Nang Palitan ng Asawa Ko ang Wedding Photo Namin ng Painting ng Babaeng Lagi Niyang Ipinagtatanggol, Nakipag-Diborsiyo Ako—Pero Nang Sabihin ng Anak Kong Ayaw Niya Rin sa Akin, Doon Ko Napagtantong Wala Nang Pamilyang Dapat Kong Balikan Kailanman
Nang alisin ng asawa ko ang wedding photo namin sa ibabaw ng kama at palitan iyon ng oil painting na gawa ng babaeng lagi niyang ipinagtatanggol, hindi ako sumigaw.
Hindi ako nakipagtalo.
Hindi rin ako umiyak.
Kinabukasan, inilapag ko sa harap niya ang mga papeles para sa paghihiwalay.
At nang tanungin niya kung pati ang anak naming anim na taon kong inalagaan ay kaya kong iwan, isang salita lang ang isinagot ko.
“Oo.”
Nakaupo si Adrian Fajardo sa tapat ko sa dining table ng condo namin sa Quezon City.
Kinuha niya ang dokumentong inihanda ng abogado ko, mabilis na binuklat, saka ibinaba.
Hindi man lang niya binasa nang maayos.
“Dahil lang sa painting?”
Natawa siya nang maikli.
“Mara, seryoso ka ba? Wala na ba akong karapatang magpalit ng dekorasyon sa sarili kong bahay?”
Tahimik akong nakatingin sa kanya.
Sa sala, gising pa rin ang anak naming si Nico kahit pasado alas-diyes na. Nakatutok siya sa cartoons habang may hawak na tablet.
“Kung gusto mong makipaghiwalay, bahala ka,” sabi ni Adrian. “Pero huwag mong sabihing pati si Nico hindi mo na ipaglalaban. Ikaw ang halos mabaliw kakabantay sa batang ’yan.”
Napalingon ako sa anak namin.
Anim na taon.
Anim na taon kong kabisado kung aling pagkain ang nagdudulot sa kanya ng allergy, anong gamot ang kailangang nasa bag niya, kung gaano kainit dapat ang tubig niya kapag inuubo, at kung ilang kuwento ang kailangang basahin bago siya makatulog.
Pagkatapos ay sinabi ko, “Hindi ko kukunin ang custody sa ngayon.”
Doon lang bahagyang nagbago ang mukha ni Adrian.
Pero ilang segundo lang.
Pagkatapos, pumirma siya.
Parang ordinaryong dokumento lang ang nasa harap niya.
Parang hindi walong taon ng buhay namin ang nilalagdaan niya.
Ang totoo, nagsimula ang lahat noong nakaraang gabi.
Nagluto ako ng sweet and sour pork ribs, paborito nilang mag-ama.
Alas-sais, handa na ang hapunan.
Alas-siyete, wala pa sila.
Alas-otso, pinainit ko ulit ang pagkain.
Alas-nuwebe, tinawagan ko si Adrian.
Dalawang segundo lang tumunog ang telepono bago naputol.
Declined.
Bandang alas-diyes saka bumukas ang pinto.
Pumasok silang mag-ama na halos pabulong ang tawanan habang may bitbit na malaking bagay na nakabalot sa kraft paper.
Hindi man lang nila napansin ang mesa.
“Dad, careful!” bulong ni Nico.
Diretso sila sa kuwarto.
Sinundan ko sila at nakita kong inaabot na ni Adrian ang wedding photo namin sa ibabaw ng headboard.
“Aalisin mo?” tanong ko.
Hindi siya lumingon.
“Painting lang naman ang ipapalit ko.”
“Ano ’yan?”
Huminto siya sandali, saka malamig na sumagot.
“Bawal ba? Kailangan ko pa bang humingi ng permiso sa ’yo bago ako magpalit ng painting?”
Napatigil ako.
Si Nico naman ay tuwang-tuwa.
“Dad, ang galing talaga ni Tita Celeste! Parang nasa gallery!”
Doon ko nalaman.
Gawa ni Celeste Ramos ang painting.
Senior colleague namin noon sa graduate school.
Senior colleague ni Adrian ngayon sa biomedical research institute sa Diliman.
At babaeng ilang buwan nang palaging nasa kuwento ng anak ko.
“Tita Celeste bought me a burger.”
“Tita Celeste let me use her iPad.”
“Tita Celeste says Dad works too hard.”
“Tita Celeste says I look exactly like Dad.”
Nang gabing iyon, biglang nagtanong si Nico habang tinutulungan si Adrian na isabit ang painting.
“Dad, kailan tayo kakain ulit sa labas kasama si Tita Celeste?”
