Unang beses kong tumagal sa bahay ng boyfriend ko, gusto ko lang naman magpaka-disente.

Hindi ko alam na sa isang maliit na banyo ako pinakamapapahiya.

At lalong hindi ko alam na pagkatapos ng kahihiyang ’yon, may maririnig akong usapan na tuluyang magpapabago sa tingin ko sa boyfriend ko… at sa buong pamilya niya.

Ako si Mira, twenty-four, tahimik lang sa umpisa pero madaldal kapag komportable na. Anim na buwan pa lang kami ni Jero noon, pero seryoso na kami. Sa totoo lang, siya ’yung tipo ng lalaki na madaling mahalin—maalaga, palabiro, at marunong makisama. Kaya kahit kinakabahan ako, pumayag akong sumama sa bahay nila sa Antipolo para sa simpleng salu-salo ng pamilya.

“Relax ka lang,” sabi niya habang magkahawak kami sa traysikel galing sakayan. “Mababait sila. Medyo prangka lang si Mama.”

Prangka.

Dapat pala tinanong ko muna kung gaano ka-prangka.

Pagdating namin, agad akong sinalubong ng amoy ng bagong saing, pritong isda, at fabric conditioner. ’Yung bahay nila hindi naman kalakihan, pero halatang maayos at maalaga sa gamit. May plastik pa ang ibang throw pillow sa sala, may Santo Niño sa ibabaw ng TV, at may maliit na electric fan na nakatutok sa dining table.

“Si Mira po,” pakilala ni Jero.

Ngumiti ang nanay niya sa akin. Maliit siya, maputi, maiksi ang buhok, at mukhang tipong isang tingin pa lang, alam na agad kung nagsisinungaling ka.

“Ay, ikaw pala ’yan,” sabi niya. “Mas maganda ka sa personal.”

Napangiti ako, pero lalo akong kinabahan. Nandoon din ang tatay ni Jero, tahimik lang at nakatutok sa sabong sa cellphone. Yung bunso niyang kapatid, patingin-tingin sa akin tapos pabulong na tumatawa, parang may alam na akong hindi ko alam.

After lunch, inalok ako ni Jero na magpahinga muna sa kwarto niya dahil mainit. Galing kaming lakad, pinagpawisan ako, at gusto ko sanang mag-ayos bago kami lumabas ulit para bumili ng dessert.

“Maligo ka muna kung gusto mo,” sabi niya. “Doon lang sa CR sa likod.”

Ayoko sana, pero amoy-araw na talaga ako. Siyempre, gusto ko ring bumango. First impression pa rin ’to. Gusto kong maalala ako ng pamilya niya bilang maayos, hindi ’yung mukhang piniga sa commute.

Dinala ko ang damit ko at pumasok sa CR.

Maliit lang siya—’yung tipong pag inilagay mo ang timba sa maling pwesto, wala ka nang maaapakan. May tabo, may sabitan ng bimpo, may maliit na bintana sa taas na parang hindi sapat para palabasin ang init. Wala akong napansin na lock sa pinto, pero inisip kong baka sira lang ang hawakan o baka hindi nila ginagamit kasi pamilya naman sila. Isinara ko nang maigi at nagdasal na lang na walang biglang pumasok.

Nagsimula akong maligo.

Sa totoo lang, gumaan pakiramdam ko. Habang nagsha-shampoo ako, feeling ko nakakabawi ako sa pawis, kaba, at pag-ooverthink ko kanina. Natawa pa ako sa sarili ko kasi ang arte-arte ko, kala mo naman commercial shoot ang peg ko habang nagbabanlaw ng buhok.

Tapos may narinig akong yapak.

Huminto ako.

Akala ko si Jero lang, baka may kukunin. Hindi ako nagsalita. Maya-maya, may kumatok.

“Anak? Andiyan ka ba?”

Nanay niya.

Parang tumalon ang kaluluwa ko palabas ng katawan ko. Hindi ko alam kung sasagot ako o magpapanggap na walang tao. Basa ang mukha ko, may bula pa sa noo ko, at hindi ko agad mahanap ang matinong boses ko.

Bago pa ako makasagot, biglang umikot ang pinto.

Bumukas.

At doon nagsimula ang kahihiyang hindi ko talaga makakalimutan habang buhay.

