Ibinibigay ng Asawa Ko ang Buong Sahod Niya sa Kanyang Ina, Habang Ako ang Nagbabayad ng Lahat sa Bahay; Nang Sabihin Kong May Tatlong Buwang Biyahe Ako sa Trabaho, Hindi Niya Alam na One-Way ang Binili Kong Ticket
“Ma, pumasok na ang sahod ko. Ipapadala ko na sa iyo ang lahat.”
Narinig ko iyon habang naghahalo ng nilagang baboy sa kusina. Tatlong taon na kaming kasal, at tatlong taon ko nang naririnig ang parehong pangungusap tuwing araw ng suweldo.
Buong ₱150,000. Walang natitira kahit para sa bigas na kinakain niya sa bahay ko.
Pagkalipas ng ilang araw, sinabi kong may biyahe ako sa trabaho. Tatlong buwan, sabi ko. Ngumisi lang ang asawa ko.
“Tatlong araw ka pa lang, uuwi ka na.”
Hindi niya alam na isang biyahe lang ang nakalagay sa ticket ko.
Ako si Lara Reyes. Dati, iniisip kong normal lang na tulungan ni Paolo ang mga magulang niya. May maintenance medicine ang tatay niya, at gusto kong igalang iyon. Ang hindi ko matanggap, ibinibigay niya sa ina niyang si Aling Cora ang buong sahod niya, pagkatapos ay sa akin iniiwan ang lahat ng gastusin namin.
Pagkain. Kuryente. Tubig. Internet. Pati sabon niyang panlaba.
“Bahay mo naman ito bago tayo ikasal,” sagot niya noong una akong nagtanong kung maaari siyang mag-ambag. “Wala tayong binabayarang renta.”
Totoo. Binili ko ang maliit naming condo sa Quezon City bago ang kasal, gamit ang ipon ko at tulong ng mga magulang ko sa paunang bayad. Nabuo ko na ang hulog bago pa kami magkakilala.
Pero araw-araw din siyang nakatira roon.
Noong una, nag-away kami. Umiyak ako. Nagpunta siya sa bahay ng ina niya nang isang linggo. Pagbalik, may dala siyang lugaw at mensaheng para bang ako pa ang kailangang humingi ng tawad.
“Sabi ni Mama, tungkulin kong alagaan ang mga magulang ko.”
Hindi ko kailanman hiniling na pabayaan niya sila. Hiniling ko lang na tandaan niyang may sarili rin siyang tahanan.
Makalipas ang ilang buwan, muntik kong mabitawan ang cellphone ko nang makita ang singil sa credit card. Ginamit ni Paolo ang card ko para bayaran ang perang natalo ni Aling Cora sa mahjong. Ipon ko sana iyon para sa isang kurso sa trabaho.
“Babayaran ko rin,” sabi niya.
“Kailan?”
Hindi siya sumagot.
Si Aling Cora ang dumating sa condo nang gabing iyon. Umupo siya sa sofa ko at tinawag akong madamot. Nakatayo lang si Paolo sa tabi niya.
“Pamilya naman tayo,” sabi ng biyenan ko.
Minsan, gusto kong itanong kung bakit tuwing may kailangan siyang bayaran, pamilya niya ako, pero tuwing sahod ng anak niya ang usapan, para akong ibang tao.
Dumating ang kaarawan niya. Dumalaw siya na may dalang bagong mamahaling bag. Bago umalis, kinuha niya ang gintong pulseras na regalo sa akin ng nanay ko. Lilinisin lang daw niya. Nang hingin ko pabalik, sinabi niyang nawala.
“Pulseras lang iyon,” sabi ni Paolo. “Bibilhan na lang kita ng bago.”
Tinitigan ko siya. Sa tatlong taon naming kasal, ni minsan ay hindi niya ako nabilhan ng bagong pulseras. Hindi iyon ang pinakamahalaga sa akin. Ang mahalaga, alaala iyon ng nanay ko, at pareho nilang itinuring na puwede nilang kunin at kalimutan.