Mabilis na tinakpan ni Adrian ang bibig niya.
Pagkatapos ay tumingin sa akin.
“Hindi ko sinabi dahil alam kong gagawan mo ng issue.”
Tumingin ako sa malamig nang pagkain sa mesa.
“Sinabi ko nang huwag mong pakainin si Nico ng fast food nang madalas. Sensitive ang tiyan niya.”
“Okay.”
Iyon lang.
Okay.
Pagkatapos ay inayos niya ang painting at kumuha ng ilang litrato.
Ngumiti pa siya habang nagta-type sa cellphone.
Lumapit si Nico.
“Kay Tita Celeste mo ise-send? Sabihin mo ang ganda!”
Tahimik akong bumalik sa kusina.
Doon ko naramdaman ang isang bagay na mas masakit kaysa selos.
Pagod.
Pagod na pagod na ako.
Kaya matapos pumirma ni Adrian sa mga papeles kinabukasan, nag-empake ako.
Kaunting damit.
Laptop.
Mga dokumento.
Ilang personal na gamit.
Tinanggal ko ang wedding ring ko at iniwan sa ibabaw ng dresser.
“Bukas ka na umalis,” sabi ni Adrian. “Gabi na.”
“Ngayon.”
Nasa pintuan na ako nang lumapit si Nico.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Makinig ka kay Dad. Huwag kang kakain ng seafood, ha? Alam mong nagkaka-rashes ka. At sabihin mo agad kapag sumakit ang tiyan mo.”
Umikot ang mga mata niya.
“Babalik ka rin naman.”
“Ano?”
“Sabi ni Dad, wala ka namang ibang pupuntahan. Wala ka ring friends dito. Kami lang meron ka.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Pagkatapos ay lumapit siya sa tainga ko.
At bumulong.
“Mommy… huwag ka na lang bumalik.”
Nanlamig ako.
“Mas gusto ko si Tita Celeste.”
Hindi ako nakagalaw.
“Kapag hindi ka na bumalik, puwede siyang maging mommy ko.”
Sa lahat ng salitang narinig ko sa loob ng walong taon, iyon ang tuluyang sumira sa natitirang dahilan ko para manatili.
Tumayo ako.
Hinila ang maleta.
At umalis.
Tama si Nico sa isang bagay.
Wala akong kaibigan sa lungsod na iyon.
Dahil walong taon na ang nakalipas, iniwan ko ang Cebu para kay Adrian.
Iniwan ko ang trabaho ko sa isang pharmaceutical research company.
Iniwan ko ang mga kaibigan ko.
Iniwan ko pati ang oportunidad na ipadala sana ako ng kumpanya sa Singapore para sa isang two-year research program.
Dahil sabi ni Adrian noon:
“Mara, hindi puwedeng pareho tayong naghahabol ng career kapag may pamilya na tayo. May kailangang mag-adjust.”
At ako ang nag-adjust.
Akala ko iyon ang ibig sabihin ng pagmamahal.
Kinabukasan, habang nakaupo ako sa isang maliit na hotel room sa Makati, biglang tumunog ang cellphone ko.
Isang pangalang halos walong taon ko nang hindi nakikita ang lumitaw sa screen.
Dr. Emilia Santos.
Dating research director ko.
Pagkasagot ko, hindi man lang siya bumati.
“Mara, narinig kong umalis ka na sa bahay.”
Napahigpit ang hawak ko sa telepono.
“Ma’am?”
“May itatanong ako sa ’yo.”
Huminga siya nang malalim.
“Kung bibigyan kita ulit ng pagkakataong bumalik sa research… kukunin mo ba?”
Napapikit ako.
“Hindi ko na alam kung kaya ko pa.”
“Kayang-kaya mo.”
May tunog ng papel sa kabilang linya.
“At sakto ang timing mo.”
“Bakit?”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pangungusap na nagpabangon sa akin mula sa kama.
“Ang kumpanya natin ang bagong major partner ng research institute ng asawa mo.”
Napatigil ako.
“At simula sa susunod na linggo,” dagdag niya, “ikaw ang gusto kong humawak sa project na matagal nang gustong makuha ni Adrian Fajardo.”
PARTE2
Hindi ako agad nakasagot.
“Ma’am Emilia…”
“Hindi ito awa, Mara,” putol niya. “Kung awa lang ang dahilan ko, matagal na kitang tinawagan.”
Tahimik akong nakinig.
Ipinaliwanag niyang ilang buwan nang naghahanap ang kumpanya ng bagong project director para sa isang clinical research partnership sa Metro Manila.
Kailangan nila ng taong marunong sa laboratory work, project management, regulatory documentation, at clinical coordination.
