Akala ng Madrasta Ko Mahahati Niya ang Limang Bahay Para sa Anak Niya, Pero Nang Ilabas Ko ang Lumang Lata ni Mama, Natuklasan Niyang Sampung Taon na Palang Akin ang Lahat
Tinawagan ako ng madrasta ko para “pag-usapan” daw ang limang bahay ng pamilya.
Akala niya, siya ang mamimili ng pinakamahal.
Akala niya, ako ang matitirhan ng luma.
Ang hindi niya alam: sampung taon na palang nakapangalan sa akin ang lahat.
At ang lalaking tahimik na nakaupo sa sofa—ang tatay ko—ang mismong pumirma noon.
“Alyssa, umuwi ka ngayong weekend,” sabi ni Tita Marites sa telepono.
Hindi niya ako tinatawag na anak. Hindi rin ako tumatawag sa kanya ng Nanay. Sa loob ng sampung taon, naging maayos kami dahil pareho naming alam kung hanggang saan lang ang puwesto ng isa’t isa.
“May problema po ba?” tanong ko.
“Wala naman. Malaki na si Nico. Kailangan na nating pag-usapan ang mga bahay ng tatay mo.”
Natawa ako nang mahina, pero hindi ko ipinahalata.
“Pag-usapan po?”
“Oo. Lima iyon. Hindi naman puwedeng walang ayos habang buhay.”
Kaya noong Sabado, sumakay ako ng bus mula Baguio papuntang Quezon City. Pitong oras akong nakaupo sa tabi ng bintana, hawak ang maliit kong backpack, iniisip kung paano niya hahatiin ang mga bagay na hindi pa naman kanya.
Pagdating ko sa bahay, alas-dos ng hapon.
Nasa sala na sila.
Si Tatay, si Roberto Dela Cruz, nakaupo sa kaliwang bahagi ng sofa. May tasa ng kape sa kamay, pero hindi niya iniinom. Si Tita Marites naman, nakapuwesto sa kanan, may asul na folder sa harap. Sa mesa, may plato ng saging at ponkan.
Alam ko ang ganitong ayos.
Tuwing may gusto siyang kunin, may prutas sa mesa.
“Napagod ka ba sa biyahe?” tanong niya, nakangiti.
“Kaunti lang po.”
Umupo ako. Tiningnan ko si Tatay. Umiwas siya ng tingin.
Binuksan ni Tita Marites ang folder at inilabas ang isang papel. Nakalista roon ang limang address.
Isang commercial unit sa Cubao.
Isang apartment sa Project 8.
Isang condo sa Ortigas.
Isang townhouse sa Fairview.
At ang lumang bahay sa Marikina kung saan lumaki si Mama.
“Lahat ito nakapangalan pa rin sa tatay mo,” sabi niya. “Inayos ko na ang mas makatarungang hatian.”
Mas makatarungan.
Ganoon pala ang tawag kapag ikaw ang kukuha ng mas malaki.
Itinuro niya ang papel.
“Yung townhouse sa Fairview, kay Nico na. Lumalaki na siya, kailangan niya ng sariling future. Yung condo sa Ortigas, doon na kami ng tatay mo titira pagtanda. Yung upa sa commercial unit sa Cubao, ilalaan para sa pag-aaral ni Nico. Sa’yo na yung apartment sa Project 8 at yung lumang bahay sa Marikina.”
Tahimik akong nagbilang sa isip.
Townhouse sa Fairview: halos ₱12 milyon.
Condo sa Ortigas: ₱8 milyon.
Commercial unit sa Cubao: ₱70,000 ang renta kada buwan.
Apartment sa Project 8: mga ₱4 milyon.
Lumang bahay sa Marikina: luma, maliit, madalas bahain.
Sa madaling sabi, sa kanya at sa anak niya mapupunta ang halos lahat.
“Ano sa tingin mo?” tanong niya, parang nagtatanong lang kung maalat ba ang ulam.
Tiningnan ko si Tatay.
“Idea po ninyo ito?”
