Bahagi 3 — Ang Unang Parol, ang Lihim ni Papa, at ang Pangakong Kailangang Baguhin
Bahagi 3 — Ang Unang Parol, ang Lihim ni Papa, at ang Pangakong Kailangang Baguhin
Umupo ako sa bangkong kahoy. Inilapag ni Jonas sa pagitan namin ang hubad na balangkas ng parol na may pangalan ko.
“Anong ibig mong sabihin na sa akin nagsimula?” tanong ko.
Sumandal siya at tumingin kay Mang Tino bago muling humarap sa akin.
“Noong 2001, dito rin nagtatrabaho si Tito Ruben tuwing gabi.”
Naalala ko ang taong iyon, pero iba ang bersiyon sa isip ko. Ang alam ko, nawalan ng trabaho si Papa sa pagawaan. Ang alam ko, sinabi niyang pansamantala lang kaming walang telebisyon dahil nasira. Ang alam ko, paulit-ulit akong pinapapasok ni Mama sa eskuwela kahit dalawang pares lang ang medyas ko.
Hindi ko alam na naibenta pala ang telebisyon para mabayaran ang kuryente.
Hindi ko alam na tatlong buwan palang walang regular na trabaho si Papa.
At lalong hindi ko alam na gabi-gabi siyang pumupunta sa maliit na pagawaan ni Mang Tino para gumawa ng parol.
“Hindi siya humingi ng limos,” sabi ni Mang Tino. “Humingi siya ng trabaho.”
Ayon sa matanda, malapit nang dumagsa ang mga order bago mag-Pasko noon. Kulang siya sa tao. Hindi mahusay si Papa sa pagkakabit ng papel, pero mabilis siyang natutong maghati ng kawayan at magbaluktot ng alambre. Binabayaran siya bawat natatapos na piraso.
Isang gabi, isinama raw niya ako.
Unti-unting bumalik sa akin ang alaala—isang madilim na puwesto, amoy pandikit, mga daliring malagkit sa pulang papel, at isang parol na sobrang pangit ang buntot dahil ako ang gumupit.
“Akala ko field trip iyon,” bulong ko.
Napangiti si Mang Tino. “Ikaw ang pinakabatang trabahador ko na walang suweldo.”
Hindi ako natawa.
Ipinaliwanag ni Jonas na noong kumita si Papa ng sapat para makabayad sa mga gastos ko sa paaralan, gumawa siya ng isang maliit na parol at isinulat ang pangalan ko at taon sa kawayan. Hindi para ibenta. Para raw maalala niya kung bakit siya hindi sumuko.
Pagkalipas ng ilang taon, nang maayos na ang trabaho niya, bumalik siya kay Mang Tino. Doon niya nakita ang isang batang tumutulong sa ina nitong magtinda sa kalsada imbes na pumasok sa klase.
Hindi raw binigyan ni Papa ng pera ang bata.
Pinagawa niya ito ng parol.
“Ang sabi niya,” kuwento ni Jonas, “‘Kung kaya mong matuto, may kikitain ka. Pero hindi kita babayaran para maawa ako sa’yo.’”
Bawat Setyembre mula noon, may isang batang ipinapakilala kay Papa—anak ng tinderang nawalan ng puwesto, anak ng driver na naaksidente, batang kinakapos sa pamasahe, estudyanteng gustong huminto para magtrabaho. Hindi lahat mahirap sa parehong paraan. Hindi lahat mabait. May dalawang hindi bumalik matapos mabayaran. May isang sinira ang tatlong parol sa unang araw. May isa namang kumuha ng paunang bayad at nawala.
Iyong unang ensayo nilang parol ang hindi ibinebenta. Kadalasan tabingi, sobra ang pandikit, o hindi pantay ang bituin. Sinusulatan ni Mang Tino ng pangalan at taon, saka isinasabit sa likod ng tindahan. Iyon pala ang labingpitong parol na binili ni Mama—hindi mga produktong naghihintay ng mamimili, kundi mga unang sablay na itinago dahil may kuwento.
Pero may mga bumalik.
Ang pulang sinulid ay unang taon nila.
Ang asul ay kapag bumalik sila para tapusin ang ginawa.
Ang berde ay kapag tumulong na silang magturo sa susunod.
“Bakit labingpitong parol ang binili ni Mama?” tanong ko.
Doon nawala ang ngiti ni Jonas.
Dahil hindi pala iyon ang bilin ni Papa.
