Nang Iwan Ko ang Asawang Pinaglaban Ko sa Loob ng Sampung Taon, Doon Niya Nalaman na ang Babaeng Pinili Niyang Protektahan ang Sumira sa Aming Anak, sa Aming Pamilya, at sa Huling Limang Araw Ko
Pitong beses akong nawalan ng anak.
Pitong beses akong pinaniwala ng asawa ko na aksidente lang iyon.
At sa ikapitong pagkakataon, habang nakahiga ako sa malamig na kama ng ospital sa Makati, saka ko lang naisip na hindi pala ako namatay dahil mahina ako.
Buhay pa ako dahil may kailangan pa akong iwan.
Ako si Mara Velasco-Villareal, dating kilala sa high society ng Manila bilang selosang asawa ni Professor Rafael Villareal—ang sikat na neurosurgeon, lecturer, at tagapagmana ng isang lumang pamilyang mayaman sa Forbes Park.
Sa loob ng sampung taon, minahal ko siya na parang iyon lang ang dahilan ng paghinga ko.
Sa loob ng sampung taon, nilunok ko ang lahat—ang mga bulong sa gala, ang mga tingin ng mga kaibigan niya, ang mga litrato niya kasama ang estudyante niyang si Trina Laurel, at ang paulit-ulit niyang linyang:
“Bata lang si Trina, Mara. May pinagdadaanan siya. Huwag kang maging malupit.”
Bata?
Dalawampu’t limang taong gulang na si Trina.
Marunong siyang ngumiti sa camera. Marunong siyang umiyak sa tamang oras. At higit sa lahat, marunong siyang gawing kontrabida ang isang asawang napagod na masaktan.
Tatlong taon na ang nakalipas nang ipanganak ko ang anak naming si Miguel.
Hindi pa naghihilom ang tahi ko, kinuha na siya ni Rafael mula sa tabi ko.
“Sandali lang,” sabi niya noon. “Kailangan ni Trina ng kasama. Lumalala ang depression niya. Makakatulong sa kanya ang bata.”
Lumuhod ako sa sahig ng ospital, hawak ang dulo ng amerikana niya.
“Rafael, anak ko siya. Isang beses ko lang siyang mahawakan nang matagal.”
Pero hindi siya lumingon.
Mula noon, ang unang “Mama” ni Miguel ay para kay Trina.
Ang unang lakad niya, hindi ko nakita.
At sa tuwing dinadala siya sa bahay namin, nagtatago siya sa likod ni Trina at tinatawag akong, “bad woman.”
Ako ang nagluwal sa kanya.
Pero ako ang naging estranghero.
Akala ko noon, kapag naging mabait ako, babalik ang lahat.
Kapag hindi ako nagalit, kapag hindi ako nagselos, kapag hindi ako nagsalita, baka maalala ni Rafael na asawa niya ako.
Pero pagkatapos ng ikapitong pagkawala ng anak—matapos pahiran ni Trina ng sabon ang hagdan at tawagin iyong “prank lang”—may nabasag sa loob ko.
Hindi galit.
Hindi selos.
Kundi pagod.
Pagod na pagod na pagod.
Kaya nang malaman kong muli akong buntis, hindi ako umiyak.
Tahimik akong nagpunta sa ospital.
Tahimik akong pumirma ng consent form.
At habang nakatitig sa puting ilaw ng operating room, narinig ko ulit ang malamig na tinig sa isip ko.
【Patuloy na humihina ang koneksyon ng host sa mundong ito. Natitirang oras bago makabalik: 5 araw.】
Limang araw.
Limang araw na lang, makakaalis na ako sa mundong ito.
Makakaalis na ako kay Rafael.
Bago magsimula ang procedure, bumukas nang malakas ang pinto.
Pumasok si Rafael, magulo ang buhok, maputla ang mukha, at unang beses sa loob ng maraming taon, takot ang mga mata niya.
“Mara!” sigaw niya. “Gagawin mo talaga ito dahil lang nagalit ka kay Trina?”
Napangiti ako.
Hindi dahil natutuwa ako.
Kundi dahil sa wakas, malinaw na malinaw na kung ano lang ang kaya niyang makita.
“Rafael,” mahina kong sabi, “pitong beses na akong nawalan ng anak. Ni minsan ba, tinanong mo kung masakit?”
