Sa harap ng barangay, pamilya, at mga kapitbahay, binuksan ko ang kahon ng resibo, at doon bumagsak ang trono ng lalaking nagpatawag na hari
Bahagi 4: Sa harap ng barangay, pamilya, at mga kapitbahay, binuksan ko ang kahon ng resibo, at doon bumagsak ang trono ng lalaking nagpatawag na hari
Sa barangay hall, wala nang kampana.
Wala ring veranda.
Wala ang rattan chair ni Don Restituto.
Wala ang mesa kung saan siya laging unang kumukuha ng balat ng lechon kawali.
May fluorescent light lang, plastik na upuan, electric fan na maingay, at isang mahabang mesa na puno ng papel.
Doon ko unang nakita kung gaano kaliit si Don Restituto kapag walang bahay na gumaganap na palasyo sa likod niya.
Nakaupo siya sa gitna, nakapameywang pa rin, pero iba na ang epekto.
Hindi na siya mukhang hari.
Mukha na siyang retiradong lalaking sanay pakinggan, pero hindi sanay tanungin.
Si Aurelia nasa tabi niya, hawak ang panyo.
Umiiyak siya kapag may nakatingin.
Tumitigil kapag wala.
Si Marco naman, tahimik.
Iyon ang nakakainis sa lahat.
Tatlong buwan siyang maraming paliwanag kapag pinapaluhod ako sa ritwal nila.
Ngayon, nang kailangan niyang magpaliwanag sa pirma ko, bigla siyang naging taong “ayaw ng gulo.”
Nasa kabilang dulo ako ng mesa kasama si Mira at si Attorney Banzon.
Sa gilid, nandoon ang barangay chairman, dalawang tanod, at ilang opisyal.
Hindi ko dinala ang buong barangay para manood.
Sila ang dumating dahil maingay ang nangyari sa gate, may video, at may usapang posibleng pamemeke ng pirma at economic abuse.
Nagsimula ang barangay chairman sa kalmadong boses.
—Mrs. Salazar, ikaw ang nag-request ng blotter at mediation. Sabihin mo nang malinaw kung ano ang reklamo mo.
Tumango ako.
Hindi ako umiyak.
Marami akong iniyakan bago ang gabing iyon.
Iniyakan ko ang sarili ko noong unang linggo nang marinig kong tinawag ako ni Aurelia na “babaeng may sahod pero walang modo.”
Iniyakan ko ang sarili ko noong ikalawang buwan nang sabihin ni Marco na “huwag mong gawing personality ang pagiging independent.”
Iniyakan ko ang sarili ko noong nakita ko ang pekeng pirma ko.
Ngayon, tapos na ako.
Inilapag ko ang unang envelope.
—Una, may loan application sa pangalan ko at may pirma na hindi ko ginawa.
Inilabas ni Attorney Banzon ang kopya.
—For the record, hindi po ito original loan approval. Application stage pa lang. Pero sapat na para i-report sa lending office at hingin ang internal record kung sino ang nag-submit.
Namuti ang labi ni Marco.
Nagsalita siya.
—Hindi ko naman tinuloy.
Sumagot si Attorney Banzon bago pa ako makapagsalita.
—Ang pagtatangka ay hindi awtomatikong nagiging malinis dahil nabuking bago matapos.
Tahimik ang kwarto.
Inilapag ko ang ikalawang envelope.
—Pangalawa, may mga resibo ng perang inilabas ko para sa bahay nila habang paulit-ulit akong pinapahiya at pinapagamit bilang “manugang na dapat sumunod.”
Tinulak ko ang mga papel.
GCash receipts.
Bank transfers.
Grocery invoices.
Hospital payment.
Repair receipt.
Tuition contribution.
Hindi ako naglabas para manumbat.
Naglabas ako para tanggalin ang kasinungalingan.
Sabi ni Aurelia, nanginginig ang boses:
—Hindi namin siya pinilit. Siya ang nagbigay.
Tumingin ako sa kanya.
—Totoo. Nagbigay ako. Pero ang taong tumutulong, hindi dapat gawing katulong.
Hindi siya nakasagot.
Inilapag ko ang ikatlong envelope.
Dito na nagtaas ng ulo si Marco.
Alam niya kung ano iyon.
Audio transcript.
Hindi buong recording ang binasa.
Iyon lang mahalagang bahagi.
