NANG MAWALA ANG BIYENAN KO SA SIERRA MADRE, AKO ANG SINISI SA GASTOS SA PAGSAGIP—PERO SA IKALAWANG BUHAY KO, HINAYAAN KONG SARILI NILANG DESISYON ANG MAGBUNYAG NG LAHAT
Pitong araw kong hinanap ang biyenan kong nawawala sa kabundukan.
Nang mailigtas siya, hindi “salamat” ang una niyang sinabi sa akin.
Sinampal niya ako dahil umabot sa halos ₱80,000 ang nagastos sa operasyon.
Makalipas ang ilang buwan, habang nanganganak ako, sinadya niyang ipagkait sa akin ang ospital.
At namatay ako sa bahay na iyon.
Pero nang muling dumilat ang mga mata ko, narinig ko ang eksaktong tanong ng asawa ko noong araw na nagsimula ang lahat.
“Mara… tatawag na ba tayo sa pulis?”
Nanigas ako.
Nakatayo sa gitna ng sala si Ramon, ang asawa ko.
Sa sofa ay nakaupo ang dalawang kapatid niyang babae—si Lorna at si Belinda.
Pareho silang nakatingin sa akin.
Naghihintay.
Parang eksaktong eksena mula sa bangungot na hindi ko kailanman makakalimutan.
“Kanina pang umaga umalis si Mama,” sabi ni Ramon. “Mamimitas lang daw ng kabute sa may Sierra Madre. Gabi na, wala pa rin.”
Noong una kong buhay, ako agad ang nagsabi:
“Tumawag tayo sa pulis. Delikado roon.”
At dahil ako ang nagsabi noon, ako rin ang sinisi nila sa lahat ng sumunod.
Nakipag-ugnayan ang mga awtoridad sa mga lokal na mountain rescuers, guides at volunteers.
Mahirap ang lugar.
Matarik.
Madulas.
May mga bahagi ng kagubatan na halos walang signal.
Pitong araw kaming naghanap.
Ako mismo, sumama sa ilang search team kahit halos hindi na ako makatayo sa pagod.
Hindi ko pa alam noon na buntis na pala ako.
Nang makita namin si Aling Nena sa isang mabatong silungan, nanginginig siya, gutom at halos ubos na ang lakas.
Pagkakita niya sa amin, umiyak siya sa tuwa.
Pero nang banggitin ng coordinator ang kabuuang nagastos sa gasolina, guides, medical supplies, kagamitan at ilang pribadong serbisyong kinailangang kunin para sa search operation, biglang nagbago ang mukha niya.
“Magkano?”
“Mahigit pitumpu’t walong libo po.”
PAK!
Lumipad ang mukha ko sa lakas ng sampal.
“WALANGHIYA KA!” sigaw niya.
“Ako ba ang nagsabing hanapin ninyo ako?”
Parang may nagyelo sa dibdib ko.
“Ma… pitong araw po kayong nawawala.”
“E ano ngayon?”
“Paano kung may nangyari sa inyo?”
Ngumisi siya.
“Matagal ko nang naririnig ang mga sumisigaw sa gubat. Ayoko lang sumagot!”
Sinabi pa niyang baka kasabwat ko raw ang rescue team para ubusin ang ipon niya.
At dahil tumanggi siyang makipag-ayos sa bahagi ng pribadong gastusin na dati nilang inaprubahan, kinailangang mamagitan ang barangay at pulis.
Mula noon, ako na ang kontrabida ng pamilya.
“Kung hindi ka nakialam, hindi sana gumastos si Mama,” sabi ni Lorna.
“At bakit ka ba sabik na sabik sumama sa mga lalaking rescuer?” dagdag pa ni Belinda.
Pati si Ramon, unti-unting naniwala sa kanila.
Pagkaraan ng ilang buwan, nang pumutok ang panubigan ko, ayaw akong dalhin ni Aling Nena sa ospital.
“Kaya ko ’yan,” sabi niya.
