Tinaasan Ko ang Housing Allowance ng 4,300 Empleyado, Pero Kinabukasan Itinaas Din ng mga Landlord ang Upa—Kaya Inilipat Ko ang Buong Kumpanya at Iniwan Silang Nagmamakaawa sa Lobby
Tatlong taon kong tinaasan ang housing allowance ng mga empleyado ko.
Tatlong taon din palang may mga landlord at broker na tahimik na naghihintay.
Tuwing magbibigay ako ng dagdag sa tao ko, kinabukasan, dinadagdag nila iyon sa renta.
Akala nila wala akong magagawa.
Nagkamali sila.
Ako si Rafael Mercado, founder at CEO ng BayanLink Digital Solutions.
Walong taon nang umuupa ang kumpanya namin sa Aurora One Tower sa Ortigas Center. Mula noon hanggang ngayon, okupado namin ang pitong palapag ng gusali. Mahigit apat na libo’t tatlong daang empleyado ang pumapasok araw-araw.
Tuwing alas-nuwebe ng umaga, pila sa elevator pa lang, parang may sariling EDSA traffic na sa lobby.
Noong taong iyon, halos dumoble ang kita ng kumpanya. Nang ilapag ng finance department ang year-end report sa mesa ko, hindi agad profit ang tiningnan ko.
Ang unang hinanap ko ay resignation rate.
Dalawampu’t siyam na tao ang umalis sa software development team. Limampu’t pito sa customer support. Labing-apat sa data operations.
Ang dahilan, paulit-ulit sa exit interview:
“Masyadong mahal ang upa malapit sa opisina.”
Tinawag ko agad si Mira Santos, head ng HR.
“Dagdagan natin ulit ang housing allowance ngayong taon,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin. “Sir Rafael, kakataas lang natin noong nakaraang taon.”
Itinulak ko sa kanya ang report.
“Hindi robot ang mga tao natin, Mira. Marami sa kanila umaalis ng opisina alas-diyes ng gabi. Pag-uwi nila, siksikan sa bedspace, walang bintana, minsan anim sa isang unit.”
Tumahimik siya.
“Kung kumikita ang kumpanya,” dagdag ko, “dapat maramdaman muna iyon ng mga taong bumubuhat dito.”
Kinahapunan, inilabas ang internal announcement.
Lahat ng regular employees, dagdag ₱4,000 kada buwan sa housing allowance.
Core technical staff, dagdag ₱7,500.
Mga bagong hire galing probinsya, may three-month relocation support.
Wala pang sampung minuto, sumabog ang company chat.
“Sir Rafael, mabuhay ka!”
“Makakalipat na ako sa kuwartong may sariling CR!”
“Hindi na ako makikitulog sa sala ng pinsan ko!”
“Finally, may bintana na ang magiging kuwarto ko!”
Binabasa ko ang mga mensahe sa opisina, tahimik lang.
Pumasok si Liza, secretary ko, may hawak na kape.
“Sir, may nagpadala po ng dalawampung kahon ng milk tea sa baba. Sabi ng shop, regalo raw sa employees kasi ang dami nilang order ngayon.”
“Bayaran niyo,” sabi ko.
“Sir?”
“Bayaran niyo. Ayokong masanay ang tao natin sa libre, at ayokong isipin ng mga negosyo sa paligid na puwede nilang bilhin ang loob natin sa milk tea.”
Tumango siya agad.
Gabi na nang bumaba ako. Buhay na buhay ang paligid ng Aurora One. Punuan ang mga karinderya. May barbecue stand sa kanto. Mahaba ang pila sa convenience store. Kahit saan ako tumingin, may suot na ID lace ng BayanLink.
“Sir Rafael!” bati ng may-ari ng tapsilogan. “Overtime na naman po?”
Ngumiti ako. “Oo.”
Inabutan niya ako ng balot na pagkain. “Libre na po. Kayo ang dahilan kaya buhay ang negosyo namin dito.”
Naglagay ako ng pera sa counter.
“Negosyo ninyo ’yan. Huwag ninyong ipamigay.”
Tumawa siya. “Kung wala naman po kayo, wala rin kaming kikitain dito.”
Noong gabing iyon, hindi ko pa binigyan ng malalim na kahulugan ang sinabi niya.
Kinabukasan, dumaan ako sa pantry ng fifth floor.
Bahagyang bukas ang pinto. May tatlong empleyadong nag-uusap sa loob.
“Grabe, kagabi lang nag-message landlord ko,” sabi ng isang babae. “Next month daw, dagdag ₱3,500 renta.”