Pagkatapos mamatay ni Papa dalawang taon na ang nakaraan, pinuntahan ni Mama si Mang Tino at sinabing itutuloy niya ang tradisyon. Tumanggi raw si Mang Tino noong una. Mahina na ang bentahan, mahal ang materyales, at wala na si Papa na siyang naghahanap ng maliliit na trabaho para sa mga batang ipinapakilala niya.
Ngayong taon, sinabi ni Mang Tino na ito na ang huling Pasko ng puwesto niya. Kaya inisip ni Mama na kailangang bilhin ang lahat ng natitirang parol na may pangalan bago mawala ang tindahan.
“Akala ko kapag dinala ko sila sa bahay, parang nakauwi na rin ang mga alaala ng Papa mo,” sabi ni Mama.
Hindi ko siya niyakap.
Hindi pa.
“Ma, pagkain natin ’yung pera.”
Tumango siya.
“Hindi kita huhusgahan dahil gusto mong alalahanin si Papa. Pero hindi puwedeng ako ang sasalo sa budget pagkatapos mong magdesisyon nang mag-isa.”
Namula ang mata niya. “Alam ko.”
“Hindi. Kahapon, tinanong mo ako kung papayag ako. Tapos dahil alam mong hindi, ginawa mo pa rin.”
Tahimik si Mang Tino. Tahimik din si Jonas.
Masakit sabihin iyon sa harap nila, pero ayokong gawing banal ang isang desisyong nag-iwan sa amin ng halos walang pambili ng pagkain. Mahal ko si Papa. Naiintindihan ko ang dahilan ni Mama. Pero hindi ibig sabihin na wala nang hangganan ang pagmamahal.
Doon nagsalita si Jonas.
“May sinabi sa akin si Tito Ruben noong huli ko siyang nakita.”
Tumingin kami sa kanya.
Noong 2023 daw, bumalik si Jonas sa tindahan suot ang uniporme ng kompanyang pinagtatrabahuhan niya bilang electrician. Gusto niyang magbigay ng pera para sa lahat ng batang susunod sa programa. Tinanggihan siya ni Papa.
“Ang sabi niya sa akin, ‘Huwag mong gawing obligasyon ang kabutihan. Kapag ang pagtulong mo ay nagugutom ang sarili mong pamilya, tumigil ka muna. Hindi kabawasan sa puso ang magtakda ng kaya mo.’”
Napapikit si Mama.
Parang iyon ang unang pagkakataon na may taong nagsabi sa kanya na ang pagpapatuloy sa pangako ni Papa ay puwedeng mangahulugan ng pagtigil.
“Hindi niya sinabi sa akin ’yan,” mahina niyang sabi.
“Baka dahil hindi niya inakalang mauuna siyang mawala,” sagot ni Jonas.
Binuksan ni Jonas ang bag niya at naglabas ng makapal na bundle ng makukulay na tali—pula, asul, berde.
Hindi pera.
“Hindi ko rin dala ito para bayaran ang grocery ninyo,” sabi niya. “Dinala ko kasi may nag-uusap-usap na sa amin.”
Kinuha niya ang cellphone at ipinakita ang group chat. Labing-isang pangalan ang nakilala ko mula sa mga parol. Mica. Renz. Carlo. Bea. Jessa. May ilan sa kanila na nasa ibang probinsiya, may dalawa sa ibang bansa, at may isang nagtatrabaho sa bakery ilang kanto lang mula sa tindahan.
Nalaman nilang magsasara si Mang Tino.
Ang plano nila ay hindi kolektahin ang mga lumang parol.
Gusto nilang gumawa ng bagong sistema.
Ang marunong sa kuryente ang sasagot sa wiring. Ang may printing shop ang gagawa ng maliliit na tag. Ang may maliit na karinderya ang magpapakain sa mga batang tutulong tuwing Sabado. Si Mang Tino ang magtuturo hangga’t kaya pa ng mata at kamay niya. Ang mga bagong parol ay ibebenta, hindi ipamimigay; bahagi ng kita ang mapupunta sa batang gumawa.
“Hindi limos,” sabi ni Jonas. “Trabaho. ’Yon naman talaga ang itinuro ni Tito.”
Napaupo si Mama at umiyak.
Hindi iyong malakas na iyak na nakikita sa pelikula. Tahimik lang. Parehong palad sa mukha, balikat na nanginginig.
Lumapit ako, pero hindi ko agad siya hinawakan.
“Ma,” sabi ko, “ibabalik natin ang labingpitong parol.”
Umangat ang ulo niya.
“Pero—”
“Hindi para burahin si Papa. Para hindi natin bilhin ang alaala niya gamit ang pera sa pagkain.”
Si Mang Tino ang unang tumango.
