Bahagi 3 — Sa Likod ng Isang Baon, May Pirma Palang Gustong Nakawin
Bahagi 3 — Sa Likod ng Isang Baon, May Pirma Palang Gustong Nakawin
Hindi agad nakasagot si Mama.
Tatlong beses niyang binasa ang text bago niya iniabot ang cellphone kay Paolo.
“Ano ‘yan?”
“Ma,” sabi ng asawa ko, “may ibinebenta ka bang lupa?”
“Wala.”
“Sigurado?”
“Paolo.”
Isang salita lang, pero sapat para malaman naming nasaktan siya sa tanong.
Umupo ako sa tabi niya.
“Hindi ka niya pinagdududahan, Ma. Sinisigurado lang natin.”
Napahawak siya sa noo.
Ang bahay na tinitirhan namin ay hindi malaki.
Isang palapag.
Dalawang kuwarto.
May maliit na garahe sa harap na ginawang repair area ni Paolo kapag maraming customer.
Pero malalim ang lote.
Sa likod ay may halos dalawang daang metro kuwadradong bakanteng bahagi kung saan may dalawang puno ng mangga at maliit na kubol na ginagamit ni Mama sa paglalaba.
Iyon daw ang gustong bilhin.
Tumawag si Paolo sa numerong nag-text.
Nagpakilala ang lalaki bilang Noel, isang freelance property agent mula Imus.
“Sir, si Ma’am Maribel po ang kausap namin. Ang sabi niya, kapatid po siya ng owner at siya ang authorized mag-asikaso.”
“May pinakita siyang authority?”
“May draft po siyang SPA at photocopy ng title.”
Napatingin kami kay Mama.
Namutla siya.
“Tapos?”
“Hindi pa naman po kami nagbibigay ng reservation. Humihingi pa kami ng original documents at notarized authority bago mag-proceed.”
Nakahinga ako nang kaunti.
Hindi pa huli.
“Magkano ang presyo?” tanong ni Paolo.
Nagbanggit ang agent ng halagang halos tatlumpung porsiyentong mas mababa kaysa karaniwang bentahan sa lugar.
Napamura si Paolo sa ilalim ng hininga.
“Kanino raw mapupunta ang bayad?”
“Ang sabi po ni Ma’am Maribel, siya raw ang authorized tumanggap para hindi na maabala ang mother ninyo.”
Pinutol ni Mama ang tawag.
Hindi sa galit.
Kundi dahil nanginginig na ang kamay niya.
“Bakit niya gagawin sa akin iyon?”
Walang nakasagot.
Dahil iyon din ang tanong namin.
Magkapatid sila.
Noong ma-stroke ang asawa ni Tita Maribel, si Mama ang ilang buwang nagpadala ng bigas.
Noong nag-enroll sa kolehiyo ang bunso nitong anak, si Mama rin ang nagpahiram ng dalawampung libo.
At noong namatay ang biyenan ni Tita, bahay namin ang ginawang tulugan ng mga kamag-anak na galing probinsiya.
“Madalas ba niyang hiramin IDs mo?” tanong ko.
Tumango si Mama.
“Kapag kumukuha ng gamot. Kapag may kailangang photocopy para sa senior discount. Minsan siya ang nag-aasikaso ng pension ko.”
“ATM?”
Napatingin siya sa akin.
“May card siya?”
“Kapag masakit tuhod ko, siya ang pinapawithdraw ko.”
Umupo nang tuwid si Paolo.
“Ma.”
“Ano?”
“Kailan mo huling nakita ATM mo?”
Napunta kami sa kuwarto niya.
Binuksan niya ang lumang kahong kahoy sa cabinet.
Naroon ang passbook ng lumang savings account.
PhilHealth papers.
Mga resibo sa ospital.
Birth certificates.
Pero wala ang pension ATM.
“Ay…”
Umupo siya sa gilid ng kama.
“Kay Maribel yata.”
Natahimik kaming tatlo.
Tumawag agad si Paolo sa bangko at nagtanong tungkol sa proseso para ma-block ang card.
Kinabukasan, nag-leave ako sa trabaho.
Sama-sama kaming pumunta sa branch.
Doon namin nakita ang transaction history.
Regular ang pension credit.
Regular din ang withdrawals.
Pero may problema.
Kapag humihingi si Mama kay Tita Maribel ng limang libo, may ilang buwan na pitong libo o walong libo pala ang wini-withdraw.
May buwan ding dalawang withdrawal sa iisang araw.
Kabuuang halos ₱42,500 ang hindi maalala ni Mama kung saan napunta sa nakalipas na sampung buwan.
“Baka ginastos ko lang,” mahina niyang sabi.
