Nasunog ang life talisman ni Luna sa harap ko.

Hindi basta nasunog—bigla itong nagliyab sa ibabaw ng altar, naging abo sa loob lang ng ilang segundo, saka tinangay ng hangin na parang wala siyang naging buhay kailanman.

Napatitig ako sa nangingitim na abo, nanlamig ang buong katawan ko.

Sa mundo naming dalawa, iisa lang ang ibig sabihin niyon.

Patay na si Luna.

Hindi lang patay. Pinuksa pati kaluluwa.

Dalawang araw lang ang nakalipas, nag-message pa siya sa akin.

Rina, nilutuan ako ni Mama ng bird’s nest soup. Si Papa, dinala ako sa greenhouse. Baka mali ka. Baka may mga pamilya talagang marunong magmahal.

Matagal akong nakatitig sa mensaheng iyon noon, pero hindi ako sumagot agad.

Dahil kahit gaano ko kamahal si Luna, hindi ko kayang sabihin sa kanya ang gusto niyang marinig kung ang kutob ko ay kabaligtaran.

Lumaki kaming magkasama sa kabundukan ng Sierra Madre—sa lupaing iniiwasan ng mga tagabayan, sa lugar na tinatawag nilang masukal, mabagsik, puno ng lason at lumang lihim.

Ako ang tagapangalaga ng mga patay.

Si Luna naman ang anak ng mga lumang ritwal—babaeng kayang magpaluhod ng lason, magpaamo ng alupihan, at magparami ng pambihirang insekto na ipinagpapalit ng mayayaman sa salapi at kapangyarihan.

Tinatawag siyang Reyna ng mga Kulisap ng mga taong nakakakilala sa tunay niyang kakayahan.

Pero sa likod ng lahat ng iyon, isa lang talaga siyang babaeng sabik na sabik maramdaman ang yakap ng pamilya.

Kaya nang malaman niyang siya pala ang totoong anak na nawala noon ng pamilyang Villareal—isa sa pinakamayayamang angkan sa Quezon City—wala nang makakapigil sa kanya.

“Aakyat ako sa siyudad,” sabi niya noon habang nakaupo sa harap ng kubo namin, hawak-hawak ang lumang litrato ng babaeng nanganak sa kanya. “Gusto ko lang malaman kung may magmamahal ba talaga sa akin bilang anak.”

“Ang mga mayayaman,” sagot ko habang nililinis ang kampanilyang pantawag-kaluluwa, “mas magaling magtago ng dumi sa puting guwantes.”

Napangiti lang siya. “Hindi lahat masama, Rina.”

“Hindi rin lahat ng halik ng ina, malinis.”

Pero tumuloy pa rin siya.

Sinamahan ko siya pababa ng bundok.

Pagdating namin sa Maynila, para kaming nahulog sa ibang mundo.

May Rolls-Royce na sumalubong sa kanya sa mismong hotel. Niyakap siya ng mag-asawang Villareal na parang sampung taon nilang iniyakan ang pagkawala niya. May bouquet, may luha, may bodyguards, may media pa na muntik ko nang sapakin nang gustong kumuha ng litrato.

Samantalang ako, dumiretso sa inuupahan kong maliit na krematoryo sa labas ng lungsod at nagpatuloy sa dati kong trabaho—maghanda ng katawan, magdasal para sa mga kaluluwang ligaw, at tiyaking may ilaw ang mga patay na wala nang naghihintay.

Bago kami tuluyang naghiwalay, isinuksok ko sa palad ni Luna ang maliit na sisidlang jade.

Nandoon ang pinakabihira niyang alaga.

Isang gintong uod—makintab, manipis, at tahimik.

“Dalhin mo ‘to,” sabi ko. “Kapag sinaktan ka nila, huwag kang magpaka-awa. Isang utos mo lang, puwedeng mamatay ang angkan nila nang hindi nag-iiwan ng apelyido.”

Napabuntong-hininga siya at ibinalik sa akin ang sisidlan.