Natigilan siya.
Pero sandali lang.
Agad nanamang tumigas ang mukha niya.
“Huwag mong gamitin ang bata para pilitin akong paalisin si Trina.”
Sa puntong iyon, wala na akong gustong ipaliwanag.
Bumangon ako nang dahan-dahan. Nanghina ang tuhod ko, pero hindi ako bumagsak. Tinanggal ko ang hospital bracelet sa pulso ko at inilapag sa mesa.
“Hindi ko na kailangang paalisin siya,” sabi ko. “Ako na ang aalis.”
Bago siya makasagot, bumukas ang pinto.
Pumasok si Trina Laurel, suot ang puting dress na ipinagawa ko pa sa isang designer sa Rockwell noong nakaraang buwan. Sa daliri niya, kumikislap ang jade ring ng pamilyang Villareal—ang singsing na dapat sa legal na asawa lang ipinapasuot.
“Sir,” mahina niyang sabi kay Rafael, nanginginig ang boses na parang sanay na sanay nang pakinggan. “Huwag n’yo pong pagalitan si Ma’am Mara. Kasalanan ko po. Siguro nagseselos lang siya.”
Tumingin ako sa kanya.
Dati, magwawala ako.
Dati, sisigaw ako, iiyak, magmamakaawa.
Pero ngayon, ngumiti lang ako.
“Trina,” sabi ko, “ang tibay mo. Limang taon ka nang ‘malubha,’ ilang daang beses ka nang muntik mamatay, pero lagi kang nasa tamang eksena.”
Namuti ang mukha niya.
Bigla siyang napahawak sa dibdib.
“Sir… hindi ako makahinga…”
Agad siyang sinalo ni Rafael.
Ang bilis ng galaw niya.
Mas mabilis pa kaysa noong hinimatay ako sa harap niya matapos mawalan ng dugo.
“Mara!” sigaw niya. “Humingi ka ng tawad!”
Tumingin ako sa lalaking minahal ko nang sampung taon.
At sa unang pagkakataon, hindi ko nakita ang asawa ko.
Nakita ko lang ang hukom na matagal na akong hinatulan.
“Pasensya na, Trina,” mahinahon kong sabi. “Natakot ka siguro.”
Natahimik si Rafael.
Parang mas hindi niya kinaya ang pagsunod ko kaysa sa pag-aaway ko.
Kinabukasan, umuwi ako sa mansyon namin sa Forbes Park.
Umulan nang malakas sa Manila. Malamig ang marmol sa sala. Sa sofa, nakaupo si Rafael at Trina. Binabalatan niya ito ng kastanyas na in-order pa raw mula Baguio.
“Ang tamis,” nakangiting sabi ni Trina. “Thank you, Sir.”
Napatigil ako.
Limang taon na ang nakalipas, pumila si Rafael nang dalawang oras sa Tagaytay para bumili ng mainit na kastanyas para sa akin.
Sabi niya noon, “Habang buhay kitang aalagaan.”
Ngayon, ang lambing na iyon ay nasa ibang babae na.
Nang makita niya ako, tumayo si Rafael at inabot ang coat ko.
Umiwas ako at ibinigay iyon sa kasambahay.
Sumimangot siya.
“Mara, hanggang kailan ka ganyan?”
Hindi ako sumagot.
Lumapit si Trina at tumitig sa kuwintas ko.
“Ang ganda ng pendant n’yo, Ma’am Mara. Pwede ko po bang hiramin? Lagi po akong binabangungot.”
Hinawakan ko ang jade pendant sa leeg ko.
Regalo iyon ni Rafael noong ikadalawampu’t tatlong kaarawan ko. Umakyat siya sa Antipolo shrine, paluhod sa bawat baitang, para ipagdasal daw ang kaligtasan ko.
【Natitirang oras bago makabalik: 4 araw.】
Hinila ko ang kuwintas.
Naputol ang kadena.
Bumagsak ang jade sa sahig at nabiyak sa dalawa.
Namula ang mata ni Rafael.
“Mara! Baliw ka na ba?”
Tumingin ako sa basag na jade.
“Kapag nadumihan na ang isang bagay,” sabi ko, “hindi ko na kailangan.”
Umakyat ako sa kwarto.