Noong araw na pumasok ang susunod niyang sahod, nagluto ako ng nilagang baboy. Nasa sala si Paolo, naglalaro sa cellphone habang kausap ang ina niya sa speaker.
“Tumaas na naman ang bilihin,” reklamo ni Aling Cora. “Baka puwede kang magdagdag?”
“Gagawa ako ng paraan, Ma.”
Pagkapadala niya ng pera, inilapag ko sa harap niya ang mainit na mangkok ng sabaw.
Sumimangot siya. “Bakit baboy na naman? Sabi ni Mama, bawas-bawasan ko raw iyan.”
Napatingin ako sa mangkok. Ako ang namili, nagbayad at nagluto. Ang narinig ko mula sa kanya ay opinyon pa rin ng ina niya.
Hindi ako sumigaw. Humigop ako ng sabaw. Masarap pala, lalo na noong tumigil akong hintaying purihin niya iyon.
Kinagabihan, nag-message ako sa boss kong si Ms. Salcedo. May bakanteng puwesto sa Cebu office; ilang buwan na niya akong kinukumbinsing mag-apply. Regional project manager ang posisyon, at mas mataas nang apatnapung porsiyento ang suweldo.
“Sigurado ka na?” tanong niya nang tumawag.
“Sigurado na po.”
Tatlong araw akong nag-ayos ng mga kailangan ko. Sinuri ko ang titulo ng condo: pangalan ko lang ang naroon. Inipon ko ang mga resibo ng gamit na ako ang bumili, pati ang mga bank statement at singil sa credit card. Kinausap ko rin ang isang abogado tungkol sa paghihiwalay namin at sa dapat gawin sa condo.
Isang maleta lang ang napuno ng mga damit at gamit ko. Sa maliit na bag ko inilagay ang mga dokumento at hikaw na bigay ng nanay ko. Wala na roon ang pulseras.
Noong Sabado, naghain ako ng huling tanghaliang kami ang magkasalo.
“Bukas, may biyahe ako sa Cebu,” sabi ko.
Gumalaw ang kamay niyang may hawak na kutsara. “Gaano katagal?”
“Mga tatlong buwan.”
“Sino ang magluluto rito?”
“Puwede kang magluto. O baka gustong tumuloy muna ni Mama mo.”
Agad siyang umaliwalas. “Sige. Matagal na niyang gustong tumira rito.”
Kinagabihan, tiningnan ko siya habang nakatalikod na natutulog. Naalala ko noong sinusundo niya pa ako sa trabaho at dinadalhan ng almusal. Minahal ko ang lalaking iyon. Matagal akong umasa na babalik siya kung maipapaliwanag ko lang nang maayos ang nararamdaman ko.
Nasabi ko na ang lahat. Maraming beses.
Kinaumagahan, kinuha ko ang maletang iniwan ko sa opisina at sumakay ng eroplano papuntang Cebu. Maaga akong dumating sa bago kong trabaho. Tinulungan akong maghanap ng matutuluyan ng kasamahan kong si Bea, at sa unang gabi, tumawag ako sa abogado para simulan ang mga susunod na hakbang.
Sa ikatlong araw, nag-message si Paolo.
Hindi ka pa uuwi? Sayang ang mga frozen dumpling sa ref.
Sa ikapitong araw, may bago siyang mensahe.
Sige na. Hihingi ako kay Mama ng ₱1,000 para sa iyo. Tama na ang pagtatampo.
Sa ikalabinlimang araw, limampu’t tatlong missed calls ang nasa cellphone ko.
Noong ikadalawampung araw, tumawag si Bea habang nasa meeting ako. Siya ang nakikipag-ugnayan sa tagapangasiwa ng condo para sa mga dokumentong hinihingi ng abogado ko.
“Lara,” mahina niyang sabi nang sagutin ko, “nasa lobby si Paolo. Dumating din ang mama niya. Sinubukan nilang pumasok sa unit, pero napalitan na ang lock.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
Huminga nang malalim si Bea bago nagpatuloy.