“Rina, grabe ka talaga. Yung kapatid kong kinalakihan nila, si Sofia, binilhan pa ako ng mga damit. Si Mama, araw-araw akong kinakausap. Si Papa, gustong bumawi.”

“Ang tawag diyan, pag-aalaga sa kambing bago katayin.”

Nasaktan siya sa sinabi ko.

Kaya tumahimik ako.

Hindi ko kayang durugin ang tanging pangarap na ilang taon niyang kinapitan.

At ngayon, nakatingin ako sa abo ng talisman niya.

Tapos na ang lahat.

Isang malakas na sigaw ang kumawala sa dibdib ko.

Sa isang hagis, natumba ko ang altar. Bumagsak ang kandila, nagkalat ang abo, umalingawngaw ang kalansing ng kampanilya sa nanginginig kong kamay.

Lumabas ako ng krematoryo na parang hinahabol ng mismong impiyerno, humarang ng taxi sa kalsada, at diretsong nagpahatid sa mansyon ng mga Villareal sa Corinthian Gardens.

Pagdating ko, maliwanag ang buong bahay.

May birthday party.

May mga ilaw na ginto, may live quartet, may mga babaeng nakadamit ng mamahalin, may mga lalaking naka-barong at tuxedo, may halakhakan, may tunog ng champagne glasses.

Para bang walang namatay.

Sa gitna ng engrandeng bulwagan, nakatayo sa entablado ang dalagang alam kong peke.

Si Sofia Villareal.

Naka-silver gown siya, nangingislap ang hikaw, maputla ngunit maganda ang pagkaka-ayos, habang hawak niya ang mikropono na para bang siya ang prinsesang muling isinilang.

“Thank you po sa pagdalo sa 22nd birthday ko,” malambing niyang sabi.

Sa tabi niya, hinaplos ng ginang na si Celeste Villareal ang balikat niya.

“Mahina pa ang katawan ng anak ko,” sabi nito sa mga bisita. “Kaka-recover lang niya sa major surgery, kaya sana huwag n’yo siyang piliting uminom.”

Major surgery.

Humigpit ang hawak ko sa kampanilya.

Sinipa ko ang bakal na gate papasok at tuluy-tuloy na naglakad sa gitna ng bulwagan.

Tumigil ang musika.

Tumahimik ang lahat.

Ang tunog lang na naririnig ay ang kalansing ng kampanilyang bakal sa kamay kong nanginginig sa galit.

“Nasaan si Luna?” malamig kong tanong.

Lumingon sa akin ang lahat.

Nagsalubong ang kilay ni Don Arturo Villareal, saka siya napamura sa inis. “Sino’ng nagpapasok dito? Security!”

Hindi ko siya pinansin.

Diretso akong tumingin kay Celeste.

“Nasaan ang tunay mong anak?”

Isang saglit na umilag ang tingin niya.

Isang saglit lang.

Pagkatapos, tumigas ang mukha niya.

“Wala akong kilalang Luna. Iisa lang ang anak ko—si Sofia. Yung babaeng galing-bundok? Magnanakaw iyon. Tinangay ang pera sa bahay at tumakas.”

Natawa ako.

Malamig. Mabagal. Nakakatakot.

Si Luna, na kayang magbenta ng iisang bihirang kulisap sa black market kapalit ng milyon, magnanakaw ng pera nila?

Bumaling ako kay Sofia.

Bahagya siyang umurong at kumapit sa braso ni Celeste. “Mom… sumasakit dibdib ko…”

Agad siyang niyakap ng babae. “Anak, huwag kang ma-stress. Bawal ka ma-excite, bagong transplant ka pa.”

Napako ako.

“Bagong transplant?”

Isang hakbang ang inilapit ko.

Hinawakan ko ang pulsuhan ni Sofia bago pa siya makaiwas.

Mainit ang balat.

Malakas ang tibok.

Pero pamilyar ang daloy.

Hindi ako puwedeng magkamali.

Iyon ang tibok ng pusong ibinabad sa lason at halamang-bundok mula pagkabata.

Iyon ang pusong hindi kayang dapuan ng karaniwang sakit.