Binasa ni Attorney Banzon sa malinaw na boses.
—“Kaya nga kailangan muna siyang sanayin sumunod. Ang babaeng marunong yumuko sa hapag, marunong ding pumirma kapag asawa na ang humiling.”
Kumalat ang lamig sa kwarto.
Kahit ang electric fan parang biglang bumagal.
Napatingin ang barangay chairman kay Aurelia.
—Ma’am, kayo po ba ang nagsabi nito?
Humigpit ang hawak niya sa panyo.
—Nagalit lang ako noon. Hindi ko sinasadya.
Sabi ko:
—Hindi po iyan galit. Plano po iyan.
Doon nagsalita si Don Restituto.
—Enough. Huwag ninyong gawing kriminal ang pamilya ko dahil sa away-mag-asawa. Sa kultura natin, may respeto sa matatanda. Kung hindi marunong ang babaeng ito, natural lang na pagsabihan.
Tahimik akong tumingin sa kanya.
—Tatay, respeto ang hinahanap ninyo, pero pagsamba ang sinisingil ninyo.
Namula siya.
—Huwag mo akong tawaging Tatay kung ganyan ka.
—Sige po, Don Restituto.
Mas lalo siyang nainsulto.
Iyon ang nakakatawa sa taong mahilig sa titulo.
Kapag binigyan mo ng eksaktong pangalan at hindi ng emosyonal na kapangyarihan, para mo na rin siyang hinubaran.
Nagpatuloy ako.
—Wala akong reklamo sa mano. Wala akong reklamo sa paggalang. Ang reklamo ko, ginamit ninyo ang salitang respeto para gawing normal ang pamamahiya, kontrol, at pananakot.
Tumingin ako kay Marco.
—At ikaw, ginamit mo ang salitang asawa para hingin ang pera, katahimikan, at pirma ko.
Biglang yumuko si Marco.
—Sorry.
Isang salita.
Tatlong buwan ng pananahimik ko, isang pekeng pirma, isang buong bahay ng pangmamaliit, at iyon ang inihain niya.
Sorry.
Hindi ko tinanggap.
Hindi ko rin tinanggihan.
Iniwan ko lang iyon sa mesa, kasama ng ibang bagay na huli na.
Nag-usap ang barangay officials.
Hindi sila korte.
Hindi sila magpapasya sa lahat.
Pero sapat ang nangyari para maitala ang reklamo, i-refer ako sa tamang opisina, at bigyan ng pormal na dokumento ang pag-alis ko sa bahay.
Sapat din iyon para utusan si Marco na huwag akong guluhin habang inaayos ang legal separation at property settlement.
Nang marinig iyon ni Aurelia, doon siya totoong naiyak.
Hindi dahil nasaktan siya para sa akin.
Kundi dahil naintindihan niyang hindi na ako babalik para bumili ng bigas.
—Lira, anak, huwag naman ganito. Pamilya tayo.
Tiningnan ko siya.
—Hindi po ninyo ako tinuring na pamilya. Tinuring ninyo akong wallet na puwedeng paluhurin.
Napahawak siya sa dibdib.
—Ang sakit mong magsalita.
Sabi ko:
—Masakit po talaga ang resibo kapag nasanay kayo sa palusot.
Pagkatapos ng mediation, sinubukan akong kausapin ni Marco sa labas.
Nasa likod ko si Mira, pero hindi niya ako pinigilan.
Kailangan ko itong tapusin nang ako mismo ang nagsasalita.
Lumapit si Marco, magulo ang buhok, namumula ang mata.
—Lira, please. Umuwi tayo. Aayusin ko. Kakausapin ko sila.
—Ngayon?
Napahinto siya.
—Ano?
—Ngayon mo sila kakausapin? Noong pinapahiya nila ako, tahimik ka. Noong pinapagawa nila sa akin ang ritwal, tinawag mo pang adjustment. Noong nakita mong halos kontrolin nila ang sahod ko, sabi mo family culture. Ngayon ka lang magsasalita dahil may barangay record na?
Lumunok siya.
—Takot ako kay Papa.
Sabi ko:
—At dahil takot ka sa kanya, hinayaan mo akong matakot sa inyong lahat.
Pumatak ang luha niya.
Kung dati iyon, baka lumambot ako.
Baka sinabi kong subukan pa namin.
Baka inisip kong kawawa siya dahil lumaki siyang ganoon.