“Bakit magsasayang na naman ng pera?”
Nagmakaawa ako.
Pero umalis si Ramon.
Ayaw daw niyang makakita ng dugo.
Habang lumalala ang kondisyon ko, ang naririnig ko lamang ay mga panunumbat tungkol sa perang ginastos sa paghahanap sa kanya.
Namatay ako nang hindi man lang nakaabot sa ospital.
At bago tuluyang mawala ang lahat, narinig ko ang isang usapan.
Sabi ni Ramon:
“Ma… paano kung hindi akin ang bata?”
At doon umamin si Aling Nena.
“Narinig ko talaga ang search team mula pa noong unang araw.”
“Bakit hindi ka sumagot?”
“Akala ko may nagpaparamdam sa gubat. Natakot ako.”
Nanginginig ang kaluluwa ko sa galit.
Ibig sabihin, kasalanan niya kung bakit tumagal nang pitong araw ang paghahanap.
Pero ako ang pinagbintangan.
Ako ang pinarusahan.
At nang bumalik ako sa araw na iyon, alam kong hindi ko na uulitin ang parehong pagkakamali.
“Mara?”
Bumalik ako sa kasalukuyan.
Nakatingin pa rin sa akin si Ramon.
“Tatawag ba tayo sa pulis?”
Hindi ako sumagot.
Sa halip, pinunasan ko ang mga mata ko at hinawakan ang kamay niya.
“Hindi ko alam, Ramon.”
Napatigil siya.
Tumingin ako kina Lorna at Belinda.
“Kayo ang mga anak niya.”
“Kayo ang mas nakakakilala kay Mama.”
“Anong gusto ninyong gawin?”
Biglang nanahimik ang sala.
Noong una kong buhay, ako ang pinagdesisyon nila.
Ngayon, ibinalik ko sa kanila ang responsibilidad.
“Bakit kami?” iritadong tanong ni Lorna.
“Dahil nanay ninyo siya,” sagot ko.
“Kung gusto ninyong tumawag sa pulis, sabihin ninyo. Kung gusto ninyong maghintay, sabihin ninyo rin.”
Napatingin si Ramon sa dalawang kapatid niya.
“Oo nga. Ate, ano sa tingin mo?”
Biglang nawala ang tapang ni Lorna.
“Siguro… baka nagtagal lang.”
“Sigurado ka?” tanong ko.
Hindi siya makasagot.
Alam ko kung bakit.
Dahil dati nang may naligaw sa bahaging iyon ng Sierra Madre.
Alam nila kung gaano kahirap ang rescue.
At higit sa lahat—
alam nila kung magkano ang maaaring gastusin.
Hindi sila natatakot magligtas ng ina nila.
Natatakot silang sila ang masisi kapag may kailangang bayaran.
Makalipas ang halos isang oras ng pagtatalo, sinabi ni Belinda:
“Baka puwedeng tayo na lang muna ang maghanap bukas.”
Tumango si Lorna.
“Oo. Huwag muna tayong gumawa ng malaking gulo.”
Tumingin sila sa akin.
Para bang naghihintay na tutulan ko sila.
Pero ngumiti lang ako.
“Sige.”
Nagulat silang lahat.
Kinagabihan, sumama ang pakiramdam ko.
Nasusuka ako.
Binilhan ako ni Ramon ng pregnancy test.
Dalawang guhit.
Buntis ako.
Masayang-masaya si Ramon.
Pero napansin kong hindi ngumiti si Lorna.
Kinabukasan, bago sumikat ang araw, naghanda silang tatlo para umakyat sa bundok.
“Sigurado kang hindi ka sasama?” tanong ni Ramon.
Hinawakan ko ang tiyan ko.
“Buntis ako. Delikado.”
Wala siyang naisagot.
Pagsara ng pinto, nawala ang ngiti ko.
Hindi ako naglagay ng patibong.
Hindi ko kailangang saktan ang sinuman.
May mas epektibong paraan para hindi na nila maibaling sa akin ang kasalanan.