Umubo siya nang mahina. “Tingnan mo muna. Kung may gusto kang sabihin, sabihin mo.”
Ibig sabihin, pumayag siya.
Napangiti ako.
“Sige po. Pag-iisipan ko.”
Buong hapunan, mabait si Tita Marites. Nilagyan niya ako ng pritong isda, tinanong kung kumakain ba ako nang maayos sa Baguio, at sinabing pumayat ako.
Si Nico, siyam na taong gulang, lumabas mula sa kuwarto at yumakap sa bewang ko.
“Ate, may pasalubong ka?”
Inabot ko sa kanya ang isang maliit na supot ng pastillas.
“Salamat, Ate Alyssa!”
Hindi ako galit sa bata. Wala siyang kasalanan.
Pero habang kumakain kami, paulit-ulit kong tinitingnan si Tatay. Ni minsan, hindi niya ako tinapunan ng diretso at matagal na tingin.
Kinagabihan, natulog ako sa folding bed sa storage room.
Dati, may sarili akong kuwarto. Maliwanag, may maliit na bintanang tanaw ang puno ng santol sa labas. Noong ipinanganak si Nico, sinabi ni Tita Marites, “Pansamantala lang, Alyssa. Mas kailangan ng baby ang kuwarto mo.”
Siyam na taon na ang “pansamantala.”
Habang hindi ako makatulog dahil sumasakit ang likod ko sa bakal ng folding bed, nakita ko ang isang kahon sa sulok.
Nakasulat doon sa marker:
ALYSSA — LUMANG GAMIT
Binuksan ko iyon.
Nandoon ang high school notebooks ko, lumang ID, ilang diary, at isang maliit na lata ng biskwit na kay Mama dati.
Binuksan ko ang lata.
Sa loob, may makapal na bungkos ng papeles, nakatali ng goma na halos malutong na.
Nanginginig ang kamay ko nang buksan ko ang unang pahina.
Deed of Donation.
Donor: Roberto Dela Cruz.
Donee: Alyssa Dela Cruz.
Property: Commercial unit, Cubao, Quezon City.
Napaupo ako sa sahig.
Binuksan ko ang pangalawa.
Project 8 apartment.
Pangatlo.
Ortigas condo.
Pang-apat.
Fairview townhouse.
Panglima.
Lumang bahay sa Marikina.
Pare-pareho ang petsa.
Hunyo 12, 2016.
Isang buwan bago ikasal si Tatay kay Tita Marites.
Kinabukasan, sinabi kong may kikitain akong kaklase. Pero ang totoo, pumunta ako kay Mang Ben, matalik na kaibigan ni Tatay sa dating pabrika.
Pagbukas niya ng pinto, nagulat siya.
“Alyssa? Anak, bakit ka naparito?”
“May itatanong po ako.”
Pinapasok niya ako at pinaupo.
“Alam n’yo po ba na sampung taon na ang nakalipas, inilipat ni Tatay sa pangalan ko ang limang bahay?”
Natigilan si Mang Ben.
Ibinaba niya ang hawak niyang baso.
“Hindi niya sinabi sa’yo?”
Umiling ako.
Matagal siyang tumahimik. Pagkatapos, huminga siya nang malalim.
“Anak…” mahina niyang sabi. “Ginawa iyon ng tatay mo dahil may narinig siya noong gabing bago sila ikasal ni Marites.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
“Ano po ang narinig niya?”
Tumingin si Mang Ben sa akin, mabigat ang mukha.
“Narinig niyang sinabi ni Marites sa kapatid niya—kapag naikasal na siya sa tatay mo, sisiguraduhin niyang mapupunta sa magiging anak niya ang limang bahay.”
PARTE2
Hindi agad pumasok sa isip ko ang sinabi ni Mang Ben.
Parang may bumagsak na bakal sa dibdib ko, mabigat, malamig, at hindi ko maitulak palayo.
“Bago pa sila ikasal?” tanong ko.
Tumango siya.