Pero alam kong pinoprotektahan pa rin niya ang kapatid niya.
“May resibo po ba kayo sa gamot?”
“Lahat nasa envelope.”
Pag-uwi, inayos naming isa-isa.
Gamot.
Laboratory.
Tubig.
Kuryente.
Ambag sa homeowners association.
Hindi nagtutugma.
May kulang pa ring mahigit tatlumpung libo.
Pagkatapos ay may nakita akong resibo mula sa isang photocopy shop.
Tatlong set ng photocopies ng title, tax declaration, dalawang valid ID ni Mama, at marriage certificate ng yumao niyang asawa.
May petsa iyon dalawang buwan na ang nakaraan.
“Ako ba nagpagawa niyan?” tanong ni Mama.
Umiling ako.
Sa ibaba ng resibo, nakasulat ang pangalan ng customer.
Maribel S. Enriquez.
Umupo si Paolo sa sahig.
Parang unti-unting nilalagyan ng kahulugan ang bawat piraso.
Hindi lang pala tsismis ang ginagawa ni Tita.
Matagal na siyang naghahanda.
Mas masakit ang sumunod.
Tinawagan namin si Jenny.
Noong una, tahimik siya.
Pagkatapos ay umamin.
“May sinabi sa akin si Tita.”
“Ano?” tanong ni Paolo.
“Na gusto raw ni Mama ibenta ‘yung likod na lupa para ipambayad sa utang.”
“Anong utang?”
“Hindi ko alam.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Naisip ko kasi baka ayaw ni Mama na makialam tayo.”
Doon nagsalita si Mama.
“Jenny, wala akong utang.”
Tahimik sa kabilang linya.
“Ma…”
“At wala akong balak ibenta ang lupa.”
“Pero sabi ni Tita—”
“Bakit mas pinaniwalaan mo siya kaysa tanungin ako?”
Hindi sumagot si Jenny.
Napansin kong halos iyon din ang nangyari sa akin.
Naniwala ako sa mga pahaging ni Tita kaysa tanungin si Mama tungkol sa food carrier.
Si Jenny naman, naniwala sa kuwento niya tungkol sa lupa kaysa tanungin ang sariling ina.
Hindi niya kailangang gumawa ng malaking kasinungalingan.
Sapat na ang maliliit.
Isang piraso dito.
Isang duda roon.
Hanggang lahat kami, magkakasama sa isang pamilya, pero magkakahiwalay ang iniisip.
Noong gabing iyon, nagpunta si Tita Maribel sa bahay.
Galit na galit.
“Bakit ninyo pina-block ang ATM?”
Nasa sala kaming lahat.
Pati si Jenny, dumating mula General Trias.
Sumagot si Paolo.
“Bakit nasa iyo ang ATM ni Mama?”
“Ako nag-aasikaso ng gamot niya!”
“Pati ba ‘yung extra withdrawals?”
Tumahimik siya.
Inilapag ko sa mesa ang printed transaction history.
“May mahigit tatlumpung libong hindi accounted.”
Tumingin siya sa akin na para bang ako ang pinakakasuklam-suklam na tao sa mundo.
“Kaya nagkakagulo ang pamilya dahil sa manugang.”
Hindi ako umatras.
“Hindi po ako ang kumuha ng pera.”
“Ate!” humarap siya kay Mama. “Hahayaan mong interrogate ka ng babaeng ‘yan sa sarili mong bahay?”
Tahimik si Mama.
“Ate, pamilya tayo.”
Doon siya tumingin sa kapatid niya.
“Kung pamilya tayo, bakit ibinebenta mo ang lupa ko?”
Nawala ang kulay sa mukha ni Tita.
“Anong pinagsasasabi mo?”
Ipinakita ni Paolo ang text ng agent.
“Si Noel. Kilala mo?”
Hindi sumagot.
“May draft SPA ka. May photocopy ka ng title. May buyer kang kinakausap.”
“Preliminary lang iyon!”
“Wala kang pahintulot.”
“Gusto ko lang malaman magkano halaga!”
“Bakit mo sinabing authorized ka?”
“Para seryosohin ako ng agent!”
“Bakit mo pinapapirma si Mama?”
“Para mapadali!”
“Ang alin?”
Lumakas ang boses ni Paolo.
“Ang pagbebenta ng lupa na hindi naman niya gustong ibenta?”
Biglang tumayo si Mama.
Hindi ko pa siya nakitang ganoon.
Si Mama Cora na palaging mahina magsalita.
Si Mama Cora na mas gugustuhing maglinis ng kusina kaysa makipagtalo.
Ngayon, nanginginig ang baba niya.