Pero may hangganan ang awa.
Kapag ang taong sugatan ay ginamit ang sugat niya para manakit, hindi mo obligasyong manatili sa tabi niya hanggang matuto siyang maghilom.
Sinabi ko:
—Marco, hindi kita iiwan dahil sa isang ritwal. Iiwan kita dahil noong pinili kong tumayo, ang unang hinawakan mo ay braso ko, hindi kamay ko.
Wala na siyang naisagot.
Kinabukasan, lumipat ako sa maliit kong apartment.
Unit 8B.
Walang chandelier.
Walang malaking hapag.
Walang veranda.
May lumang electric stove, foam mattress, isang folding table, at bintanang tanaw ang linya ng jeepney sa ibaba.
Pero noong unang gabi ko roon, kumain ako ng mainit na kanin at pritong itlog nang walang hinihintay.
Walang kampana.
Walang pitong tawag.
Walang lalaking kailangang sambahin bago ako mabusog.
At sa unang subo ko, doon ko naramdaman ang kakaibang gaan.
Minsan pala, ang tunay na hapag ay hindi iyong puno ng ulam.
Ang tunay na hapag ay iyong walang takot.
Akala ko doon matatapos ang kuwento.
Pero ang pamilyang sanay sa kontrol, hindi basta bumibitaw.
Tatlong araw matapos ang barangay mediation, kumalat sa family group chat ang mahabang mensahe ni Aurelia.
“Ang manugang naming si Lira ay walang galang, mapagmataas, at siniraan ang pamilya namin sa barangay dahil lang sa simpleng tradisyon.”
May kasama pang larawan ng bakanteng mesa noong gabing ipinamahagi ko ang pagkain.
Pinili nilang hindi isama ang pekeng pirma.
Pinili nilang hindi isama ang resibo.
Pinili nilang hindi isama ang audio.
Ganoon talaga ang sinungaling.
Hindi sila gumagawa ng buong kuwento.
Gumugupit sila ng bahagi at tinatawag iyong katotohanan.
Hindi ako sumagot agad.
Hinayaan kong mag-ingay sila.
May tiyahin ni Marco na nagsabing:
—Sayang, maganda pa naman si Lira. Pero ang taas ng tingin sa sarili.
May pinsan na nag-comment:
—Modern women, ayaw na yumuko kahit sa matatanda.
May isa pang nagpadala sa akin ng private message:
“Bumalik ka na lang at humingi ng tawad. Masisira ang pangalan mo.”
Doon ako natawa.
Pangalan ko ang masisira?
Ako ang may pekeng pirma.
Ako ang ginawang loan shield.
Ako ang pinahiya.
Pero ako ang pinapabalik para humingi ng tawad.
Noong gabi ring iyon, gumawa ako ng isang post.
Hindi mahaba.
Hindi melodramatic.
Walang mura.
Walang iyak.
Isang larawan lang ng yupi-yuping kampana sa semento.
At caption:
“Ang respeto ay hindi pinapatunog para tawagin ang gutom na tao. Ang respeto ay hindi ginagamit para papirmahin ang asawa sa utang na hindi kanya. Sa lahat ng nagsasabing family tradition ito, attached below are the documents.”
Hindi ko inilagay ang lahat ng sensitibong detalye.
Sinunod ko ang payo ng abogado.
Pero sapat ang inilabas ko.
Blurred copies ng loan application.
Barangay blotter reference.
Proof na ni-report na sa lending office ang forged signature.
At listahan ng transfers na ipinangalan nilang “tulong” pero ginamit para tawagin akong walang ambag.
Hindi ko kailangang sumigaw.
Ang resibo ang sumigaw.
Kinabukasan, nag-iba ang hangin.
Ang mga kamag-anak na maingay kagabi, biglang nag-delete ng comments.
Ang tiyahing nagsabing mataas ang tingin ko sa sarili, nag-message:
“Pasensya na, hija. Hindi namin alam ang buong kuwento.”
Hindi ako sumagot.
May mga apology na hindi para sa iyo.
Para iyon sa konsensiya nilang natakot mahuli.
Mas malaking epekto ang nangyari sa subdivision.
Ang video pala ng gate ay kumalat sa maliit na community group.
Hindi dahil sa akin.
Kundi dahil sa batang kapitbahay na nag-upload ng clip na may caption:
“Rich family won’t let guards eat, daughter-in-law feeds them.”