“Ako rin,” sagot ng isa. “Tinaasan tayo ng kumpanya ng ₱4,000, tinaasan naman ako ng landlord ng ₱3,800. Parang sinundan talaga.”
“Hindi lang sa condo ko,” dagdag ng pangatlo. “Yung boyfriend ko nasa QA team. Halos buong building nila sa Green Residences, may rent increase notice kagabi.”
Napatigil ako sa labas.
May tumawa nang mapait.
“Wala rin palang napunta sa atin. Dumaan lang sa payroll, diretso sa bulsa ng landlord.”
Parang may malamig na kamay na humawak sa leeg ko.
Bumalik ako sa opisina at tinawag si Liza.
“Mag-imbestiga ka,” sabi ko.
“Ano po, sir?”
“Sa loob ng tatlong taon, tuwing nagtataas tayo ng housing allowance, tingnan mo ang galaw ng upa sa loob ng limang kilometro mula sa Aurora One. Listed rent, renewal increase, actual rent ng employees. Lahat.”
Namula ang mukha niya sa kaba. “Kailan niyo po kailangan?”
“Bago matapos ang araw.”
Alas-sais ng gabi, nasa mesa ko na ang report.
Tatlong taon na ang nakaraan, tinaasan namin ng ₱1,500 ang allowance. Average rent increase sa paligid: ₱1,300.
Dalawang taon na ang nakaraan, dagdag ₱2,500. Average rent increase: ₱2,400.
Noong nakaraang taon, dagdag ₱3,000. Average rent increase: ₱3,050.
Ngayon, wala pang bente-kuwatro oras, dalawang daan at labing-anim na empleyado na ang nakatanggap ng rent increase notice.
Average increase: ₱3,700.
Napatingin ako sa bintana. Sa ibaba, maliwanag ang mga tindahan. Sa likod ng mga ilaw na iyon, nandoon ang mga condominium, apartment, dormitoryo at bedspace na pinupuntahan ng mga empleyado ko gabi-gabi.
“Hindi ito coincidence,” sabi ko.
Tahimik si Liza.
“Magpadala ng anonymous survey,” utos ko. “Gusto kong malaman kung ilan sa lugar na ito ang ginagawang ATM ang BayanLink.”
Bago maghatinggabi, mahigit tatlong libong sagot ang pumasok.
May screenshots ng messages mula sa landlords:
“Malaki naman sahod niyo sa BayanLink.”
“May allowance na kayo, huwag kang mag-inarte.”
“Kung ayaw mo sa increase, umalis ka. Maraming taga-BayanLink na naghahanap.”
“Hindi kami charity.”
Habang pinapakita ang mga screenshot sa conference room, nanginginig sa galit si Mira.
“Sir,” sabi ng admin head namin, “may nakuha pa po kami.”
Inilagay niya sa screen ang isang screenshot mula sa group chat ng mga broker at landlord.
Nakalagay doon:
“BayanLink nagtaas ng housing allowance. Huwag kayong magtaas nang mas mababa sa ₱3,000. Sayang ang pagkakataon.”
May sumagot:
“Hindi sila aalis. Wala silang oras lumipat. Puro overtime mga ’yan.”
May isa pang nag-comment:
“Hangga’t nasa Aurora One ang kumpanya, hawak natin sila sa leeg.”
Napatayo ako.
“Sir,” mahina ang boses ni Liza, “may isa pa pong screenshot.”
Lumapit siya at ibinigay ang tablet sa akin.
Nang makita ko ang pangalan ng taong regular na nagbibigay ng update sa group chat, nanlamig ang buong conference room.
Dahil ang profile picture niya ay pamilyar.
At ang pangalan niya ay galing mismo sa loob ng kumpanya namin.
PARTE2
Ang pangalan sa screenshot ay Ronald Besa.
Procurement supervisor namin.
Hindi siya mataas na executive. Hindi rin siya bahagi ng HR. Pero siya ang madalas na may hawak ng office lease renewals, parking permits, supplier quotations, at kung minsan, pati mga memo na dumadaan sa admin.
Sa group chat, iba ang pangalan niya: “RB Property Support.”
Pero hindi niya napalitan ang profile picture. Suot pa niya roon ang blue polo na ginamit niya noong company outing namin sa Subic.
Tahimik ang buong conference room.
Si Mira ang unang nagsalita.
“Sir Rafael… taga-atin?”
Hindi ako sumagot agad.
Binasa ko ang mga lumang messages.
Tatlong taon ang laman ng thread.