Mga trabahong ginawa ko bago ako nagpakasal.
“Alam kong walong taon kang wala sa corporate research,” sabi niya. “Pero hindi ibig sabihin noon walong taon nang nawala ang utak mo.”
Napatawa ako nang mahina.
Halos makalimutan ko na kung paano matawa nang hindi muna iniisip kung may labada, assignment, grocery list o gamot na kailangang bilhin.
Tatlong araw akong nag-isip.
Pagkatapos ay pumirma ako.
Hindi bilang asawa ni Adrian.
Hindi bilang nanay ni Nico.
Bilang Mara Villanueva.
Noong unang araw ko sa bagong opisina sa BGC, nanginginig ang kamay ko habang isinusuot ang company ID.
Pero pagsapit ng tanghali, parang may unti-unting nagbukas na bahagi ng sarili kong matagal kong ikinandado.
Naalala ko kung paano magbasa ng protocol.
Kung paano humarap sa meeting.
Kung paano magsabi ng, “Hindi sapat ang data para suportahan ang conclusion na iyan.”
Kung paano maging ako.
Samantala, hindi ako tinawagan ni Adrian.
Sa unang linggo, isang mensahe lang.
Nico forgot his allergy medicine. Nasaan yung extra?
Sinagot ko kung saang drawer.
Wala nang kasunod.
Iyon pala ang akala niyang mangyayari.
Na magtatampo ako.
Na mawawala nang ilang araw.
Na babalik ako dahil hindi ko kayang mabuhay nang wala sila.
Pero lumipas ang dalawang linggo.
Tatlo.
Apat.
Hindi ako bumalik.
At doon nagsimulang gumuho ang sistema sa bahay na dati niyang hindi man lang napapansin.
Walang naghahanda ng damit ni Nico bago school.
Walang nagre-remind ng pediatric appointments.
Walang nakakaalala na tuwing Huwebes kailangang dalhin ang art materials.
Walang nagche-check kung may shellfish extract ang instant noodles na binili niya.
At higit sa lahat, wala nang taong sasalo sa lahat kapag sinabi ni Adrian na:
“May importanteng experiment kami. Hindi ako puwedeng umuwi.”
Isang gabi, tumawag siya sa akin.
“Mara.”
Pagod ang boses niya.
“Si Nico ayaw matulog.”
“Basahan mo ng kuwento.”
“Ayaw niya.”
“Anong binasa mo?”
Tahimik.
“Hindi ko alam kung ano ang paborito niya.”
Doon ako napapikit.
Anim na taon siyang ama.
Hindi niya alam ang paboritong bedtime story ng anak niya.
“Yung tungkol sa batang pagong,” sabi ko. “Nasa second shelf, kulay blue ang cover.”
Pagkatapos ay ibinaba ko ang tawag.
Hindi dahil galit ako.
Kundi dahil ayoko nang bumalik sa dating papel ko sa pamamagitan lang ng telepono.
Samantala, mas madalas nang pumupunta si Celeste sa condo.
Noong una, masayang-masaya si Nico.
Dinadalhan siya ng fries.
Laruan.
Milk tea.
Hinahayaan siyang matulog nang late.
Para sa isang anim na taong gulang, masaya iyon.
Pero hindi nagtagal, nagsimula rin siyang mainis.
Ayaw ni Celeste ng kalat.
Ayaw niyang ginagalaw ni Nico ang painting supplies niya.
Ayaw niyang naabala si Adrian kapag may deadline.
At isang Sabado, nang humiling si Nico na samahan siya ni Celeste sa school family activity, tumawa lang ito.
“Hindi ako mommy mo.”
Simple lang ang pagkakasabi.
Pero matagal daw natahimik si Nico pagkatapos noon.
Hindi ko iyon nalaman mula kay Adrian.
Nalaman ko mula sa adviser ni Nico na tumawag sa akin makalipas ang ilang araw.
“Mrs. Fajardo, medyo tahimik po lately si Nico. Lagi po niyang dinodrawing ang bahay ninyo na tatlo lang kayo.”
Hindi ko alam kung ano ang sasabihin.
Hindi ko gustong bumalik sa bahay.
Pero anak ko pa rin siya.
Kaya nagsimula akong makipagkita kay Nico tuwing Sabado.
Sa mall.
Sa park.
Minsan sa library.
Hindi ako umuuwi sa condo.
Hindi rin ako nakikipag-usap nang matagal kay Adrian.
Gusto kong malinaw kay Nico ang isang bagay:
Hindi ko siya iniwan bilang anak.
Iniwan ko ang buhay kung saan unti-unti akong nawawala.