Hindi iyon eksaktong tama.
Pero sapat para magkaroon ng usapan.
May nagtanong kung totoo bang pinapalayas ni Aurelia ang magtataho.
May nagkuwento na minsan daw pinagsabihan ni Don Restituto ang delivery rider dahil pumarada sa tapat ng gate nila.
May dating kasambahay na nag-comment gamit ang dummy account:
“Hindi lang po pagkain ang issue sa bahay na iyan.”
Doon nagsimulang bumalik sa kanila ang lahat ng maliliit na pang-aaping akala nila walang nakakapansin.
Ang unang bumagsak ay ang imahe ni Don Restituto.
Noon, inaanyayahan siya sa homeowners’ meetings bilang “respected elder.”
Pagkaraan ng isang linggo, tinanggal siya sa advisory committee ng subdivision chapel renovation.
Hindi opisyal na parusa.
Pero sapat na ang dahilan: “para maiwasan ang kontrobersiya.”
Para sa lalaking nabubuhay sa anyaya, iyon ang unang tunay na gutom.
Walang tumawag.
Walang nagmano.
Walang nagbigay ng upuan sa harap.
Ang ikalawang bumagsak ay ang plano nilang loan.
Tinawagan ako ng lending office para kumpirmahin ang reklamo.
Nagsumite ako ng affidavit.
Nalaman nilang hindi lang pala isang dokumento ang may kahina-hinalang pirma.
May authorization letter din na nagsasabing pinapayagan ko raw si Marco na gamitin ang income statements ko.
Hindi nila itinuloy ang loan.
Mas malala, na-flag ang pangalan ni Marco sa internal system nila.
Nang malaman ito ni Aurelia, tumawag siya sa akin mula sa ibang number.
Hindi ko sana sasagutin, pero pinayuhan ako ni Attorney Banzon na i-record ang lahat ng komunikasyon.
Pagkasagot ko, umiiyak siya.
—Lira, maawa ka. Hindi na kami ma-approve. Kailangan namin ang pera para sa bubong.
Sabi ko:
—Noong kailangan ninyo ng pera, pamilya ako. Noong kailangan ko ng respeto, manugang lang ako.
Suminghot siya.
—Matanda na si Tatay. Huwag mo na siyang pahiyain.
—Hindi ko po siya pinahiya. Ipinakita ko lang ang ginawa niya nang walang trono sa paligid.
Bigla siyang nagbago ng tono.
—Kung ipagpapatuloy mo ito, sasabihin namin na ninakaw mo ang alahas ko.
Napapikit ako.
Hindi dahil natakot ako.
Kundi dahil sa wakas, lumabas ang totoong mukha niya nang walang panyo.
Sabi ko:
—Ma’am Aurelia, naka-record ang tawag na ito.
Tumahimik siya.
Pagkatapos, pinatay ang linya.
Ipinadala ko agad ang recording sa abogado ko.
Ikatlong bumagsak si Marco.
Sa trabaho niya, hindi siya nawalan agad ng posisyon.
Hindi ganoon kasimple ang mundo.
Pero noong nag-background check ang kumpanya nila dahil may ina-applyan siyang promotion sa finance department, lumitaw ang pending complaint tungkol sa forged financial documents.
Hindi siya na-promote.
Inilipat siya sa mas mababang responsibility habang iniimbestigahan.
Tinawagan niya ako noong gabing iyon.
Hindi na umiiyak.
Pagod na pagod lang.
—Lira, hindi mo ba iniisip na sobra na?
Sumagot ako:
—Sobra ang alin? Ang hindi ka ma-promote? O ang muntik mo akong ibaon sa utang na hindi ko alam?
—Pamilya ko sila.
—At ako dapat ang asawa mo.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi:
—Hindi ko alam kung paano maging asawa na hindi muna anak.
Doon ako hindi nakasagot agad.
Dahil sa wakas, nagsabi siya ng totoo.
Pero kahit totoo, huli na.
—Matuto ka, Marco. Pero hindi sa loob ng buhay ko.
Pagkaraan ng dalawang buwan, pormal kong inihain ang mga dokumento para sa legal separation at financial claims.
Hindi madali.
Walang mabilis na himala.
May mga araw na pagod ako.
May mga gabing natatakot ako na baka balikan nila ako ng mas malaking gulo.