Noong una kaming nagtaas ng allowance, may nag-post:
“Confirmed. BayanLink housing increase tomorrow. Prepare renewal notices.”
Noong sumunod na taon:
“Higher this year. Around ₱2,500 to ₱3,000. Best to raise before employees start negotiating.”
Noong nakaraang taon:
“Huwag biglain lahat. Sabihin niyo market adjustment para hindi halata.”
At ngayong taon:
“Announcement already out. Minimum increase ₱3,000. Premium units can go ₱5,000.”
Hindi lang sila nakikinig.
May tao sa loob na nagpapakain sa kanila.
Itinikom ko ang kamay ko sa mesa.
“Lock his access,” sabi ko. “Ngayon din.”
Tumayo ang IT head. “Yes, sir.”
“Mira, huwag niyong kakausapin si Ronald. Huwag niyo siyang i-suspend nang maingay. I-audit muna natin lahat ng communication niya.”
“Sir, gusto niyo po bang ipa-blotter?”
“Hindi pa.”
Napatingin silang lahat sa akin.
“Kung huhulihin natin ang daga,” sabi ko, “huwag tayong maingay. Baka ang mahuli lang natin buntot.”
Sa loob ng dalawang linggo, walang nakahalata.
Patuloy na pumasok si Ronald sa opisina, ngumiti sa pantry, bumati sa elevator. Akala niya siguro, gaya ng dati, walang makakapansin.
Pero gabi-gabi, binubuksan namin ang trail niya.
Lumabas na may kapatid siyang broker sa Mandaluyong. May pinsan siyang may tatlong unit sa likod ng Aurora One. At may maliit siyang komisyon sa bawat tenant referral mula sa BayanLink.
Sa bawat empleyadong nire-refer niya sa “trusted landlord,” may natatanggap siyang ₱5,000 hanggang ₱10,000.
Sa bawat rent increase na pumapasok, may “thank you fee.”
Hindi lang pala mga landlord ang kumakain sa allowance ng mga tao ko.
May isa sa sariling bahay namin ang nagbubukas ng pinto.
Noong kumpleto na ang ebidensya, tinawag ko ang legal team.
“Pwede natin silang kasuhan,” sabi ng abogado namin. “May basis sa data privacy violation, unfair trade practice, breach of confidentiality, at internal misconduct.”
Tumango ako.
“Gawin natin lahat.”
Akala nila doon matatapos.
Pero para sa akin, kulang iyon.
Kahit makulong si Ronald sa demanda, kahit mapahiya ang ilang broker, mananatili pa rin ang problema. Nasa paligid pa rin ang mga condo, bedspace at apartment na ginawang hostage ang empleyado ko.
Kaya kinabukasan, nagpa-schedule ako ng lihim na meeting sa Laguna Techno Park.
Isang oras mula Ortigas kapag maaga umalis. May bagong building. Mas mababa ang lease. Maluwag ang kalsada. At higit sa lahat, may katabing residential compound na dating dormitoryo ng manufacturing workers.
“Gusto ko ang buong compound,” sabi ko sa property manager.
Nanlaki ang mata niya. “Sir, lahat po?”
“Lahat. I-renovate ninyo. Gawing maayos ang kuwarto. Dalawang tao kada room. May aircon, maayos na banyo, common kitchen, clinic, shuttle terminal, laundry area.”
“Para saan po?”
“Para sa apat na libong empleyado ko.”
Tumitig siya sa akin, akala siguro nagbibiro ako.
Hindi ako nagbibiro.
Sa loob ng tatlong buwan, tahimik ang operasyon.
Hindi namin in-announce sa labas. Ang alam lang ng karamihan, may “expansion project” ang BayanLink sa Laguna. May ilang team na pinapunta doon para mag-test ng system. May mga truck na lumalabas ng Aurora One tuwing weekend, pero nakalagay sa papeles, equipment upgrade.
Samantala, lalong lumala ang mga landlord.
May empleyadong buntis na pinadadalhan ng notice kahit limang buwan pa ang kontrata.
May bagong hire na sinabihan, “Kung taga-BayanLink ka, ibang rate ang sa’yo.”
May support agent na umiiyak sa HR dahil biglang dinoble ang deposit.
Sa bawat reklamo, tahimik kong pinapasok sa file.
Gusto kong buo ang larawan kapag dumating ang araw.
Noong unang Lunes ng Abril, inilabas namin ang announcement.
“Effective next quarter, BayanLink Digital Solutions will relocate its headquarters to Laguna Techno Park. All employees will be provided free company dormitory accommodation or shuttle support. Existing housing allowance will be converted into savings and family support benefit.”