Iyon ang pusong kay Luna lang.

Unti-unti kong itinaas ang tingin ko kay Sofia.

“Ang pusong tumitibok sa dibdib mo,” sabi ko, bawat salita ay parang patalim, “ay sa kaibigan ko.”

Namutla siya.

“Bitawan mo ako!” sigaw niya.

Nagkagulo ang paligid.

Lumapit si Don Arturo at itinuro ang mukha ko. “Baliw ka ba? Galing abroad ang donor! Binayaran namin ‘yon nang legal!”

Sa isang kisapmata, sinunggaban ko ang daliri niyang nakaturo sa akin.

At binaluktot.

May malutong na lagutok.

Umalingawngaw ang sigaw niya sa buong bulwagan.

Nataranta ang mga bisita. Nagsitakbo ang ilan. Ang iba nama’y umurong na parang may sumabog na granada sa gitna nila.

Sunod-sunod na dumating ang mga bodyguard, may hawak na baton at stun gun.

Hindi ako umurong.

Hindi ko na maramdaman ang takot.

Lahat ng natira sa akin, puro poot na lang.

“Saan n’yo itinapon si Luna?” tanong ko ulit.

“Hold her down!” sigaw ni Celeste.

Sabay-sabay na lumapit ang mga guwardiya.

Itinaas ko ang kampanilya.

Isang beses ko itong yumanig.

Ding.

Mababa ang tunog.

Pero parang may dumaan na alon sa hangin.

Ang tatlong unang bodyguard na sumugod sa akin ay sabay-sabay na napaluhod, nangingisay, nagsusuka sa marmol na sahig na para bang may kamay na humahablot sa laman-loob nila.

Napaatras ang iba.

May sumigaw mula sa likod, “Anong klaseng babae ‘yan?!”

Sumikip ang mukha ni Celeste. “Witch! Demonyo!”

“Hindi,” sabi ko, nakatitig kay Sofia na unti-unting umiiyak. “Kaibigan lang ako ng babaeng pinatay n’yo.”

At doon, mula sa grand staircase, bumaba ang isang lalaking naka-puting kasuotan ng albularyo-kunwari, may hawak na kahoy na espada at pulang sinulid sa pulsuhan.

Ngumiti siya nang makilala ako.

“Ako na ang bahala riyan, Villareal,” sabi niya. “Mukhang may marunong palang gumamit ng lumang ritwal.”

Pagkakita ko pa lang sa kanya, naamoy ko na ang mabaho niyang aura.

Amoy abo.

Amoy sunog na kaluluwa.

Amoy kamatayang sapilitang ipinataw.

Siya.

Siya ang may gawa nito kay Luna.

Tiningnan ko siya nang diretso.

“Ikaw ang pumatay sa kanya.”

Ngumisi siya, dahan-dahang itinaas ang kahoy na espada, at sa harap ng lahat, buong yabang na sinabi:

“Kung gusto mong makita ang natitira sa kaibigan mo… hanapin mo sa ilalim ng bahay na ito.”

…

Nang sabihin niya iyon, may malaking bahagi sa akin ang gustong agad siyang patayin.

Putulin ang dila niya. Durugin ang bungo niya. Ibalik sa kanya ang bawat piraso ng takot na ipinaramdam nila kay Luna.

Pero mas matindi ang isang bagay kaysa galit ko.

Pagkabahala.

Dahil kung may natitira pa kay Luna—kahit buto, kahit kuko, kahit hibla ng buhok—kailangan ko siyang kunin.

Kailangan kong iuwi siya.

“Ano’ng ibig mong sabihin?” malamig kong tanong.

Humalakhak ang lalaki. “Basement. Surgical chamber. Doon kami gumawa ng himala.”

Parang huminto ang oras.

Ang salitang kami ang lalong nagpasiklab ng dugo ko.

Hindi lang pala isa.

Lahat sila.

Lahat sila may alam.

Lumingon ako kina Arturo, Celeste, at Sofia.

Walang ni isa sa kanila ang tumutol.