Dumating ang araw ng unang joint conference ng research institute at ng kumpanya namin.
Nasa isang hotel ballroom sa Pasay ang event.
Halos lahat ng senior researchers naroon.
Kasama si Adrian.
Kasama rin si Celeste.
Hindi alam ni Adrian na ako ang bagong project director.
Hindi rin alam ni Celeste.
Nang tawagin ang pangalan ko sa stage, kitang-kita ko mula sa harap na mesa kung paano natigilan si Adrian.
“Ms. Mara Villanueva, Project Director for Clinical Development.”
Umakyat ako sa entablado.
Suot ko ang navy-blue suit na binili ko gamit ang una kong sahod matapos ang walong taon.
Hawak ko ang presentation clicker.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, daan-daang tao ang nakatingin sa akin hindi dahil asawa ako ng isang researcher o nanay ng isang bata.
Kundi dahil may sarili akong pangalan.
Pagkatapos ng presentation, hinarang ako ni Adrian sa hallway.
“Mara.”
Huminto ako.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Ano?”
“Na nagtatrabaho ka rito.”
“Tungkol saan ko kailangang magpaalam?”
Napakurap siya.
Parehong-pareho ang mga salitang ibinalik ko sa kanya.
“Karapatan ko namang bumalik sa trabaho, hindi ba?”
Nanigas ang mukha niya.
“Mara, hindi naman ganito ang gusto kong mangyari.”
“Ano ba ang gusto mo?”
“Uuwi ka.”
Napatawa ako.
Hindi mapanlibak.
Pagod lang.
“Adrian, hindi mo nga ako hinabol.”
“Akala ko kailangan mo lang ng panahon.”
“Hindi. Akala mo wala akong pupuntahan.”
Hindi siya nakasagot.
Bago pa siya makapagsalita, lumapit si Celeste.
“Mara.”
Ngumiti siya, pero halatang pilit.
“Congratulations.”
“Salamat.”
“Tungkol sa painting…” nagsimula siya.
“Hindi painting ang dahilan ng paghihiwalay namin.”
Nagulat silang dalawa.
Tumingin ako kay Adrian.
“Ang painting ang huling patak lang.”
“Ang problema, walong taon akong naging invisible sa bahay natin.”
“Kapag nagkasakit si Nico, ako.”
“Kapag may kailangang isakripisyong trabaho, ako.”
“Kapag may kailangang lumipat ng lungsod, ako.”
“Kapag may kailangang umintindi dahil busy ka, ako.”
Huminga ako nang malalim.
“At nang may ibang babaeng naging sentro ng oras ninyong mag-ama, ako pa rin ang inaasahan mong umintindi.”
Biglang nagsalita si Celeste.
“Wala namang nangyari sa amin ni Adrian.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko sinabi na may nangyari.”
Natahimik siya.
“Pero malinaw na gusto mong may mangyari.”
Namula ang mukha niya.
Doon unang nagsalita nang seryoso si Adrian.
“Celeste?”
“Ano?”
“Kaya mo ba ginawa yung painting dahil…”
“Adrian, huwag kang dramatic.”
Pero hindi na siya pinatapos ni Adrian.
“Yung mga lakad ninyo ni Nico. Yung palagi mong sinasabing mas naiintindihan mo ako kaysa kay Mara. Yung pagte-text mo kahit madaling-araw…”
Napasinghap ako nang marinig iyon.
Hindi ko alam ang tungkol sa madaling-araw na mga mensahe.
Napailing si Celeste.
“E ano ngayon? Ikaw naman ang sumasagot.”
Natahimik kaming lahat.
Iyon ang pinakamatapat na pangungusap nang gabing iyon.
Hindi dahil kay Celeste nasira ang marriage namin.
May pinto lang siyang nakita.
Pero si Adrian ang paulit-ulit na nagbukas.
“Mara…”
Hindi ko na siya hinayaang magpaliwanag.
“Hindi ko kailangang malaman kung hanggang saan kayo umabot.”
“At ayoko nang malaman.”
“Dahil bago pa may mangyaring mas malala, matagal mo na akong pinili na ilagay sa pangalawang puwesto.”
Makalipas ang dalawang buwan, tuluyang lumayo si Celeste kay Adrian.
Hindi dahil sa akin.
Kundi dahil hindi pala romantikong fantasy ang pakikisama sa isang lalaking may anak, deadlines, school meetings, labada at responsibilidad.
Hindi rin siya naging bagong nanay ni Nico.
Dahil hindi naman talaga iyon ang gusto niya.
Samantala, nagsimulang dumaan si Adrian sa pinakamahirap na bahagi ng pagiging ama.