Kinuha ko ang cellphone ko.
At ipinadala ko sa barangay captain ang voice recording ng buong usapan namin kagabi.
Kasama ang desisyon nilang huwag munang tumawag sa pulis at sila mismo ang maghanap.
Pagkatapos ay tumawag ako sa local police station.
“Sir,” mahinahon kong sabi.
“Gusto ko lang pong magpa-record ng impormasyon.”
“Nawawala po ang biyenan ko mula kahapon.”
“Pero ayaw muna ng tatlong anak niya ng formal rescue operation.”
“Buntis po ako at hindi ako makakasama.”
Sandaling natahimik ang pulis.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Ma’am, malinaw. Ire-record namin.”
Napangiti ako.
Sa unang buhay ko, isang pangungusap ko ang ginamit nila para wasakin ako.
Sa buhay na ito—
bawat desisyon nila, sisiguraduhin kong may saksi.
Pero hindi ko inaasahan na pagsapit ng hapon, isang tawag mula kay Ramon ang magpapabago sa lahat.
Humihingal siya.
Takot na takot.
“Mara…”
“Tumawag ka ng rescue team.”
“At bilisan mo.”
“May nakita kaming gamit ni Mama sa bangin.”
“Pero… hindi lang siya ang mukhang napahamak dito.”
Bago ko pa siya matanong kung ano ang ibig niyang sabihin, naputol ang linya.
At ilang segundo pagkatapos—
may dumating na litrato sa cellphone ko.
Pagkakita ko rito, nanlamig ang buong katawan ko.
Dahil sa tabi ng pulang bag ni Aling Nena ay may isang bagay na hindi kailanman nakita noong una kong buhay.
Isang lumang cellphone.
At sa screen nito, nakabukas ang isang audio recording na nagsimula noong unang gabi ng pagkawala niya.
PARTE2
Tinitigan ko ang litrato nang halos isang minuto.
Lumang keypad phone iyon na may maliit na screen.
Hindi ko alam kung kanino iyon.
Pero kung talagang may recording sa loob, maaaring may ebidensiya kung ano ang nangyari sa unang gabi.
Tumawag ako agad sa pulis.
Hindi ko itinago ang sitwasyon.
Sinabi kong nasa bundok sina Ramon, Lorna at Belinda at maaaring kailangan na nila ng tulong.
Hindi tulad noong una kong buhay, hindi ako sumama.
Nanatili ako sa barangay hall habang koordinado ng mga awtoridad ang operasyon.
May barangay officials.
May pulis.
May volunteer coordinator.
May written record.
Wala nang pagkakataong sabihin ng pamilya ni Ramon na ako lang ang nagdesisyon.
Kinagabihan, nakabalik si Belinda kasama ang dalawang rescuer.
Maputla siya.
Gasgas ang mga braso.
“Ate Lorna?” tanong ko.
“Nandoon pa kasama ni Ramon.”
“Ano ang nangyari?”
Napaupo si Belinda.
“Akala namin madali lang.”
Napatawa ako sa loob-loob ko.
Iyan mismo ang sinabi nila noong una.
“Namitas lang naman ng kabute si Mama.”
Pero ngayon sila mismo ang nakaranas.
Ang putik.
Ang matatarik na bato.
Ang makakapal na halaman.
Ang takot sa bawat kaluskos sa dilim.
At higit sa lahat, ang pakiramdam ng walang signal habang hindi mo alam kung nasaan ang susunod na ligtas na daan.
Kinabukasan, nagpatuloy ang search operation.
Sa ikalawang araw, natagpuan si Aling Nena.
Nasa maliit siyang kuweba.
Nang makita niya ang mga rescuer, agad siyang sumigaw.
“Dito!”
“Dito ako!”
Hindi gaya ng unang buhay ko, hindi siya umabot nang pitong araw bago matagpuan.
Dahil alam na ngayon ni Ramon kung saang direksiyon siya madalas pumunta.