Walang nagsabi na nagsisinungaling ang lalaki.

Walang umiyak para sa tunay nilang anak.

Si Celeste pa nga ang unang umiwas ng tingin.

Doon ko tuluyang naintindihan.

Hindi aksidente ang pagkamatay ni Luna.

Hindi ito simpleng pagtatakwil.

Inani nila siya.

Ginamot, pinakain, niyakap, pinaniwala na mahal siya—habang unti-unti siyang inihahanda bilang ekstrang piyesa para sa anak na gusto nilang panatilihin.

Lumapit sa akin ang pekeng albularyo at itinutok ang kahoy na espada sa noo ko.

“Hindi ka na aabot sa basement, hija.”

Hindi ako gumalaw.

Hinintay ko siyang lumapit nang husto.

Nang halos dumikit na ang dulo ng espada sa balat ko, dalawang daliri lang ang itinapat ko roon.

At pinigil ko.

Nanlaki ang mga mata niya.

Sinubukan niyang idiin pa, pero hindi na gumalaw ang espada.

“Imposible…” bulong niya.

Binali ko ang kahoy na espada na parang tuyong sanga.

Sunod, sinipa ko siya sa tuhod.

Bumagsak siya sa marmol, napasubsob, humahagulgol sa sakit.

Tinapakan ko ang likod niya hanggang dumikit ang mukha niya sa sahig.

“Buhay pa ba siya noong kinuha n’yo ang puso?” tanong ko.

Tahimik siya.

Dinagdagan ko ang diin ng paa ko.

Napasinghal siya. “Oo!”

Parang may matalim na bagay na dumiretso sa dibdib ko.

Napikit ako sandali.

Si Luna.

Yung babaeng nangingiti habang inaabot sa akin ang mainit na tsaa sa kabundukan.

Yung babaeng tuwang-tuwa dahil sa unang pagkakataon, may tumawag sa kanya ng anak.

Buhay pa siya.

Buhay pa siya nang hiwain nila.

“Nagmamakaawa siya,” hingal ng lalaki. “Pero kailangan ni Sofia ng compatible heart. Ang sabi ng pamilya, si Sofia ang tunay nilang anak sa puso—kahit hindi sa dugo.”

Napalingon ang lahat kay Sofia.

Umiiyak na siya, pero hindi ko alam kung dahil sa takot o sa konsensiya.

“Hindi ako may gusto nito!” sigaw niya. “Mamatay na sana ako noon! Sila ang may ayaw! Sila ang nagsabing hindi puwedeng mawala ako!”

“Tumahimik ka!” sigaw ni Celeste.

Pero huli na.

Lumalabas na ang dumi nila.

Tiningnan ko si Arturo.

“Kaya pala sobrang bait n’yo. Kaya pala biglang bumalik ang pagmamahal n’yo. Kailangan n’yo lang palakihin ulit ang katawan niya para may makuha kayo.”

“Hindi mo naiintindihan!” putol ni Arturo. “Pinalaki namin si Sofia! Anak namin siya! Paano namin hahayaang mamatay siya para sa isang estranghera?”

“Estranghera?” napatawa ako, ngunit nanginginig ang boses ko. “Yung estrangherang dugo n’yo? Yung anak n’yong siyam na buwang dinala, taon-taong hinanap kuno, tapos nang makita n’yo, kinatay n’yo?”

Walang makasagot.

Tinapik ko ang kampanilya sa palad ko.

Isa.

Dalawa.

Tatlo.

Mula sa kisame, biglang kumurap ang mga ilaw.

Namatay.

Bumukas.

Namatay ulit.

Lumamig ang buong bulwagan.

May humiyaw na bisita.

Sa itaas ng grand staircase, may aninong dahan-dahang lumitaw.

Payat. Nakasuot ng punit-punit na hospital gown. Mahaba ang buhok. Nakatungo ang ulo.

Nanginginig si Sofia.

“M-Mom…”

Hindi nakasagot si Celeste.

Dahil kitang-kita naming lahat ang duguang tahi sa dibdib ng anyo sa itaas.