Nagtitigan kami.

Ako—basang-basa, yakap ang tuwalya sa harap ng katawan, may shampoo pa sa buhok.

Si Tita—hawak ang tabo at parang may napakaimportanteng lakad na hindi na puwedeng ipagpaliban.

Tatlong segundo kaming parehong natulala.

Tatlong napakahabang segundo.

Pagkatapos, kumurap siya at sobrang kalmadong sinabi, “Ay, may tao pala.”

Gusto kong lamunin ako ng sahig.

Inasahan kong lalabas na siya. Normal na tao moves, ’di ba? Pero hindi.

Pumasok pa siya sa loob.

“Sige lang, ituloy mo lang,” sabi niya habang sumisiksik sa gilid na halos wala nang space. “Iihi lang ako…”

Huminto siya.

Tumingin sa inidoro.

Tumingin sa akin.

Tapos parang may sariling desisyon na ginawa ang katawan niya.

“Ay, hindi pala.”

Sa puntong ’yon, gusto ko nang maging sabon na lang at matunaw sa drain.

Hindi ko alam kung ano ang mas nakakahiya—na nakita niya akong naliligo, o ’yung katotohanang wala na akong choice kundi manatili sa isang sulok habang naririnig ang lahat ng ayokong marinig.

Tumayo lang ako sa gilid, halos di humihinga. Nagmamadali akong magbanlaw pero nanginginig ang kamay ko. Sa sobrang taranta ko, muntik pa akong madulas. Kumapit ako sa pader na parang iyon na lang ang natitirang dignidad ko.

Si Tita naman, parang normal na Martes lang sa buhay niya.

Tahimik kami pareho, pero sa utak ko, sunod-sunod ang sigaw.

Lord, kunin N’yo na ako.

Pwede bang ma-rewind ang buong araw?

Pwede bang hindi na ako lumabas dito kahit kailan?

Pagkatapos ng ilang segundo—na pakiramdam ko ay isang buong taon—tumayo siya, nagbuhos, nag-ayos, at saka ako tinapik pa sa balikat.

“O, sige hija, tapusin mo na ha.”

LUMABAS SIYA.

Parang walang nangyari.

Ako na lang ang naiwan sa loob, nanginginig, namumula, at halos ayaw nang humarap sa kahit sinong may apelyidong dela Cruz.

Paglabas ko ng CR, gusto kong diretsong tumakbo pauwi. Pero siyempre hindi pwede. Nandoon si Tita sa sala, nanonood ng game show. Pagkakita niya sa akin, ngumiti pa.

“Ang bango mo ah,” sabi niya.

Hindi ko alam kung matatawa ako, iiyak, o hihimatayin.

Nakita ni Jero ang mukha ko. “Ba’t parang gusto mo nang mag-resign sa buhay?”

Hinila ko siya sa may kusina at bumulong, “Pwede ba tayong umuwi?”

“Ano bang nangyari?”

Bago pa ako makasagot, sumilip ang bunso niyang kapatid at sabay sabi, “Kuya, pumasok si Mama sa CR habang naliligo si Ate!”

Parang may sirenang tumunog sa buong bahay.

“Ano?!” sabi ni Jero.

Si Tita, walang ka-stress-stress, sumingit lang, “Eh hindi ko alam na may tao. Tsaka emergency.”

Namumula akong yumuko. Gusto kong maging walis tingting at sumama na lang sa sulok.

Pero ang hindi ko inasahan, imbes na matawa nang matawa si Jero gaya ng kapatid niya, bigla siyang tumahimik. Tiningnan niya ang nanay niya. Tapos ako.

At doon ko unang nakita na hindi pala siya natatawa.

Naiinis siya.

“Mama,” sabi niya, mababa ang boses, “ilang beses ko nang sinabi sa inyo na ayusin na ’yang pinto.”

“Eh di sana nilagyan mo,” sagot ni Tita.

“Huwag n’yo ngang gawing biro,” sabi niya. “Napahiya si Mira.”

Tahimik ang buong sala.

Hindi ko alam kung bakit, pero sa gitna ng kahihiyan ko, may kung anong kumirot sa dibdib ko. Kasi unang beses kong narinig si Jero na ganon magsalita sa nanay niya—hindi bastos, pero hindi rin paurong.