“Nasa labas ng canteen ng pabrika ang tatay mo noon. Hindi raw sinasadya. Tinawagan ni Marites ang kapatid niya. Akala niya, walang nakakarinig. Sabi niya, ‘Maganda ang puso ni Roberto, pero mas maganda ang laman ng titulo niya. Basta kasal na kami, ako na ang bahala.’”
Hindi ako kumurap.
“Bakit pa niya pinakasalan?”
Napabuntong-hininga si Mang Ben.
“Dahil mahal niya. O baka dahil pagod na siyang mag-isa. Pagkamatay ng mama mo, parang kalahati na lang ng katawan niya ang natira. Si Marites ang unang taong nagluto ulit sa bahay ninyo. Ang unang taong nagpatawa sa kanya. Pero hindi siya tanga, Alyssa. Mahal ka rin niya. Kaya bago siya magpakasal, inilipat niya lahat sa’yo.”
Napayuko ako.
Naalala ko ang araw na dinala ako ni Tatay sa Registry of Deeds. Labing-walong taong gulang ako noon, bagong tapos ang entrance exam, iniisip ko lang ang college, barkada, at dormitoryo.
“Pirmahan mo rito,” sabi niya noon.
Hindi ako nagtanong.
Ngayon ko lang naintindihan na habang pinapapirma niya ako, pinoprotektahan niya pala ako.
“Pero bakit hindi niya sinabi?” bulong ko.
“Dahil ayaw niyang lumaki ang gulo. At dahil may mali rin siya.” Tumingin sa akin si Mang Ben. “Akala niya, basta nailigtas niya ang mga titulo, sapat na iyon. Hindi niya naisip na araw-araw ka pa ring nawawalan ng puwesto sa sarili mong bahay.”
Hindi ko napigilang mapaiyak.
Hindi iyon malakas na iyak. Tahimik lang. Pero masakit.
Sampung taon kong inisip na kailangan kong maging mabait dahil binayaran ni Tita Marites ang tuition ko. Sampung taon kong tinanggap ang folding bed, ang storage room, ang mga gamit kong itinabi sa karton, dahil ayokong magmukhang walang utang na loob.
“Yung tuition ko po…” tanong ko, “siya po ba talaga ang nagbayad?”
Tumingin sa akin si Mang Ben na parang matagal na niyang hinihintay ang tanong na iyon.
“Ang renta ng Cubao commercial unit ang ginamit ng tatay mo para sa pag-aaral mo. Dumaan lang sa joint account nila ni Marites dahil siya ang nag-aasikaso ng bayarin sa bahay.”
Napakapit ako sa gilid ng mesa.
Ibig sabihin, ang perang ipinagmamalaki niyang ibinigay niya sa akin ay galing din pala sa ari-ariang matagal nang akin.
“May kopya po ba kayo ng alam ninyo?”
Tumayo si Mang Ben. Kumuha siya ng isang lumang brown envelope mula sa cabinet.
“Iniwan ito ng tatay mo sa akin noon. Sabi niya, kung darating ang araw na malito ka, ibigay ko raw sa’yo.”
Binuksan ko ang sobre.
Nasa loob ang photocopy ng limang titulo, deed of donation, at isang liham na sulat-kamay ni Tatay.
Alyssa,
Kung binabasa mo ito, ibig sabihin may nangyari na hindi ko kayang ayusin nang tahimik. Patawad kung hindi ko sinabi agad. Hindi dahil hindi kita pinagkakatiwalaan, kundi dahil gusto kong mabuhay ka nang hindi nabibigatan sa gulo ng matatanda.
Ang limang bahay ay mula sa pinaghirapan namin ng mama mo. Bago siya mawala, sinabi niya sa akin: “Roberto, kahit ano ang mangyari, huwag mong hayaang mawalan ng tahanan ang anak natin.”
Kaya bago ako muling nag-asawa, inilagay ko sa pangalan mo ang lahat. Hindi ito laban kay Marites. Para ito sa’yo. Para sa pangakong binitiwan ko sa mama mo.