Binuksan ko ang drawer kung saan nakatago ang sampung taon namin—love letters, polaroid photos, wedding album, dried flowers.
Isa-isa ko iyong itinapon sa fireplace.
Sinusunog ko ang lumang Mara.
Ang Mara na naniwala.
Ang Mara na naghintay.
Ang Mara na akala niya, kapag sapat ang pagmamahal, pipiliin siya.
Biglang bumukas ang pinto.
Pumasok si Rafael, nakita ang wedding photo naming kinakain ng apoy, at agad niyang dinampot iyon kahit napaso ang kamay niya.
“Mara,” nanginginig ang boses niya, “ano ba talaga ang gusto mo?”
Tumunog ang cellphone niya.
Boses ni Trina ang nasa kabilang linya, umiiyak.
“Sir! Pumunta po rito si Doña Carmen. Kinuha niya si Miguel! Natatakot po ako!”
Dahan-dahang lumingon sa akin si Rafael.
“Mara,” malamig niyang sabi, “ikaw ang nagsumbong sa nanay ko, hindi ba?”
Hindi pa ako nakakasagot, ibinalik niya sa apoy ang kalahating sunog na wedding photo.
At sa sandaling iyon, bumukas ang pinto ng kwarto.
Pumasok si Doña Carmen Villareal, ang matandang ina ni Rafael, karga-karga si Miguel sa isang braso at may hawak na makapal na brown envelope sa kabilang kamay.
“Hindi si Mara ang dapat mong sisihin,” sabi niya, nanginginig sa galit. “Anak, kung may natitira ka pang tapang, buksan mo ito. Nandito ang dahilan kung bakit pitong beses nawalan ng anak ang asawa mo.”
…
Hindi gumalaw si Rafael.
Parang may biglang humila sa lahat ng hangin sa loob ng kwarto.
Si Miguel, na tatlong taon ko nang hindi mayakap nang matagal, nakasiksik sa leeg ni Doña Carmen. Namumula ang mga mata ng bata, halatang umiyak, pero sa unang pagkakataon, hindi siya tumingin kay Trina.
Tumingin siya sa akin.
“Mama?” mahina niyang bulong.
Isang salita lang iyon.
Pero sapat para pumutok ang pinakamatigas na bahagi ng puso ko.
Hindi ako lumapit.
Natakot ako.
Hindi dahil ayaw ko siyang yakapin, kundi dahil alam kong kapag niyakap ko siya, baka hindi ko na kayaning umalis.
Lumapit si Doña Carmen at inihagis ang brown envelope sa dibdib ni Rafael.
“Binulag ka ng awa mo sa babaeng hindi kailanman naging kawawa.”
Napangiwi si Rafael.
“Ma, ano ang ginagawa n’yo? May sakit si Trina—”
“May sakit?” matinis na putol ni Doña Carmen. “Limang taon kong pinaniwalaan iyan. Limang taon akong nanahimik dahil sabi mo, utang mo ang buhay mo sa kanya. Pero nitong nakaraang buwan, nag-hire ako ng private investigator.”
Nanigas ang panga ni Rafael.
Binuksan niya ang envelope.
Una niyang nakita ang medical records mula sa isang private clinic sa Ortigas. Nandoon ang pangalan ni Trina Laurel.
Walang chronic heart disease.
Walang severe depression diagnosis.
Ang meron lang: regular checkups, cosmetic procedures, at reseta ng gamot na hindi niya naman kailangang inumin.
Sumunod ang printed screenshots ng messages.
Mga mensaheng ipinadala ni Trina sa dating kasambahay namin.
“Lagyan mo lang ng konting oil ang hallway. Hindi naman siya mamamatay.”
“Buksan mo ang pinto ng garden gate. Hayaan mong lumapit ang aso. Gusto kong matakot siya.”
“Kapag nagtanong si Sir Rafael, sabihin mong naglalaro lang ako.”
“Burahin ang CCTV ng cold storage. Ako na bahala sa bayad.”
Nalaglag ang mga papel mula sa kamay ni Rafael.
Hindi siya agad nagsalita.
Kaya si Doña Carmen ang nagpatuloy.
“Akala mo ba hindi ko alam kung ilang beses lumuhod sa akin si Mara para makita lang si Miguel? Akala mo hindi ko narinig noong sinabi mong, ‘Hayaan mo muna si Trina, mas kailangan niya ang bata’?”