Yung walang taga-salo.
At doon niya raw unang naunawaan kung gaano karaming bagay ang ginagawa ko araw-araw na akala niya ay “normal lang.”
Isang Sabado, dinala niya si Nico sa café kung saan kami magkikita.
Pagkakita sa akin ng anak ko, tumakbo siya palapit.
Pero huminto dalawang hakbang bago ako yakapin.
“Mommy…”
Lumuhod ako.
Namumula ang mata niya.
“Galit ka pa rin ba sa ’kin?”
“Hindi.”
“Dahil sinabi kong ayoko sa ’yo?”
Sumakit ang dibdib ko.
Anim na taon lang siya.
Anim.
Hindi niya dapat pasanin habang-buhay ang isang pangungusap na sinabi niya dahil gusto niyang mapasaya ang ama niya at ang bagong paborito niyang adult.
“Nasaktan ako,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin noon hindi na kita mahal.”
Bigla siyang yumakap.
“Sorry, Mommy.”
Umiyak siya sa balikat ko.
“Akala ko kasi kapag si Tita Celeste ang nandito, lagi kaming kakain ng burger at makakapaglaro.”
Napatawa ako habang umiiyak.
“Bata ka. Normal lang na matuwa ka doon.”
“Pero hindi ko gustong palitan ka.”
Hinimas ko ang buhok niya.
“Hindi mo kailangang pumili.”
Sa likod niya, tahimik na nakatayo si Adrian.
Pagkatapos naming mag-usap ni Nico, hinatid niya muna ang anak namin sa play area.
Saka siya bumalik.
“Mara.”
“O?”
“Kung sasabihin kong magsimula tayo ulit…”
Hindi ko siya pinatapos.
“Hindi.”
Kitang-kita kong nasaktan siya.
Pero sa unang pagkakataon, hindi ko inako ang responsibilidad na ayusin ang sakit niya.
“Mahal kita noon,” sabi ko. “Siguro may bahagi sa akin na palaging magmamahal sa lalaking pinakasalan ko.”
“Pero ayoko nang bumalik sa babaeng ako kapag kasama kita.”
Napayuko siya.
“Pwede pa ba akong bumawi?”
“Kay Nico, oo.”
“Tungkulin mo iyon.”
“Sa akin?”
Umiling ako.
“Hindi lahat ng pagsisisi kailangang gantimpalaan ng pangalawang pagkakataon.”
Lumipas ang halos isang taon bago tuluyang natapos ang legal na proseso ng paghihiwalay namin.
Nagkaroon kami ng maayos na parenting arrangement.
Nakatira si Nico nang mas madalas kay Adrian dahil mas malapit iyon sa school niya, pero may regular siyang oras sa akin.
Unti-unti ring nagbago si Adrian bilang ama.
Natutong magbasa ng food labels.
Natutong tandaan ang school projects.
Natutong magsabi ng “hindi ko kaya” sa trabaho kapag may kailangan ang anak niya.
Hindi ko alam kung nagsisi siya bilang asawa.
Pero alam kong natuto siyang maging ama.
At ako?
Hindi ako bumalik sa Cebu.
Hindi rin ako bumalik sa condo namin.
Kumuha ako ng maliit na unit sa Mandaluyong na may malaking bintana at maliit na balcony.
Sa unang gabi ko roon, wala akong wedding photo.
Wala ring mamahaling painting sa ibabaw ng kama.
Isang blankong puting pader lang.
At sa halip na malungkot, nakahinga ako nang maluwag.
Pagkalipas ng ilang buwan, nagsabit ako ng sarili kong framed photograph doon.
Larawan ko at ni Nico sa isang beach sa Batangas.
Pareho kaming tawa nang tawa.
Walang Adrian.
Walang Celeste.
Walang galit.
Isang ina.
Isang anak.
At isang babaeng natutong hindi kailangang mawala ang sarili para masabing buo ang pamilya.
Mensahe
Minsan, hindi isang malaking pagtataksil ang sumisira sa relasyon.
Minsan, libo-libong maliliit na pagkakataon kung saan paulit-ulit kang hindi pinipili.
Ang pagmamahal ay hindi dapat humingi sa iyo na isuko ang pangalan mo, pangarap mo, mga kaibigan mo, at buong pagkatao mo para lamang mapanatiling komportable ang ibang tao.
At kung dumating ang araw na kailangan mong umalis, tandaan ito:
Ang pagpili sa sarili ay hindi laging pagtalikod sa pamilya. Minsan, iyon ang unang hakbang para maturuan ang lahat—lalo na ang sarili mo—kung ano talaga ang ibig sabihin ng pagmamahal na may respeto.