Hindi ko na natapos basahin nang diretso. Lumabo ang mga letra.
Pag-uwi ko nang gabing iyon, nasa sala ulit sila.
Nakaabang si Tita Marites, hawak ang asul na folder. Si Tatay nasa tabi niya, mas matanda ang itsura kaysa kahapon.
“Nandito ka na pala,” sabi ni Tita Marites. “Mabuti. Tapusin na natin ang usapan.”
Umupo ako sa harap nila.
Hindi ko inilabas agad ang mga papeles.
“Tita Marites,” sabi ko, “bakit ninyo po gustong hatiin ngayon ang limang bahay?”
Nagulat siya sa tanong ko, pero mabilis ding ngumiti.
“Dahil pamilya tayo. Hindi ba dapat malinaw habang maayos pa ang lahat?”
“Pamilya po ba ako sa tingin ninyo?”
Napaawang ang labi niya.
“Ano namang klaseng tanong iyan? Siyempre.”
“Kung pamilya po ako, bakit ako ang laging natutulog sa folding bed kapag umuuwi ako?”
Tumigas ang mukha niya.
“Matanda ka na, Alyssa. May sarili ka nang trabaho. Si Nico bata pa.”
“Tama po. Bata pa si Nico. Pero hindi siya ang may-ari ng kuwarto ko. Hindi rin siya ang may-ari ng mga bahay na gusto ninyong hatiin.”
Bumagsak ang katahimikan sa sala.
Tumingin si Tatay sa akin.
Dahan-dahan kong inilapag sa mesa ang limang kopya ng titulo.
Isa-isa.
Cubao.
Project 8.
Ortigas.
Fairview.
Marikina.
Namuti ang mukha ni Tita Marites.
“Ano ito?”
“Kopya ng mga titulo. Sampung taon na pong nasa pangalan ko ang limang bahay.”
Tumayo siya bigla.
“Imposible.”
“Hindi po imposible. Hunyo 12, 2016. Isang buwan bago kayo ikasal ni Tatay.”
Tumingin siya kay Tatay.
“Roberto?”
Hindi kumibo si Tatay.
“Roberto!” sigaw niya. “Totoo ba ito?”
Matagal bago siya sumagot.
“Oo.”
Parang may nabasag sa mukha ni Tita Marites. Hindi baso. Hindi plato. Kundi iyong kumpiyansang dala niya sa loob ng sampung taon.
“Niloko mo ako?” nanginginig niyang sabi.
Sa unang pagkakataon, tumingin nang diretso si Tatay sa kanya.
“Hindi kita niloko. Hindi ko lang ibinigay ang hindi sa’yo.”
“Hindi sa akin?” tumawa siya nang mapait. “Sampung taon akong nagluto, naglaba, nag-alaga sa bahay na ito. Ako ang nagbayad sa tuition ng anak mo!”
Tinulak ko ang isa pang papel sa harap niya.
Bank statement.
“Nakita ko na po. Ang tuition ko, galing sa renta ng Cubao. Dumaan lang sa account ninyo.”
Namula ang mga mata niya.
“Pero ako ang nag-asikaso! Ako ang tumayo bilang ina mo!”
“Hindi po,” mahinahon kong sagot. “Tumayo kayo bilang asawa ni Tatay. Pero hindi kayo kailanman naging ina ko. Ang ina ko, kahit wala na, siya ang dahilan kung bakit may bahay pa akong babalikan.”
Pumasok si Nico sa sala, hawak ang lapis niya.
“Mama? Bakit kayo nag-aaway?”
Natahimik kaming lahat.
Doon ko nakita ang takot sa mukha ng bata. At kahit gaano kasakit ang galit ko, hindi ko kayang ipasa iyon sa kanya.
Lumuhod si Tita Marites at niyakap ang anak niya.
“Wala, anak. Pumasok ka muna.”
Pero hindi umalis si Nico. Tumingin siya sa akin.
“Ate, aalis na ba kami?”
Ang simpleng tanong na iyon ang tumusok sa puso ko.