Napaawang ang bibig ni Rafael, pero walang lumabas na salita.
Tumingin siya sa akin.
Sa unang pagkakataon, hindi galit ang nasa mata niya.
Takot.
Takot na baka huli na.
“Mara,” bulong niya. “Hindi ko alam…”
Napangiti ako nang mahina.
Iyon ang pinakamasakit na dahilan sa lahat.
Hindi niya alam dahil hindi niya gustong malaman.
“Sinabi ko sa’yo,” sagot ko. “Pitong beses. Sa bawat aksidente. Sa bawat pagkawala. Sa bawat gabing hindi ako makatulog. Pero mas malakas ang iyak ni Trina kaysa sa katahimikan ko.”
Bumukas muli ang pinto.
Si Trina ang sumugod papasok, basang-basa sa ulan, wala na ang dating maamong mukha. Wala na ang hina sa boses niya.
“Sir, kasinungalingan lahat ‘yan!” sigaw niya. “Ginawa ‘yan ni Ma’am Mara! Gusto niya akong sirain!”
Lumuhod siya sa harap ni Rafael, hawak ang kamay nito.
“Sir, kilala n’yo ako. Ako ‘yung nagligtas sa inyo noong aksidente. Ako ‘yung hindi nang-iwan sa inyo!”
Mabilis na kumibot ang mukha ni Doña Carmen.
“Iyan pa ang isa mong kasinungalingan.”
Inilabas niya ang maliit na flash drive mula sa bulsa.
“Natagpuan namin ang lumang police report ng aksidente mo sa Batangas. Hindi si Trina ang tumawag ng ambulansya. Si Mara.”
Para akong sinuntok ng alaala.
Sampung taon na ang nakalipas, bagong dating ako sa mundong ito. Wala akong kilala, wala akong pera, wala akong mapuntahan. Sa tabing daan sa Batangas, nakita ko ang sasakyang bumangga sa poste. Si Rafael ang nasa loob, duguan ang noo, halos walang malay.
Ako ang tumawag ng tulong.
Ako ang nagpilit buksan ang pinto.
Ako ang nagbigay ng dugo sa ospital.
Pero nang magising siya, si Trina ang nasa tabi niya.
Estudyante pa lang siya noon. Anak ng isang kaibigan ng pamilya. Nandoon siya dahil sinundan niya si Rafael sa event.
At nang makita niyang wala akong dokumento, walang pamilya, walang pangalan sa mundo nilang iyon, inangkin niya ang papel ng tagapagligtas.
Hindi ko sinabi kay Rafael.
Noon, akala ko hindi mahalaga.
Mahal niya ako, iyon ang mahalaga.
Napakamali ko pala.
Pinanood ni Rafael ang video sa laptop na dala ng abogado ni Doña Carmen.
Lumabas doon ang lumang hospital footage.
Ako, duguan ang kamay, umiiyak habang tinutulak ang stretcher niya.
Ako, pumipirma sa blood donation form.
Ako, nakaupo sa hallway, nakayuko, mag-isa.
At si Trina, dumating lang nang madaling-araw, nakaayos ang buhok, tangan ang bulaklak, saka siya unang nakita ni Rafael nang magmulat ito ng mata.
Bumitaw si Rafael sa kamay ni Trina.
Para siyang sampung taon biglang tumanda sa loob ng isang minuto.
“Trina,” sabi niya, basag ang boses. “Sabihin mong hindi totoo.”
Nanginginig ang labi ni Trina.
Tapos, bigla siyang tumawa.
Hindi malakas.
Pero sapat para mapalingon ang lahat.
“Hindi totoo?” ulit niya. “Sir, kahit sabihin ko bang totoo, ano ngayon? Pinili n’yo pa rin ako, hindi ba?”
Napatigil si Rafael.
Tumayo si Trina, pinahid ang luha na kanina pa pala walang saysay.
“Pitong beses siyang nawalan ng anak, pero sino ang niyakap n’yo? Ako. Anak niya si Miguel, pero sino ang tinawag niyang Mama? Ako. Asawa n’yo siya, pero sino ang pinagsilbihan n’yo, pinrotektahan, pinaniwalaan? Ako.”
Tahimik ang buong kwarto.
Lumapit siya sa akin, puno ng lason ang tingin.