At dahil nang makita niya kung gaano kadelikado ang lugar, siya mismo ang nagbigay ng pahintulot para sa mas organisadong paghahanap.
Pagbaba sa bundok, umiiyak si Aling Nena.
“Akala ko mamamatay na ako!”
Hinawakan siya ni Ramon.
“Ma, bakit ka kasi pumunta nang ganoon kalalim?”
Biglang tumahimik ang matanda.
Pagkatapos ay napansin niya ako.
“Mara!”
Nanigas ako.
Pero hindi ako lumapit.
Sa unang buhay ko, sinalubong ko siya habang umiiyak.
Ngayon, nasa tabi ko ang barangay captain at dalawang pulis.
Ligtas ang distansiya.
Maliwanag ang paligid.
Maraming saksi.
Makalipas ang medical check, sinabi ng rescue coordinator ang mga nagastos para sa equipment, guides at transport.
Hindi kasinglaki ng unang buhay.
Pero malaking halaga pa rin.
Biglang nanigas ang mukha ni Aling Nena.
“Ano?”
“Bakit may gastos?”
Napatingin ako kay Ramon.
Nakita kong nagbago ang mukha niya.
Parang ngayon lang niya napagtanto kung ano ang mangyayari.
Itinaas ni Aling Nena ang boses.
“Sinong tumawag sa inyo?”
Walang nagsalita.
“Ako,” sagot ni Ramon.
Napalingon ang kanyang ina.
“Ano?”
“Ako ang nag-request ng rescue operation.”
Parang binuhusan ng malamig na tubig si Aling Nena.
“Bakit?”
“Dahil halos mahulog kami sa bangin habang hinahanap ka!”
Sumigaw din si Ramon.
“Ano bang gusto mong mangyari, Ma? Mamatay tayong lahat doon?”
Tahimik ako.
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong sumagot si Ramon sa kanyang ina.
Pero hindi pa tapos.
Lumapit ang isang pulis.
“May kailangan din po kaming linawin.”
Inilabas niya ang lumang cellphone.
“Ito po ba sa inyo?”
Namutla si Aling Nena.
Agad kong napansin.
Ibig sabihin, kilala niya ang telepono.
“Hindi,” mabilis niyang sagot.
“Hindi akin ’yan.”
“Sigurado po?”
“Oo!”
Tumingin ang pulis kay Ramon.
“May pangalan po ng nanay ninyo sa loob. May ilang voice recordings din.”
Napalunok si Lorna.
“Ano’ng recordings?”
Pinindot ng pulis ang play button.
May static.
Huni ng mga kuliglig.
Pagkatapos ay narinig namin ang boses ni Aling Nena.
Malinaw.
“May sumisigaw na naman.”
May isa pang boses.
Mahina.
Boses ng isang lalaki.
“Sumagot ka. Baka rescuers ’yan.”
Namutla si Ramon.
“May kasama ka?”
Hindi sumagot si Aling Nena.
Nagpatuloy ang recording.
Boses niya ulit.
“Baliw ka ba? Kapag sumagot ako, malalaman nilang palihim akong pumapasok dito.”
“Eh paano kung maligaw ka?”
“Hindi ako maliligaw. Ilang taon ko nang ginagawa ito.”
Parang biglang nawala ang hangin sa paligid.
Lumapit si Lorna.
“Ma…”
“Ano’ng ibig sabihin ng ilang taon?”
Hindi makatingin si Aling Nena.
Pinatugtog pa ng pulis ang susunod.
Doon lumabas ang tunay na dahilan.
Hindi simpleng kabute ang pinupuntahan niya.
May isang lokal na buyer na bumibili ng ilang bihirang halamang ligaw at fungi mula sa lugar.
Hindi man iyon ang pinakamalaking krimen sa mundo, ipinagbabawal ang pagkuha sa ilang protektadong bahagi ng gubat nang walang pahintulot.
At ilang taon nang palihim na pumapasok si Aling Nena.
Kaya ayaw niyang sumagot noong narinig niya ang mga naghahanap.