Tahimik ang company chat nang unang sampung segundo.
Pagkatapos, sumabog.
“Libre dorm?”
“May shuttle?”
“Hindi na ako magbabayad ng ₱18,000 bedspace?”
“Sir Rafael, seryoso ba ito?”
“Uuwi na ako sa Cavite weekends nang hindi ubos sweldo!”
Pumasok si Mira sa opisina ko, umiiyak.
“Sir,” sabi niya, “may mga empleyado sa support floor na nagpalakpakan.”
Tumango lang ako.
Paglabas ng balita, ibang tunog naman ang narinig sa labas.
Sa mga condominium group chat, nagkagulo.
“Anong lilipat?”
“Paano ang mga unit natin?”
“May loan pa ako!”
“Hindi ba renewal nila sa Aurora One next year pa?”
“Akala ko expansion lang ’yung Laguna!”
Sa loob ng isang linggo, bumaba ang rental inquiries sa paligid ng Aurora One. Maraming empleyado ang hindi na nag-renew. Ang iba, nagpadala ng simple at malamig na message sa landlord:
“Thank you po. Hindi na ako magre-renew. May libreng tirahan na po kami sa kumpanya.”
Biglang bumait ang mga dating matapang.
“Pwede naman hindi na kita taasan.”
“Baka gusto mo mag-usap?”
“Discount tayo, anak.”
“Sayang naman pinagsamahan natin.”
Pero tapos na.
Dumating ang araw ng paglipat.
Maaga pa lang, may mahigit tatlumpung truck sa harap ng Aurora One. Sunod-sunod ang labas ng equipment, server racks, office chairs, archive boxes.
Nasa lobby ako, pinapanood ang huling batch ng employees na bumaba.
May ilan na nakangiti. May ilan na emotional. Walong taon din ang lugar na iyon.
Pero nang makita ko ang mga batang empleyado kong dala ang maliit na maleta, alam kong tama ang desisyon.
Hindi na sila uuwi sa kwarto na mas maliit pa sa stockroom. Hindi na sila magtatrabaho buong araw para lang ipambayad sa upang sinadyang itaas.
Paglabas ko ng building, doon na sila naghihintay.
Mga landlord. Brokers. May-ari ng karinderya. Convenience store operator. Laundry shop owner.
Nasa harap nila ang isang babaeng nasa singkuwenta, nakapulang blouse, umiiyak habang humaharang sa unang service van.
“Sir Rafael!” sigaw niya. “Hindi kayo pwedeng umalis!”
Lumapit ang security, pero itinaas ko ang kamay ko.
“Teka.”
Umabante ako.
“Bakit hindi kami pwedeng umalis?”
Humagulgol siya. “Tatlong unit ko po ang pinaparentahan sa empleyado ninyo. Lahat sila aalis! May binabayaran pa akong loan! Paano na kami?”
May lalaking broker na sumabat.
“Sir, baka pwede pag-usapan. Biglaan naman ito.”
Napangiti ako nang malamig.
“Biglaan?”
Tumingin ako sa kanya.
“Noong nagtaas kayo ng upa isang oras matapos naming dagdagan ang allowance, hindi ba biglaan iyon?”
Natahimik siya.
Inilabas ni Liza ang folder at ibinigay sa akin.
Binuksan ko iyon sa harap nila.
“Carmelita Reyes,” tawag ko sa babaeng nakapulang blouse.
Napakurap siya.
“Tatlong unit sa Suncrest Residences. Lahat nakapangalan sa’yo. Noong nakaraang taon, tinaasan mo ng ₱3,200 ang empleyado kong si Jessa. Ang sinabi mo, market adjustment. Pero sa group chat, ang sabi mo…”
Binasa ko ang printout.
“BayanLink people can afford it. Huwag sayangin.”
Namuti ang mukha niya.
Sunod kong tinawag ang broker.
“Nelson Uy. Ikaw ang nag-post ng ‘golden opportunity’ message ngayong taon. Tama?”
Umatras siya. “Sir, normal marketing lang iyon.”
“Normal marketing ang bantayan ang internal compensation policy ng isang kumpanya?”
Wala siyang nasagot.
Tumango ako kay Mira.
Sa likod namin, may malaking screen na dinala ng events team. Binuksan iyon sa harap ng lobby.
Isa-isang lumabas ang screenshots.
Mga landlords na nagtatawanan.
Mga brokers na nagtuturuan kung magkano ang itataas.
Mga messages na nagsasabing walang oras lumipat ang empleyado ko.
At huli, ang pangalan ni Ronald Besa.