“Nalaman na rin ni Paolo na hindi ka ipinadala rito para sa tatlong buwang biyahe. At Lara… may dala siyang kopya ng mga papeles ng paghihiwalay.”
PARTE2
“Sinabi ba niya kung ano ang gusto niya?” tanong ko kay Bea.
“Gusto ka raw niyang makausap. Ayaw umalis ng mama niya sa lobby. Sinasabi niyang bahay iyon ng anak niya.”
Pumikit ako sandali. Pagkatapos ay sinabi kong tatawagan ko ang tagapangasiwa ng condo. Natapos muna ang meeting bago ko kinuha ang cellphone ko mula sa mesa.
May sunod-sunod na mensahe si Paolo.
Pinalitan mo ang lock?
Bakit may ipinadalang papeles sa opisina ko?
Lara, sagutin mo ako. May mga tao sa lobby.
Tinawagan ko siya. Sa unang ring pa lang, sumagot na siya.
“Nasaan ka?” bungad niya.
“Nasa Cebu.”
“Alam ko. Tumawag ako sa dati mong opisina. Sabi nila, lumipat ka na ng posisyon.” Saglit siyang natahimik. “Uuwi ka pa ba?”
“Sa trabaho at sa tinutuluyan ko rito, oo. Sa condo, may kailangan pa akong asikasuhin. Pero hindi na ako babalik para ipagpatuloy ang pagsasama natin.”
May ingay sa likod niya. Narinig ko ang boses ni Aling Cora na nag-uutos na ibigay sa kanya ang telepono.
“Tatlong taon tayong kasal,” sabi ni Paolo. “Ganito mo lang tatapusin?”
“Matagal ko nang sinasabi sa iyo kung ano ang nangyayari sa atin.”
“Iba naman ang reklamo sa pag-alis nang hindi nagsasabi.”
“Tama ka,” sagot ko. “Kaya ngayon sinasabi ko nang malinaw: gusto kong maghiwalay tayo. Nasa abogado ang mga papeles para maayos natin ito.”
Nakuha ni Aling Cora ang cellphone.
“Lara, buksan mo ang pinto. Nasa labas kami ng bahay ng anak ko!”
“Nasa pangalan ko po ang condo, Aling Cora. Kung may gamit po si Paolo sa loob, puwede naming ayusin ang oras ng pagkuha sa tulong ng tagapangasiwa.”
“Gagamitin mo talaga ang titulo laban sa asawa mo?”
“Ginamit na po iyon ni Paolo bilang dahilan para hindi siya tumulong sa gastusin,” sabi ko. “Ngayon, inaayos ko kung sino ang may pahintulot na pumasok habang naghihiwalay kami.”
Bumalik ang telepono kay Paolo. Mas mahina na ang boses niya.
“Saan ako titira?”
Napatingin ako sa baybaying nakikita mula sa bintana ng opisina. Sa tatlong taon, madalas kong itanong kung paano namin babayaran ang susunod na buwan kung ako lang ang laging gagastos. Ngayon, sa unang pagkakataon, siya naman ang kailangang maghanap ng sagot.
“Puwede kang tumuloy muna sa bahay ng mama mo,” sabi ko. “Pag-usapan natin sa pamamagitan ng abogado kung paano kukunin ang mga gamit mo.”
Ibinaba ko ang tawag nang hindi na kami sumigaw sa isa’t isa. Nanginginig pa rin ang kamay ko.
Nang gabing iyon, tumawag ang nanay ko. Alam niya ang tungkol sa bagong trabaho, pero ngayon ko pa lang sinabi sa kanya ang buong nangyari sa amin ni Paolo. Naubos ang halos isang oras sa pagkukuwento ko tungkol sa credit card, sa pulseras at sa mga gabing nag-aaway kami tungkol sa pera.
“Anak,” sabi niya, “bakit hindi mo sinabi sa amin noong kinuha nila ang pulseras?”
“Akala ko maaayos ko pa.”