Hindi dahil akala niya ay multo.
Hindi dahil naiingayan siya.
Kundi dahil natatakot siyang mahuli kung bakit siya naroon.
Napaupo si Ramon.
“Ma…”
“Ganito ba talaga?”
Umiyak si Aling Nena.
“Ginagawa ko lang ’yon para kumita!”
“Para kanino?” tanong ni Belinda.
“Para sa atin!”
Napailing si Lorna.
“Hindi. Para sa ipon mo.”
Tumingin ako sa tatlong magkakapatid.
Sa unang buhay ko, nagkaisa silang lahat laban sa akin.
Ngayon, isang recording lang ang kailangan para makita nilang matagal na silang niloloko ng sarili nilang ina.
Pero ang pinakamalaking dagok ay hindi pa dumarating.
May isa pang recording.
At nang marinig ko ang petsa, bumilis ang tibok ng puso ko.
Araw iyon bago mawala si Aling Nena.
Ang boses ni Lorna ang narinig namin.
“Ma, huwag kang mag-alala.”
“Kapag may nangyari, itulak natin kay Mara ang desisyon.”
Nanlaki ang mga mata ni Ramon.
“Ate?”
Namutla si Lorna.
“Hindi… hindi ganyan ’yan.”
Pero tuloy ang audio.
Sabi ni Aling Nena:
“Paano?”
Sumagot si Lorna.
“Kapag hindi ka nakauwi, hintayin nating siya ang magsabing tumawag sa pulis.”
“Kapag mahal ang rescue, siya ang sisihin natin.”
Nanigas ang buong katawan ko.
Hindi ko alam ang bahaging iyon noong una kong buhay.
Akala ko opportunistic lang silang nanisi pagkatapos.
Hindi pala.
Bago pa man mawala si Aling Nena, may plano na silang gawing panangga ako kung sakaling magkaproblema.
“LORNA!”
Sinugod ni Ramon ang ate niya, pero agad siyang pinigilan ng barangay officials.
“Bakit?” sigaw niya.
“Ano bang ginawa ni Mara sa inyo?”
Umiiyak na si Lorna.
“Hindi ko naman alam na magiging ganito!”
“Gusto lang naming hindi tayo ang gumastos!”
Napatawa ako.
Mahina.
Pagod.
“Eksakto.”
Napatingin silang lahat sa akin.
“Hindi ninyo inisip kung buhay pa ba ang isang tao.”
“Ang una ninyong inisip ay kung sino ang sisingilin.”
Walang makasagot.
Dahan-dahan kong hinawakan ang tiyan ko.
Doon ko naisip ang batang hindi ko nailigtas sa una kong buhay.
At sa unang pagkakataon mula nang bumalik ako, naramdaman kong baka talagang may pagkakataon akong baguhin ang wakas.
Pag-uwi namin, kinausap ako ni Ramon.
“Mara…”
“Patawad.”
Tumingin ako sa kanya.
“Para saan?”
“Sa lahat.”
Napailing ako.
“Hindi sapat ang ‘patawad’ sa bagay na hindi mo pa naman ginawa sa buhay na ito.”
Nagulat siya.
Siyempre hindi niya alam ang ibig kong sabihin.
Nagpatuloy ako.
“Pero may mga bagay ka nang ginawa.”
“Hinayaan mong pamilya mo ang magdesisyon sa lahat.”
“Kapag pinapahiya nila ako, tahimik ka.”
“Kapag kinukuwestiyon nila ako, hinihintay mong ako ang magpaliwanag.”
“Ngayong may anak tayo…”
Tinapik ko ang tiyan ko.
“…ayoko nang ganitong buhay.”
“Mara, magbabago ako.”
“Hindi ko kailangan ng pangako.”
“Tingnan natin ang gawa.”
Kinabukasan, umalis ako sa bahay ng mga magulang niya.
Tumira muna ako sa maliit na apartment malapit sa trabaho ko.