Narinig ko ang bulungan sa crowd.
“Si Ronald?”
“Taga-BayanLink ’yan ah.”
“Siya pala nagle-leak?”
Dinala ng legal team si Ronald palabas ng lobby. Wala na siyang ID. Namumutla siya, pawis na pawis.
“Sir Rafael,” nanginginig niyang sabi. “Nagkamali lang ako. Kailangan ko lang ng extra income.”
Tiningnan ko siya.
“Extra income?”
Lumapit si Mira at inabot sa akin ang listahan ng mga empleyadong naapektuhan.
“May bagong hire na umutang para lang mabayaran ang deposit dahil sa leak mo. May empleyadong lumipat sa mas malayong lugar at natutulog apat na oras lang kada gabi. May single mother na hindi nakapagpadala sa anak niya sa Iloilo dahil tinaasan ang renta niya.”
Bumagsak ang balikat ni Ronald.
“Hindi allowance ang ninakaw mo,” sabi ko. “Ginhawa ang ninakaw mo.”
Wala na siyang naisagot.
Sa araw ding iyon, pormal naming isinampa ang reklamo laban sa kanya at sa ilang broker na malinaw na nakipagsabwatan. Ang iba pang landlord, hindi man lahat madadala agad sa korte, nadala naman sa hiya.
May mga video mula sa lobby na kumalat online. Hindi galing sa amin, pero hindi rin namin pinigilan.
Kinabukasan, trending ang pangalan ng BayanLink.
Maraming empleyado ang nag-post ng litrato ng bagong dormitoryo sa Laguna. Malinis na kuwarto. Dalawang kama. Maliwanag na bintana. May maliit na mesa. May shuttle sa baba.
Isang customer support agent ang nag-caption:
“First time kong magkaroon ng sariling kama na hindi inuupahan sa presyong parang condo.”
Isang developer naman ang nagsulat:
“Akala ko allowance lang ang binigay ng kumpanya. Yun pala, dignidad.”
Pagkalipas ng isang buwan, nagsimula nang bumaba ang renta sa paligid ng Aurora One. Maraming unit ang bakante. Ang dating mga landlord na nagsasabing “maraming naghihintay,” sila ngayon ang naghahanap ng uupa.
May isang araw, nakatanggap ako ng sulat mula kay Carmelita Reyes.
Humihingi siya ng tawad. Sinabi niyang natuto raw siya. Na hindi raw niya naisip na bawat dagdag sa upa ay bawas sa pagkain, pahinga at pangarap ng ibang tao.
Hindi ko alam kung totoo ang pagsisisi niya.
Pero hindi na iyon mahalaga.
Sa bagong headquarters namin sa Laguna, mas maaga nang umuuwi ang mga empleyado. May basketball court sa compound. May maliit na garden. Tuwing gabi, may mga nagluluto sa common kitchen, may tumatawa sa laundry area, may tumatawag sa pamilya sa probinsya nang hindi umiiyak dahil kulang ang pera.
Isang gabi, naglakad ako sa dormitoryo.
Sa lobby, nakita ko si Jessa, ang empleyadong dating tinakot ng landlord na paaalisin kapag hindi pumayag sa increase.
“Sir Rafael,” bati niya, “salamat po.”
“Sa trabaho mo kami dapat magpasalamat,” sagot ko.
Umiling siya.
“Hindi po. Kasi noon, akala namin normal lang na pagod kami palagi. Normal lang na buong sweldo namin napupunta sa renta. Normal lang na kapag may dagdag, may ibang aagaw.”
Tumigil siya sandali, saka ngumiti.
“Ngayon po, parang may karapatan na kaming huminga.”
Hindi ako agad nakasagot.
Doon ko naunawaan na minsan, ang tunay na laban ng isang kumpanya ay hindi lang nasa market, produkto o competitors.
Minsan, nasa kung gaano mo kayang protektahan ang mga taong bumubuo sa’yo.
At kung may gustong gawing negosyo ang pagod ng mga tao mo, hindi sapat ang magalit.
Kailangan mong gumawa ng paraan para hindi na nila muling maabot ang leeg ng mga iyon.
Mensahe:
Ang trabaho ay hindi dapat maging bitag kung saan ang bawat dagdag na biyaya ay agad inaagaw ng mas makapangyarihan. Kapag may kakayahan tayong protektahan ang kapwa, gawin natin. Dahil ang tunay na pag-unlad ay hindi lang nasusukat sa kita, kundi sa dami ng taong nabigyan natin ng pagkakataong makahinga, makabangon, at mabuhay nang may dignidad.