Pero bawat beses na nanghihina ako, bumabalik ako sa simpleng tanong:
Kung hindi ako aalis, ano ang susunod nilang kukunin?
Pera?
Pangalan?
Pirma?
Sarili ko?
Kaya nagpatuloy ako.
Si Mira ang tumulong sa akin mag-ayos ng apartment.
Dinalhan niya ako ng rice cooker, kurtina, at isang maliit na halaman na inilagay namin sa bintana.
Sabi niya:
—Para may buhay.
Sabi ko:
—May buhay na rito. Ako.
Tumawa siya at niyakap ako.
Makalipas ang ilang linggo, nagsimula akong tumanggap ng mas maraming kliyente.
May mga nakakita sa post ko at nag-message, hindi para makisawsaw, kundi para humingi ng tulong sa bookkeeping.
Isang carinderia owner ang nagsabi:
—Ma’am, gusto ko iyong sinabi ninyo. Resibo ang sumisigaw. Gusto ko rin maayos resibo ng negosyo ko.
Doon nagsimula ang bagong direksyon ko.
Mula sa maliit na online accounting service, gumawa ako ng weekend workshop para sa maliliit na negosyante sa barangay.
Tinuruan ko sila paano magtago ng resibo, paano magbasa ng loan terms, paano hindi basta pumirma dahil “pamilya” o “kaibigan” ang humihiling.
Ang unang workshop namin, pito lang ang dumalo.
Kabilang doon ang delivery rider na pinakain ko noong gabing iyon.
Nalaman ko na may maliit pala siyang planong magtayo ng lugawan kasama ang asawa niya.
Sabi niya:
—Ma’am, noong pinakain ninyo kami, akala ko pagkain lang. Hindi pala. Parang sinabi ninyong hindi kami dekorasyon sa gate.
Hindi ako nakapagsalita agad.
Kasi minsan, ang isang plato pala ay puwedeng maging simula ng dignidad.
Pagkaraan ng anim na buwan, nang pinal na ang ilang kasunduan sa paghihiwalay namin ni Marco, bumalik ako minsan sa lumang subdivision.
Hindi para puntahan ang bahay ng mga Salazar.
May meeting ako sa bagong kliyente.
Pero dumaan ang tricycle sa tapat ng dati kong gate.
Nakita ko si Don Restituto.
Nasa veranda pa rin siya.
Nandoon pa rin ang rattan chair.
Pero iba na ang eksena.
Walang kampana.
Walang pila.
Walang tumatawag.
Sa maliit na mesa sa tabi niya, may malamig na tasa ng kape at isang platitong pandesal.
Siya mismo ang kumuha.
Siya mismo ang kumain.
Walang seremonya.
Walang palakpak.
Walang taong yumuko.
Hindi ako nakaramdam ng awa.
Hindi rin ako natuwa nang sobra.
Ang naramdaman ko ay katahimikan.
Iyong uri ng katahimikang dumarating kapag wala ka nang kailangang patunayan.
Pagdating sa workshop venue, nagulat ako.
May bagong signage sa harap ng inuupahan kong maliit na space.
Si Mira ang nagpagawa.
Nakasulat:
“Hapag na Walang Kampana — Financial Literacy at Legal Awareness for Small Earners.”
Napatawa ako.
—Ang haba naman ng pangalan.
Sabi niya:
—Ikaw nga mahilig sa resibo. Hayaan mo nang mahaba.
Sa loob, may labing-apat na tao nang naghihintay.
Mga tindera.
Kasambahay.
Rider.
Isang bagong kasal na babae na tahimik sa likod.
Noong nagsimula ako, hindi ko sinabi ang buong kuwento ko.
Hindi na kailangan.
Sinabi ko lang:
—Kapag may humingi ng pirma ninyo, basahin ninyo. Kapag may humingi ng pera, isulat ninyo. Kapag may gumamit ng salitang pamilya para patahimikin kayo, tanungin ninyo kung bakit kailangan ng pagmamahal ang pananakot.
Tahimik silang nakinig.
Pagkatapos, itinaas ng bagong kasal na babae ang kamay niya.
Mahina ang boses niya.
—Ma’am, paano kung sabihin ng asawa ko na wala akong tiwala dahil gusto kong basahin ang dokumento?
Tumingin ako sa kanya.
Nakita ko ang dating ako.
Iyong babaeng ayaw magkagulo.