“Akala mo panalo ka dahil may ebidensya ka na? Mara, sampung taon kang nagmakaawa para mahalin ka niya. Ako, umiyak lang, nakuha ko siya.”
Hindi ko siya sinampal.
Hindi ko siya sinigawan.
Tiningnan ko lang siya na parang huling eksena siya sa pelikulang matagal ko nang pinagsawaan.
“Kung ganoon,” sabi ko, “kunin mo na lahat.”
Naglabas ako ng folder mula sa drawer.
Divorce papers.
Petition para bawiin ang parental guardianship na ibinigay kay Trina.
At dokumentong nagpapatunay na ang shares ko sa Villareal Medical Group—ang shares na minana ko sa lola ni Rafael dahil ako ang legal wife—ay nailipat ko na sa isang foundation para sa mga babaeng biktima ng domestic emotional abuse at medical neglect.
Namuti ang mukha ni Rafael.
“Mara, ano ito?”
“Kalayaan,” sagot ko.
Tinangka niyang hawakan ang kamay ko, pero umatras ako.
【Natitirang oras bago makabalik: 3 araw.】
Muling umalingawngaw ang tinig sa isip ko.
Napahawak ako sa dibdib ko. Hindi dahil sa sugat, kundi dahil unti-unti nang lumuluwag ang tali ng mundong ito sa akin.
Napansin iyon ni Rafael.
“Mara, may sakit ka ba?” Nanginginig na ang boses niya. “Ano ang hindi mo sinasabi sa akin?”
Napatingin ako sa apoy sa fireplace.
“May mga bagay na hindi na kailangang malaman ng taong laging huli.”
Kinabukasan, kumalat sa social circles ng Manila ang balita.
Hindi dahil sa akin.
Kundi dahil si Doña Carmen mismo ang nagsampa ng kaso laban kay Trina: child manipulation, falsification of medical documents, bribery, reckless endangerment, at lahat ng kasong kaya pang ihain ng mga abogado nila.
Ang mga dating kaibigang humahalik sa pisngi ni Trina sa charity dinners, biglang hindi na siya kilala.
Ang mga dating tumatawag sa akin na selosa, biglang nagpadala ng bulaklak.
Hindi ko tinanggap kahit isa.
Hindi na ako naghahanap ng paniniwala nila.
Habang abala ang buong Villareal family sa paglilinis ng kahihiyan, tahimik akong nag-empake.
Hindi ko kinuha ang alahas.
Hindi ko kinuha ang designer bags.
Kinuha ko lang ang lumang notebook kung saan nakasulat ang mga pangarap ko bago ako naging asawa ni Rafael.
Gusto kong magtayo ng maliit na café sa tabing-dagat.
Gusto kong matutong mabuhay nang hindi naghihintay sa hakbang ng iba.
Gusto kong marinig ang pangalan ko nang hindi kasunod ang apelyido niya.
Noong gabing iyon, pumasok si Miguel sa kwarto ko.
May hawak siyang maliit na stuffed carabao.
“Mama,” sabi niya, “sabi ni Tita Trina bad ka raw. Pero sabi ni Lola, ikaw daw ang tunay kong mama.”
Lumuhod ako sa harap niya.
Hindi ko alam kung ilang luha ang pinigil ko.
“Hindi mo kasalanan kung ano ang itinuro sa’yo ng matatanda,” sabi ko. “At hindi mo kailangang pumili ngayon.”
Kinapa niya ang kamay ko.
“Pwede ba kitang yakapin?”
Doon ako natalo.
Niyakap ko siya nang mahigpit. Tatlong taon ng pananabik ang bumuhos sa isang tahimik na yakap.
Sa labas ng pinto, nakita ko si Rafael.
Hindi siya pumasok.
Umiiyak siya.
Pero hindi na ako lumambot.
May mga luhang dumarating lang kapag wala na silang kayang iligtas.
Sa huling araw ko sa mundong iyon, sumikat ang araw sa ibabaw ng Manila Bay.
Nasa private room ako ng St. Luke’s. Pinilit akong dalhin doon ni Rafael nang makita niyang paulit-ulit akong nanghihina.
Pinalibutan ako ng mga doktor, pero alam kong wala silang mahahanap.
Dahil hindi sakit ang dahilan ng pag-alis ko.