Kinahapunan, dinala namin pabalik ang labingpitong parol. Hindi niya maibalik nang buo ang ₱3,400 dahil nagamit na niya ang bahagi sa materyales, pero nagkasundo kami na ₱2,000 muna ang ibabalik niya at ang natira ay magiging puhunan sa unang batch ng bagong parol.
Hindi ko hiniling na siya ang malugi para maitama ang desisyon namin.
Si Mama naman ang naglabas ng sarili niyang maliit na ipon kinabukasan para punan ang kulang sa grocery—hindi ko siya pinilit. Sabi niya, responsibilidad niya iyon dahil siya ang gumawa ng desisyon.
Iyon ang unang pagtuwid namin.
Ang pangalawa ay mas mahirap.
Umupo kami ni Mama sa kusina nang gabing iyon at pinag-usapan ang mga taon matapos mamatay si Papa. Inamin niyang takot siyang kapag tumigil siya sa mga nakasanayan nila, parang unti-unti rin niyang pinapatay ang alaala ng asawa niya. Kaya pati mga bagay na hindi na kaya ng budget, pilit niyang pinapanatili.
“Akala ko kapag binago ko, parang hindi ko na siya mahal,” sabi niya.
“Ma, hindi naman kasama sa pagmamahal ang pag-uulit ng lahat ng ginawa niya.”
“Alam ko na ngayon.”
Ako rin, may inamin.
Humingi ako ng tawad dahil ang una kong hinala ay may ibang pamilya si Papa. Hindi dahil imposible ang ganitong bagay sa buhay, kundi dahil hinayaan kong ang takot ko ang pumuno sa puwang na ayaw ipaliwanag ni Mama.
“Kasalanan ko rin,” sabi niya. “Kapag itinago mo ang kalahati ng kuwento, hindi mo makokontrol kung ano ang bubuuin ng ibang tao sa natitirang kalahati.”
Makalipas ang dalawang linggo, bumalik kami sa puwesto ni Mang Tino.
Hindi na mukhang magsasara.
May limang kabataang nakaupo sa mahabang mesa. May naggugupit ng papel, may nagsusukat ng kawayan, may nag-aaral magkabit ng maliit na LED light. Nandoon si Jonas, nakaluhod sa tabi ng isang batang lalaki habang ipinapakita kung paano ligtas na ikabit ang wire.
Sa dingding nakasabit ang labingpitong lumang parol.
Hindi na sila paninda.
Naging kasaysayan sila.
Sa gitna, may isang bagong parol na wala pang papel. Nakalagay sa kawayan:
MARA — 2001
Ayaw kong isabit iyon sa bahay noong una. Pakiramdam ko hindi ko naman pinaghirapan ang kuwentong nakakabit doon.
Pero sabi ni Mang Tino, “Hindi naman medalya ’yan. Simula ’yan.”
Kaya dinala ko.
Noong gabing sinindihan namin iyon sa bintana, simple lang ang hapunan namin: ginisang monggo, pritong galunggong, at kanin. Walang ham. Walang queso de bola. Setyembre pa lang naman.
Pero unang beses mula nang mamatay si Papa na hindi tahimik ang mesa.
Nagkuwento si Mama tungkol sa pangit kong unang parol. Tinukso ako ni Nico na baka kaya raw nagsimula ang programa ay dahil naawa si Mang Tino sa paggupit ko. Tumawa kami nang matagal.
Bago matulog, naglagay si Mama ng maliit na garapon sa ibabaw ng refrigerator.
“Para saan ’yan?” tanong ko.
“Parol fund,” sabi niya.
Napatingin ako sa kanya.
Agad siyang ngumiti. “Kung may sobra lang. Walang gagalaw sa grocery. Walang uutang. Walang magtatampo kung walang laman.”
“Mas okay.”
“Kapag puno, saka tayo tutulong.”
“Kapag hindi?”
“E di sa susunod na Setyembre.”
Doon ko na siya niyakap.
Hindi namin ipinagpatuloy ang tradisyon ni Papa sa eksaktong paraan na iniwan niya.
Binago namin iyon para hindi kailangang may magutom, magsinungaling, o magdesisyon para sa buong pamilya nang mag-isa.
At siguro iyon ang pinakamalaking bagay na natutuhan ko sa labingpitong parol: may mga pangakong hindi nasisira kapag binago ang paraan ng pagtupad.
Kinabukasan, bente pesos pa lang ang laman ng garapon sa ibabaw ng refrigerator.
Hindi iyon kahanga-hanga. Pero sa unang pagkakataon, walang kulang sa hapag.