“Sabihin mo ang totoo, Maribel.”
“Ate—”
“Magkano?”
“Ano?”
“Magkano ang usapan ninyo kapag nabenta?”
Nanigas si Tita.
Doon ko napagtanto.
May iba pa.
Kinuha ni Paolo ang cellphone niya at muling tinawagan si Noel.
Naka-speaker.
“Nabanggit ba sa inyo ni Maribel kung magkano ang commission niya?”
Nag-atubili ang agent.
“Sir…”
“Sabihin mo lang.”
“Five percent standard commission po sana. Pero may separate arrangement po siya sa buyer.”
“Ano?”
Tahimik nang ilang segundo.
Pagkatapos:
“Kapag pumayag sa presyo na ₱1.6 million, may ₱150,000 daw po siyang facilitation fee.”
Napaupo si Jenny.
Napakapit ako sa gilid ng mesa.
Si Mama—
hindi gumalaw.
Isang daan at limampung libo.
Para maibenta nang mura ang bahagi ng lupa ng sarili niyang kapatid.
At siya pa ang kikita sa likod nito.
“Hindi pa naman nangyayari!” sigaw ni Tita Maribel. “Wala pa namang bentahan!”
Sumagot ako.
“Dahil nahuli ka.”
Tumuro siya sa akin.
“Ikaw! Simula nang dumating ka rito, nagbago lahat!”
“Mali.”
Boses ni Mama.
Mahina.
Pero sapat para patahimikin kaming lahat.
“Huwag mong sisihin si Mika.”
Napatigil si Tita.
“Ate?”
Lumapit si Mama sa akin.
Tumayo siya sa tabi ko.
“Kung hindi umuwi nang maaga ang manugang ko, baka napapirma mo na ako.”
Hindi ko inasahang maririnig iyon.
“Ate, kapatid mo ako!”
“Kaya nga mas masakit.”
“Masyado mong pinapaboran ‘yang manugang mo!”
Biglang napatawa si Mama.
Hindi masayang tawa.
“Pinapaboran?”
Tinuro niya ang kusina.
“Araw-araw kong ipinagtatabi ng pagkain ang babaeng ‘yan dahil umuuwi siyang pagod. Alam mo kung ano ang ginawa mo?”
Hindi sumagot si Tita.
“Pinaramdam mo sa kanya na hindi siya kasama sa pamilya.”
Namula ang mukha ni Tita.
“Sinasabi ko lang ang totoo.”
“Hindi.”
Umiling si Mama.
“Ang gusto mo, magkawatak-watak kami para ikaw lang ang lapitan ko.”
Tumayo si Tita at dinampot ang bag.
“Kung ganyan tingin ninyo sa akin, aalis ako.”
“Bago ka umalis,” sabi ni Paolo, “isauli mo ang ATM.”
“Wala sa akin!”
“Ma, tawagan natin ang barangay.”
Doon siya napahinto.
“Barangay agad?”
“May pera at dokumentong involved.”
“Pamilya tayo!”
Lumapit ako sa pintuan at binuksan iyon.
“Iyon din po ang sinabi ninyo habang kinukuha ninyo ang pera ni Mama.”
Tinitigan niya ako nang matagal.
Pagkatapos ay tumingin kay Mama.
“Ate, pag-isipan mo mabuti. Kapag dinala mo ito sa barangay, mapapahiya ako.”
Matagal bago sumagot si Mama.
“Noong pinapapirma mo ako nang hindi ko alam ang buong laman, naisip mo ba kung mapapahiya ako?”
Wala siyang naisagot.
Lumabas siya.
Kinabukasan, pumunta kami sa barangay upang magpa-blotter at humingi ng mediation tungkol sa ATM, pera at mga dokumentong hawak ni Tita.
Kasabay noon, nagpunta sina Paolo at Mama sa munisipyo at humingi ng payo kung paano siguraduhing walang transaksiyong magagawa nang walang personal na pahintulot ni Mama.
Akala namin, iyon na ang pinakamasamang natuklasan namin.
Pero dalawang araw bago ang itinakdang barangay meeting, may dumating na lalaki sa repair shop ni Paolo.
May dala siyang photocopy ng ID ni Mama.
At isang papel na may pirma.
“Sir,” sabi niya, “dito po ba nakatira si Corazon Villanueva?”
“Bakit?”
“May balance pa po kasi siyang ₱96,000.”
Nanlamig ang mukha ni Paolo.
“Balance saan?”
Inilapag ng lalaki ang papel.
Loan acknowledgment.
Borrower:
Corazon Villanueva.
At sa ibaba—
may pirma na kahawig na kahawig ng pirma ni Mama.