Tapos na ang papel ko rito.
Umupo si Rafael sa tabi ko, hawak ang singsing naming dalawa.
“Mara,” sabi niya, halos hindi marinig. “Bigyan mo ako ng panahon. Aayusin ko lahat. Ibabalik ko si Miguel sa’yo. Kakalimutan ko si Trina. Mag-uumpisa tayo ulit.”
Tiningnan ko siya.
Ito ang eksenang dati kong ipinagdarasal.
Rafael na nagmamakaawa.
Rafael na pinipili ako.
Rafael na takot mawala ako.
Pero nang dumating, wala na akong naramdaman kundi lungkot.
“Rafael,” sabi ko, “ang pagmamahal na kailangang daanin sa pagkawasak bago ka paniwalaan, hindi na pagmamahal. Hustisya na lang iyon.”
Napahagulhol siya.
“Patawarin mo ako.”
Matagal akong tumahimik.
“Pinapatawad na kita,” sabi ko sa huli. “Pero hindi ibig sabihin noon, babalik ako.”
Pumasok si Doña Carmen kasama si Miguel.
Inakay niya ang bata palapit sa akin.
“Mama,” sabi ni Miguel, “pagaling ka po. Pupunta pa tayo sa beach, di ba?”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Pupunta ka,” sagot ko. “At mamahalin ka ng mga taong hindi ka gagawing sandata.”
Hindi niya naintindihan, pero tumango siya.
【Countdown: 10 seconds.】
Lumabo ang paligid.
Narinig ko ang sigaw ni Rafael, ang iyak ni Miguel, ang dasal ni Doña Carmen.
Pero sa gitna ng lahat, kakaiba ang kapayapaan.
【3… 2… 1…】
Pagmulat ko, puting kisame ang nakita ko.
Hindi na ang ospital sa Manila.
Hindi na ang mansyon sa Forbes Park.
Nasa maliit akong apartment sa mundo kung saan ako unang nagmula.
Sa mesa, may malamig na kape. Sa bintana, umuulan. Sa cellphone ko, petsa ng araw bago ako mawala sampung taon na ang nakalipas.
Parang panaginip lang ang lahat.
Pero sa palad ko, may maliit na peklat na hindi dapat nandoon.
At sa tabi ng kama, may notebook.
Nakasulat sa unang pahina ang sulat-kamay na hindi akin:
“Mara, sa mundong hindi ka pinili, natutunan mong piliin ang sarili mo. Mabuhay ka ngayon.”
Hindi ko alam kung galing iyon sa sistema, sa kapalaran, o sa natitirang awa ng langit.
Pero sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, hindi ako umiyak dahil iniwan ako.
Umiyak ako dahil malaya na ako.
Samantala, sa mundong iniwan ko, sinasabing hindi na muling nag-asawa si Rafael Villareal.
Ipinaglaban niya si Miguel, hindi para angkinin, kundi para itama ang pagkakamaling ginawa niya bilang ama. Si Trina Laurel ay tuluyang hinarap ang batas, at ang pangalan ni Mara Velasco ay naging pundasyon ng isang foundation na tumulong sa maraming babaeng pinatahimik, pinagdudahan, at pinilit magmukhang kontrabida sa sarili nilang sakit.
Pero hindi na iyon ang buhay ko.
Ang buhay ko ay nagsimula sa isang umagang tahimik, walang sigaw, walang paninisi, walang babaeng kailangang talunin para lang mahalin.
Bumangon ako.
Nagtimpla ako ng bagong kape.
At sa labas ng bintana, habang tumitila ang ulan, naisip ko:
May mga pag-ibig na hindi dapat ipaglaban hanggang maubos ka.
May mga taong hindi ka mamahalin kahit ibigay mo ang buong buhay mo.
At minsan, ang pinakamalaking tagumpay ay hindi ang mapili ng taong minahal mo.
Kundi ang araw na kaya mo nang piliin ang sarili mo.
Mensahe: Huwag mong hintaying mawasak ka bago mo amining nasasaktan ka na. Ang tunay na pagmamahal ay hindi ka pinapahiya, hindi ka pinagdududahan, at hindi ka ginagawang kalaban sa sarili mong tahanan. Piliin ang kapayapaan. Piliin ang dignidad. Piliin ang sarili.