Si Luna.

O kung ano man ang natira sa poot niya.

Humuni ang kampanilya sa kamay ko, kusang kumalansing.

“Hindi ko siya pinatawag,” bulong ko.

At totoo iyon.

Hindi ko siya tinawag.

Siya mismo ang bumalik.

Dahan-dahang umangat ang mukha ng multo.

Maputla, sugatan, wasak.

Pero ang mga mata niya—

nakatingin lang kay Celeste.

“Ma…” mahina niyang tawag.

Napaupo si Celeste sa sahig.

“Luna… anak…”

“Anak?” umalingawngaw ang boses nito sa buong bulwagan, sabay mabigat na pag-ihip ng malamig na hangin. “Tinawag mo rin ba akong anak habang hinihiwa n’yo ako?”

Naghiyawan ang mga bisita.

May mga tumatakbo palabas.

May mga napaluhod, nag-aantanda.

Si Arturo, sa wakas, nabasag ang yabang. “Hindi namin ginusto—”

“Sinungaling,” putol ko.

Hindi na ako tumingin sa kanila.

Tumakbo ako pababa sa basement.

Naramdaman kong sumusunod sa akin ang lamig ni Luna.

Sa dulo ng makipot na hagdan, may makapal na bakal na pinto. Sinipa ko iyon.

At sumambulat ang amoy ng dugo, gamot, at bulok na dasal.

Nandoon ang mesa.

Nandoon ang mga gamit pang-opera.

Nandoon ang mga kandilang itim, ang mga pulang marka sa sahig, ang mga banga ng pinatuyong laman, at ang lumang ritwal na ginamit para ikadena ang kaluluwa niya.

At nandoon si Luna.

Pinako ang mga galamay sa bakal na mesa.

Tinahi nang magaspang ang dibdib.

Maputla. Walang buhay. Pero hindi pa lubusang katahimikan ang paligid niya.

Nanginginig ang mga kamay ko habang nilapitan ko siya.

“Luna,” bulong ko.

Sa unang pagkakataon nang gabing iyon, may narinig akong sagot.

Hindi mula sa katawan.

Kundi sa likod ko.

“Rina…”

Lumingon ako.

Nakatayo ang kaluluwa niya sa may pintuan.

Mas malinaw na ngayon ang mukha niya. Mas payapa nang bahagya.

Pero may lungkot na hindi kayang ikubli.

“Sorry,” sabi niya. “Mali ka manalamin sa mga tao, akala ko. Ako pala ang maling tumingin.”

Namilog ang mata ko, pero hindi ako umiyak.

Hindi pa.

Hindi habang hindi ko pa siya naiuuwi.

“Hindi kita iiwan,” sabi ko.

Lumakad ako papunta sa katawan niya at isa-isang hinugot ang apat na pako sa kamay at paa niya.

Sa bawat bunot ko, may alulong ng hangin sa itaas.

May mga sigaw sa bulwagan.

May mga bagay na nababasag.

Parang ang mismong bahay ang humihinga sa takot.

Pagkabunot ko sa huling pako, lumuhod si Luna sa likod ko—o ang kaluluwa niya—at pumatak ang unang luha niya.

“Hindi ko na kaya bumalik, Rina.”

Tumigil ako.

Mahina kong ipinatong ang palad sa malamig niyang noo.

“Alam ko.”

“Pagod na ako.”

Doon ako tuluyang napaluha.

Hindi dahil hindi ko siya maililigtas.

Kundi dahil alam kong kahit gaano ako kalakas, may mga sugat na lampas na sa paghilom.

Sa itaas, umalingawngaw ang nakakatakot na hiyaw ni Celeste.

Pag-akyat ko kasama ang katawan ni Luna sa mga bisig ko, nagkagulo na ang buong mansyon.

Patay ang lahat ng ilaw maliban sa mga kandilang kusa na lang nagliyab sa paligid.

Si Arturo ay nakahandusay sa sahig, hinahabol ang hininga habang hawak ang dibdib.

Si Celeste, yakap-yakap si Sofia, parehong umiiyak.