Hindi niya alam ang kasakiman ng matatanda. Hindi niya alam ang mga titulo, renta, hatian, at plano. Ang alam lang niya, may bahay siyang tinatawag na tahanan.
Huminga ako nang malalim.
“Hindi ka aalis, Nico,” sabi ko. “Hindi kita palalayasin.”
Napatitig sa akin si Tita Marites.
“Tatay,” sabi ko, “puwede kayong manatili sa bahay na ito habang buhay ninyo. Hindi ko kayo itatapon. Pero mula ngayon, ako na ang maghahawak ng lahat ng dokumento at renta. Walang ililipat, walang ibebenta, walang hahatiin nang hindi ko alam.”
Napayuko si Tatay.
“Alyssa…”
“Hindi pa ako tapos,” sabi ko, pero hindi mataas ang boses ko. “Si Nico, tutulungan ko sa pag-aaral niya kung kailangan. Hindi dahil obligasyon ko, kundi dahil kapatid ko siya. Pero hindi niya kailangang agawan ako para magkaroon ng kinabukasan.”
Tumulo ang luha ni Tatay.
“Patawad,” sabi niya. “Akala ko, kapag pinoprotektahan kita sa papel, sapat na. Hindi ko nakita na nawawala ka na pala sa bahay na ito.”
Sa wakas, iyon ang salitang matagal kong hinihintay.
Hindi paliwanag.
Hindi dahilan.
Patawad.
Tumayo ako. Kinuha ko ang maliit na lata ni Mama mula sa bag ko at inilagay sa mesa.
“Hindi ko na ibabalik dito ang mga papeles. Ako na ang mag-iingat.”
Tumango si Tatay.
Si Tita Marites, tahimik na nakaupo, mukhang natalo hindi dahil nawalan siya ng pera, kundi dahil nabunyag ang intensyon niyang itinago sa loob ng maraming taon.
Kinabukasan, umalis ako pabalik ng Baguio.
Bago ako sumakay ng bus, hinabol ako ni Tatay sa terminal. Pawisan siya, hingal, hawak ang isang maliit na paper bag.
“Baon mo,” sabi niya. “Pandesal at peanut butter. Paborito mo noong bata ka.”
Kinuha ko iyon.
Matagal kaming nagkatinginan.
Hindi ko siya niyakap agad. Hindi pa ganoon kadali. Pero hindi rin ako tumalikod kaagad.
“Tatay,” sabi ko, “hindi ko kailangan ng limang bahay para maramdaman kong anak ninyo ako. Isang kuwarto lang sana, sapat na noon.”
Napaluha siya.
“Alam ko. Huli na, pero babawi ako.”
Sumakay ako sa bus na mabigat ang puso, pero malinaw ang isip.
Ang limang bahay ay hindi lang titulo. Alaala iyon ng nanay ko. Pangako iyon ng tatay ko. At aral iyon na kahit gaano pa kaganda ang ngiti ng isang tao, lalabas at lalabas ang totoo kapag pera na ang nasa mesa.
Mula noon, hindi na ako natulog sa folding bed kapag umuuwi.
Ipinaayos ni Tatay ang dati kong kuwarto. Tinanggal ang lumang wallpaper, binalik ang mesa ko, at inilagay sa tabi ng bintana ang paso ng sampaguita na paborito ni Mama.
Si Nico, minsan tumatawag pa rin.
“Ate, kailan ka uuwi?”
At tuwing naririnig ko iyon, alam kong may mga sugat na hindi dapat ipamana sa mga bata.
Si Tita Marites, hindi na muling nagsalita tungkol sa hatian.
Dahil ang bahay, puwedeng hatiin sa papel.
Pero ang dangal, kapag nasira, hindi na madaling buuin.
Mensahe:
Minsan, ang tunay na mana ay hindi bahay, lupa, o pera. Ang pinakamahalagang mana ay ang taong handang protektahan ka kahit tahimik, at ang lakas ng loob na ipaglaban ang sarili mo kapag sinubukan kang burahin sa sarili mong pamilya.