Hindi ako humingi ng pera sa pamilya ni Ramon.
Hindi rin ako nakipagtalo kay Aling Nena.
Ang kailangan ko ay katahimikan.
At seguridad.
Ilang linggo ang lumipas.
Naayos ng mga awtoridad ang usapin tungkol sa ilegal na pagpasok sa protektadong bahagi ng bundok.
Pinatawan ng kaukulang multa si Aling Nena at pinagbawalang pumasok sa lugar.
Hindi iyon ang pinakamasakit para sa kanya.
Mas masakit ang nangyari sa pamilya.
Hindi na siya pinagtanggol ni Belinda.
Si Lorna, matapos mabunyag ang recording, halos hindi na makatingin kay Ramon.
At si Ramon?
Sa unang pagkakataon sa buhay niya, bumukod siya sa kanyang ina.
Nag-rent siya ng maliit na unit malapit sa apartment ko.
Hindi ko siya agad pinabalik.
Buwan-buwan, sumasama siya sa prenatal checkup.
Hindi dahil pinilit ko.
Kundi dahil siya mismo ang pumupunta.
Nang sabihin kong gusto kong manganak sa ospital, siya ang unang nag-ipon para sa maternity expenses.
At nang minsang tumawag si Aling Nena at sabihing:
“Noong panahon namin, sa bahay lang nanganganak ang babae—”
Kinuha ni Ramon ang cellphone.
“Ma.”
“Hindi ikaw ang manganganak.”
“Hindi ikaw ang magdedesisyon.”
Tahimik akong napatingin sa kanya.
Hindi ko alam kung mabubuo pa muli ang aming pagsasama.
May mga sugat na hindi nabubura dahil lamang nagbago ang takbo ng panahon.
Pero sa buhay na iyon, pinili kong huwag magmadali.
Ilang buwan pa ang lumipas.
Isinilang ko ang anak kong babae sa isang ospital sa Antipolo.
Malusog siya.
Malakas ang iyak.
At nang ilagay siya ng nurse sa dibdib ko, hindi ko napigilang humagulgol.
Sa unang buhay ko, hindi ko man lang siya nahawakan nang maayos.
Ngayon, narito siya.
Mainit.
Humihinga.
Buhay.
Lumapit si Ramon sa tabi ko.
Namumula ang mga mata niya.
“Ano’ng ipapangalan natin?”
Tiningnan ko ang maliit na mukha ng anak namin.
“Ligaya.”
Napangiti siya.
“Bakit Ligaya?”
Dahan-dahan kong hinalikan ang noo ng bata.
“Kasi minsan, pagkatapos ng napakahabang sakit…”
“…may dumarating pa ring dahilan para piliin mong mabuhay.”
Hindi na muling tumira sa amin si Aling Nena.
Pinayagan kong makita niya ang apo niya kalaunan, pero may malinaw na hangganan.
Walang pang-iinsulto.
Walang pananakot.
Walang pakikialam sa desisyon naming mag-asawa.
At sa unang pagkakataon, natutuhan kong ang pagpapatawad ay hindi nangangahulugang ibabalik mo sa isang tao ang kapangyarihang saktan ka.
Minsan, ang pinakamalaking pagbabago ay hindi paghihiganti.
Kundi ang pagtigil sa pagiging taong laging nagsasakripisyo para saluhin ang kasalanan ng iba.
MENSAHE
May mga taong sanay na ipasa sa pinakamabait na tao ang responsibilidad sa sarili nilang pagkakamali. Kapag palagi tayong tahimik at laging handang sumalo, maaari nilang isipin na karapatan nilang gawin iyon.
Ang kabutihan ay hindi kahinaan.
Ang pagmamahal ay hindi obligasyong tiisin ang pang-aabuso.
At minsan, ang pinakamahalagang taong kailangan nating iligtas ay hindi ang taong nawawala sa bundok—kundi ang sarili nating matagal nang nawawala sa takot, pagsisisi at walang katapusang pagpaparaya.