“Hinahanap mo ba iyon hanggang ngayon?”
“Oo.”
“Kung maibalik, mabuti. Pero masaya akong naririnig kong ipinaglalaban mo na ang sarili mo.”
Kinabukasan, ipinadala ng abogado ko kay Paolo ang listahan ng mga petsang maaari niyang kunin ang personal niyang gamit. Kasama roon ang paliwanag kung paano namin maitatala ang mga bagay na dadalhin niya. Tumuloy muna siya sa bahay ng mga magulang niya.
Hindi natapos doon ang mga tawag.
Sa una, galit siya. Sinabi niyang napahiya siya nang matanggap ang mga papeles sa opisina. Sumunod, nangako siyang maaari na siyang magbigay para sa pagkain at bayarin. Makalipas ang dalawang araw, sinabi niyang nahihirapan siyang makisama sa bahay ng ina niya.
“Akala ko gusto mong kasama siya,” sabi ko.
“Lagi niya akong tinatanong kung bakit wala akong dalang pera.”
“Naibigay mo na ba ang sahod mo sa kanya ngayong buwan?”
“Oo.”
Tahimik kaming pareho. Narinig kong huminga siya nang malalim.
“Ngayon ko lang napansing wala pala akong natitira para sa sarili ko,” sabi niya.
“Matagal na nating pinag-uusapan iyan, Paolo.”
“Alam ko.”
Iyon ang unang pagkakataong hindi niya sinubukang tapusin ang usapan sa pagsasabing tungkulin niya iyon bilang anak. Ngunit wala nang sapat na kapalit ang bagong pagkaunawa niya sa mga gabing ako ang sumalo sa lahat.
Isang linggo pagkatapos, dumating siya sa condo sa napagkasunduang oras. Naroon ang tagapangasiwa at ang kinatawan ng abogado ko. Nag-video call ako para malaman kung aling mga gamit ang sa kanya. Kinuha niya ang damit, mga libro at computer niya. Nang makita niya sa aparador ang lumang payong na sabay naming binili noong unang taon ng kasal, bigla siyang tumigil.
“Naalala mo ito?” tanong niya sa screen.
Naalala ko. Inabot kami ng ulan sa labas ng sinehan at halos magkadikit kaming naglakad pauwi. Masaya ako noon.
“Oo,” sabi ko. “Dalhin mo kung kailangan mo.”
“Lara, naging masaya naman tayo dati.”
“Naging masaya tayo,” sagot ko. “Totoo rin ang nangyari pagkatapos.”
Hindi niya kinuha ang payong.
Bago matapos ang video call, humingi ako ng isang bagay.
“Yung gintong pulseras na kinuha ng mama mo. Gusto kong malaman kung nasaan.”
Sumulyap siya sa gilid ng pinto, kung saan naghihintay si Aling Cora.
“Nawala raw.”
“Pakitanong mo ulit sa kanya.”
Narinig kong tinawag niya ang ina niya. Lumapit ito, halatang naiinis na nakita ako sa screen.
“Hanggang ngayon, iyan pa rin ang habol mo?” tanong niya.
“Regalo po iyon sa akin ng nanay ko. May mga litrato ako at resibo niya. Gusto ko lang malaman ang nangyari.”
Napasulyap siya kay Paolo. Ngayon ko lang nakita sa mukha niya ang pag-aalinlangan.
“Naipangsanla ko,” mahinang sabi niya.
Natigilan si Paolo. “Ma, sabi mo nawala.”
“Kailangan ko ng pera noon.”
“Para sa gamot ni Papa?” tanong niya.
Hindi sumagot si Aling Cora.
Kinabukasan, ipinadala ni Paolo sa akin ang larawan ng sanglaan at ang petsa ng pagkakasangla. Ginamit ni Aling Cora ang pera para bayaran ang pagkakautang niya sa mahjong. Ang ilan sa mga naunang ipinadala ni Paolo na inakala niyang napupunta sa gamot ng ama niya ay nagamit din sa utang.