Sa gitna nila, nakatayo ang kaluluwa ni Luna.

Hindi siya nananakit.

Hindi siya sumisigaw.

Tumitig lang siya sa kanila na parang salamin ng lahat ng kasalanan nila.

“Hindi ko kayo sinusumpa,” sabi niya.

Lalong nanginig si Celeste.

“Mas mabigat pa roon ang ibibigay sa inyo. Mabubuhay kayo.”

Napaangat ang tingin ni Arturo.

“Mabubuhay kayo,” ulit ni Luna, “na alam n’yong pinatay n’yo ang anak n’yo para iligtas ang kasinungalingan ninyo.”

Sumigaw si Celeste, gumapang palapit sa kanya. “Patawarin mo kami! Anak, patawarin mo kami!”

Unti-unting umurong si Luna.

Hindi dahil galit siya.

Kundi dahil wala na talaga siyang relasyon sa mga taong iyon.

“Matagal na ninyong ipinagpalit ang pagiging magulang sa pagiging duwag,” sabi niya.

Pagkatapos, lumingon siya kay Sofia.

Nanginginig ang pekeng anak, hawak ang dibdib na may pusong hindi sa kanya.

“Nakikiusap ako…” hikbi ni Sofia. “Ayoko nito… ayokong mabuhay nang ganito…”

Mahabang katahimikan.

Tapos lumapit si Luna sa kanya.

Inabot ang kamay.

Dumikit sa dibdib ni Sofia.

Umalingawngaw ang huling malakas na tunog ng kampanilya sa kamay ko.

At sa sumunod na segundo, bumigay si Sofia sa sahig, hindi patay—pero walang malay, humihingal, umiiyak, habang nagsisigaw ang mga doktor at bodyguard sa paligid.

Hindi niya kinuha pabalik ang puso.

Hindi niya sila pinatay.

Tinanggal lang niya ang biyayang hindi nila karapat-dapat angkinin.

Pagkaraan ng gabing iyon, lumabas ang lahat.

May CCTV sa basement. May records ng lihim na operasyon. May bayad sa pekeng donor papers. May mga mensaheng ipinadala ni Celeste sa albularyo. May bank transfers. May testimonya ng dalawang dating nurse na itinapon lang nang matapos ang trabaho.

Bumagsak ang pamilyang Villareal sa loob ng ilang araw.

Nakulong si Arturo.

Nasiraan ng bait si Celeste sa kakasigaw sa ospital na gusto niyang ibalik ng langit ang anak niyang pinatay niya mismo.

Si Sofia ang pinakaunang umamin sa korte.

Hindi para linisin ang pangalan niya.

Kundi dahil iyon na lang ang natira niyang magagawa.

Tungkol naman kay Luna—

iniuuwi ko siya sa bundok.

Doon sa lugar na walang kasinungalingan ang lupa.

Doon sa lugar na kilala ang tunay niyang pangalan.

Sa gabi ng paglilibing niya, tahimik ang hangin.

Walang apoy na biglang sumiklab.

Walang kulisap na naglabasan mula sa dilim.

Wala ring multong nagpakita.

Pero bago tuluyang mabaon ang kabaong niya, may isang gintong uod na dahan-dahang gumapang palabas mula sa laylayan ng damit niya, saka umakyat sa daliri ko.

Ang tanging natitirang alaga niya.

Ang tanging paalam.

Ngumiti ako kahit basang-basa ang mukha ko sa luha.

“Uwi ka na,” bulong ko.

At sa wakas, naramdaman kong tahimik na rin siya.

Minsan, hindi tayo winawasak ng kawalan ng pamilya.

Mas madalas, winawasak tayo ng maling akala na lahat ng kadugo ay marunong magmahal.

Kaya sana, tandaan mo ito: ang tunay na pamilya ay hindi nasusukat sa apelyido, dugo, o yaman—kundi sa mga taong hindi ka kayang ialay para lang iligtas ang sarili nila. Sa mundong puno ng peke, piliin mong maging taong marunong magmahal nang totoo.