Iyong babaeng iniisip na baka sensitive lang siya.
Iyong babaeng unti-unting tinuturuan na ang katahimikan ay kabaitan.
Sabi ko:
—Sabihin mo, ang taong walang masamang balak, hindi natatakot sa malinaw na usapan.
Napaluha siya.
Hindi ko siya pinilit magsalita.
Inabutan ko lang siya ng tissue.
Dahil minsan, hindi sermon ang kailangan ng taong nagsisimulang gumising.
Kailangan niya lang makita na may nakalabas na.
Pagkatapos ng workshop, nag-message si Marco.
Hindi na siya madalas mag-message.
Siguro dahil natuto na rin siyang walang pinto sa akin ang salitang “please” kapag walang accountability.
Ang mensahe niya:
“Papa is sick. He keeps asking if you can visit.”
Matagal kong tiningnan ang screen.
Hindi ako bato.
May bahagi sa akin na naawa.
Pero naalala ko ang braso kong hinawakan niya sa gate.
Naalala ko ang pirma ko sa papel.
Naalala ko ang batang pinaiyak dahil kumuha ng saging.
Sumagot ako:
“Tell him to eat on time. No one needs to invite him seven times.”
Hindi na siya nag-reply.
Iyon ang huling mensahe namin nang matagal.
Isang taon matapos ang gabing iyon, natapos ang settlement namin.
Nakuha ko ang bahagi ng perang malinaw na naipakita kong personal kong inilabas at dapat ibalik.
Hindi lahat.
Sa totoong buhay, hindi lahat naibabalik.
Pero sapat para magsimula ako nang mas matibay.
Si Marco, ayon sa balita ni Mira, lumipat sa inuupahang kwarto malapit sa trabaho niya.
Hindi na siya nakatira sa bahay ng mga magulang niya.
Hindi ko alam kung naghilom siya.
Hindi ko na trabaho iyon.
Si Aurelia, ayon sa dating kapitbahay, tumigil na sa pagpo-post ng perpektong family dinner.
Si Don Restituto naman, hindi na raw gumagamit ng kampana.
May nagsabing minsan daw, siya na mismo ang tumatawag:
—Kain na kayo.
Walang “ilaw ng tahanan.”
Walang “pahintulot.”
Dalawang salita lang.
Kain na.
Kung iyon ang kapalit ng lahat, mabuti na rin.
Sa unang anniversary ng pag-alis ko, nagluto ako sa apartment.
Hindi engrande.
Adobong manok.
Ginisang pechay.
Mainit na kanin.
Pritong saba.
Inimbitahan ko si Mira, ang abogado kong naging kaibigan, ang delivery rider na may lugawan na ngayon, at ang matandang magtataho na nalaman kong ang pangalan pala ay Mang Celso.
Nang handa na ang pagkain, tumayo ako.
Napatingin sila sa akin.
Nagbiro si Mira:
—May ritwal ba tayo?
Kinuha ko ang kutsara.
Tinapik ko iyon sa baso.
Isang maliit na tunog.
Hindi kampana.
Hindi utos.
Hindi trono.
Sabi ko:
—Kain na tayo. Walang kailangang magpaalam para mabusog.
Natawa silang lahat.
At sabay-sabay kaming kumain.
Sa gabing iyon, walang unang tao.
Walang huling tao.
Walang balat ng lechon na kailangang mapunta sa pinakamayabang.
Walang batang natatakot kumuha ng saging.
May usapan.
May tawanan.
May dagdag na kanin.
May respeto na hindi kailangang iparada.
Doon ko naintindihan ang pinakasimpleng bagay na matagal nilang tinago sa ilalim ng salitang tradisyon.
Ang pamilya ay hindi sinusukat sa dami ng taong yumuyuko sa iyo.
Sinusukat ito sa dami ng taong ligtas umupo sa tabi mo.
At ako, sa wakas, nakaupo na sa hapag na hindi ako ginagawang maliit.
Hindi ako reyna.
Hindi ako martir.
Hindi ako manugang na kailangang patunayan ang halaga sa bawat subo.
Ako si Lira.
May pangalan.
May pirma.
May sariling susi.
At higit sa lahat, may hapag na kapag tumunog man ang baso, hindi iyon panawagan ng pagsamba.
Panawagan iyon ng kalayaan.
Kain na.
Tapos na ang gutom.