Masakit makita ang mga mensahe nila. Hindi dahil nasiyahan akong nalaman niyang nilihim sa kanya ang totoo, kundi dahil naalala ko kung ilang beses niyang pinili ang paliwanag ng ina niya at tinanggihan ang akin.
“Mababayaran ko at matutubos ang pulseras,” sabi niya nang tumawag. “Sa susunod na sahod.”
“Salamat,” sagot ko. “Ipadala mo na lang sa abogado kapag nakuha mo.”
“Puwede ba tayong magkita kapag bumalik ka sa Manila?”
“Para sa mga papeles, oo.”
Matagal siyang hindi nagsalita. Pagkatapos, sinabi niyang, “Alam kong huli na para sabihin ito, pero pasensiya na. Alam kong ikaw ang nagbayad sa lahat. Hinayaan kitang gawin iyon dahil mas madali sa akin.”
Napaupo ako sa gilid ng kama. Sa dami ng paliwanag na narinig ko mula sa kanya, iyon ang pinakatotoo.
“Pinaghintay mo ako nang matagal sa pangakong magbabago ka,” sabi ko. “Ayokong magsimula ulit sa pangako.”
Hindi na siya nangulit nang gabing iyon.
Sa mga sumunod na linggo, naging abala ako sa bagong proyekto. May mga araw na pagod akong umuwi at kusang naiisip na ikuwento kay Paolo ang nangyari sa trabaho. Dahan-dahan kong natutunang tawagan si Bea, o ang nanay ko, o isulat na lang sa kuwaderno ang gusto kong sabihin.
Isang Biyernes, dumating ang isang pakete sa opisina. Nasa loob ang gintong pulseras, kasama ang resibo ng pagtubos. May maikling sulat si Paolo.
Pasensiya na at hinayaan kong mawala ito sa iyo nang napakatagal.
Isinuot ko ang pulseras at tinawagan ang nanay ko. Pinakita ko sa kanya sa video call. Mas natuwa siyang makita akong nakangiti kaysa makita ang alahas.
Pagbalik ko sa Manila makalipas ang dalawang buwan, nagkita kami ni Paolo kasama ang aming mga abogado para ayusin ang mga natitirang usapin. Napagkasunduan namin ang iskedyul ng pagkuha sa huli niyang mga gamit at ang paraan ng pagharap sa utang na naipataw niya sa card ko. Nagpatuloy ang kinakailangang proseso para sa aming paghihiwalay.
Pagkatapos ng pulong, sabay kaming lumabas ng gusali. Malayo ang pagitan namin, kahit magkatabi kaming naglakad.
“Kumusta ang Cebu?” tanong niya.
“Maganda. Mahirap ang trabaho, pero masaya ako roon.”
Tumango siya. “Natuto na akong magtabi ng sahod. Tinutulungan ko pa rin sila Mama, pero alam ko na kung magkano ang kaya ko.”
“Mabuti iyon.”
Huminto siya sa may hagdan. “Sana noon ko pa ginawa.”
“Sana,” sabi ko.
Wala na akong kailangang idagdag. Nagpaalam kami, at magkaiba ang direksiyon naming nilakad.
Noong gabing iyon, dumaan ako sa condo. Tahimik sa loob. Nasa lagayan pa rin ng payong malapit sa pinto ang binili namin noong umulan pagkatapos ng sine. Inilipat ko iyon sa tabi ng iba pang gamit na maaari pang gamitin. Binuksan ko ang mga bintana at hinayaang pumasok ang hangin.
Kinabukasan, lilipad ako pabalik sa Cebu. May bago akong tahanang uuwian doon, trabahong pinili ko, at mga taong nakikinig kapag nagsasalita ako.
Mensahe sa mambabasa: Magandang alagaan ang pamilya, pero kasama sa pag-aalaga ang pakikinig at patas na pananagutan. Kapag paulit-ulit nang nasasaktan ang taong nagmamahal sa iyo, seryosohin ang sinasabi niya habang handa pa siyang makipag-usap.
