan mo, papangit.”
“Parol na naman?”
“Lahat may parol.”
Doon na sila nagtawanan.
Ang pinakamahirap ay ang paghingi ng tawad.
Hindi ginawa ni Kuya sa loob ng bahay.
Noong natapos ang unang batch, tinawag niya ang labing-apat na bata sa garahe. Nandoon din si Aling Mercy.
“May sasabihin ako,” simula niya.
Kitang-kita kong gusto niyang bilisan, parang gusto niyang matapos agad ang hiya.
Pero hindi siya pinayagan ni Carlo.
“Lakasan mo, Pa.”
Natawa ang ilan.
Napakamot si Kuya.
“Sige. Itinapon ko ’yong parol nang hindi nagtatanong. Tinawag kong basura ’yong gamit ninyo. Mali ako. Kung may nasira o may nawalang oras dahil sa ginawa ko, ako ang mananagot.”
Walang pumalakpak.
At mabuti iyon.
Hindi lahat ng apology kailangang gantimpalaan agad.
Si Jessa lang ang nagsabi, “Okay po. Basta huwag niyo na itapon ’yong bago.”
Tumawa ang lahat.
Si Papa, tahimik lang.
Pagkatapos umalis ng mga bata, saka lumapit si Kuya sa kanya.
“Pa.”
“O?”
“Sorry.”
Tumango si Papa.
“Next time, magtanong ka.”
“Next time, magpaalam ka rin bago gawing workshop ang bahay.”
Napangiti si Papa.
“Oo.”
Iyon ang pinakamalinaw na patawad na kaya nilang dalawa.
Pagsapit ng Oktubre, may bago nang parol sa gate namin.
Hindi iyong mamahaling LED na gustong bilhin ni Kuya.
Hindi rin ganap na bago.
Ginamit ng mga bata ang lumang gitnang bilog, ang brace na hinabol ni Kuya sa garbage truck, at dalawang piraso ng kupas na kawayan mula sa orihinal na parol.
Pinalitan nila ang sirang cellophane at nilagyan ng mas maayos na ilaw.
May mga bakas pa rin ng lumang tahi.
Sabi ko kay Papa, “Bakit hindi na lang palitan lahat?”
Hinaplos niya ang isang lumang piraso.
“Para maalala natin kung saan tayo nagkamali.”
Noong unang gabi na sinindihan iyon, lumabas si Kuya sa garahe. May grasa pa ang kamay niya.
Tumabi sa kanya si Carlo.
“Mas maganda ba, Pa?”
Matagal bago siya sumagot.
“Mas mahal.”
Napataas ang kilay ng anak niya.
“Magkano?”
Umiling si Kuya.
“Hindi pera.”
Sa loob ng bahay, naririnig ko ang Christmas song sa radyo. Sa labas, may labing-apat na batang nag-aagawan kung sino ang kukuha ng litrato sa parol na muntik na naming itapon.
At doon ko naintindihan ang isang bagay na sana mas maaga kong nakita.
May mga lumang bagay na talagang kailangang alisin.
May mga espasyo ring kailangang gamitin nang mas maayos.
Pero bago mo tawaging basura ang isang bagay na mahalaga sa ibang tao, magtanong ka muna kung anong buhay ang nakasabit doon.
Dahil minsan, hindi lumang dekorasyon ang itinatapon mo.
Oras ng isang ama.
Dangal ng mga batang natutong kumita sa sariling gawa.
At pagkakataong matuto ang isang pamilya na hindi lahat ng bagay na walang malaking presyo ay walang halaga.