At si Tita, sa unang pagkakataon mula nang dumating ako, hindi ngumiti.

Tinignan niya si Jero nang diretso.

“Napahiya siya?” malamig niyang sabi. “O ikaw ang nahiya dahil nakita ko kung paano mo pinapagamit ang sarili mong girlfriend sa bahay na ’to?”

Nablangko ako.

Napatigil si Jero.

At bago siya nakasagot, dumiretso si Tita sa akin, tumitig nang eksakto sa mga mata ko, at sinabi ang linyang nagpabagsak sa sikmura ko—

“Alam mo ba talaga, hija, kung bakit gustong-gusto kang isama ng anak ko dito?”

part2…

Hindi agad nakaimik si Jero.

’Yung tahimik na sumunod pagkatapos ng tanong ni Tita, parang biglang sumikip ang buong sala. Pati ’yung tunog ng TV, pinatay ng tatay niya nang walang sabi-sabi. Nakatingin lang siya sa amin, hawak pa rin ang cellphone pero hindi na sumusulyap sa screen.

Ako naman, parang natuyuan ng laway.

“Ano pong ibig n’yong sabihin?” tanong ko, mahina.

Hindi si Tita ang sumagot.

“Mama, tama na,” sabi ni Jero. “Huwag dito.”

“Dito talaga,” mabilis niyang balik. “Kasi dito rin naman niya dapat malaman.”

Lumingon siya sa akin. Hindi na siya nakangiti. Wala na ’yung casual at prangkang aura niya kanina. Ang meron na lang ay pagod—’yung pagod ng nanay na matagal nang may pinipigilang sabihin.

“Hija,” sabi niya, “hindi kita binabastos. At lalong hindi ako natutuwa sa nangyari sa banyo. Pero mas gusto kong mapahiya ka ngayon nang kaunti kaysa lokohin ka nang matagal.”

Pakiramdam ko bumigat ang mga paa ko.

“Ma…” bulong ni Jero.

“Tumigil ka,” sabi niya. “Sabihin mo sa kanya. O ako na?”

Tiningnan ko si Jero. Sa dami ng beses na tiningnan ko siya nang may kilig, tiwala, at lambing, ngayon lang ako tumingin sa kanya na may halong takot.

“Jero?” tawag ko.

Hindi siya makatingin sa akin.

Doon ko na naramdaman na may mali. Hindi maliit na mali. Hindi simpleng tampuhan. Kundi ’yung uri ng kamalian na kapag nabunyag, hindi na maibabalik ang dating tingin mo sa isang tao.

Huminga nang malalim si Tita.

“Noong isang buwan,” sabi niya, “narinig kong may kausap siya sa labas. Akala ko ikaw. Hindi pala. Babae. At hindi lang basta babae.”

Parang may bumara sa lalamunan ko.

“Ex niya?” tanong ko, pilit.

Umiling si Tita.

“Fiancée.”

Pakiramdam ko may bumagsak na yero sa ulo ko.

Napaatras ako ng isang hakbang. “Ano?”

Napapikit si Jero. “Mira, makinig ka muna—”

“Fiancée?” ulit ko, mas malakas na. “May fiancée ka?”

“Mira, tapos na ’yon. Napag-usapan na namin—”

“Sino ang ‘namin’?” Nanginginig na ang boses ko. “Kayo? O pamilya mo? Ilang tao pa ba ang may alam bukod sa akin?”

Tahimik ang kapatid niya. Yumuko ang tatay niya. Si Tita, diretso lang ang tingin sa akin.

“Hindi namin siya kinunsinti,” sabi niya. “Kaya nga gusto kong malaman mo.”

“Hindi niyo kinunsinti?” nangingilid ang luha ko. “Pero kanina lang n’yo sinabi na alam n’yo kung bakit niya ako laging dinadala rito.”

Dahan-dahang tumango si Tita.

“Dahil gusto ka niyang ipakita,” sabi niya. “Para kapag dumating ang oras na kailangan na niyang pumili, may kakampi siya. Akala niya kapag minahal ka namin, magiging mas madali para sa kanya ang iwan ’yung isang babae.”

Hindi ako makapaniwala.

Parang biglang nagkadugtong-dugtong lahat—’yung pagmamadali niyang ipakilala ako kahit maaga pa, ’yung mga gabing hindi siya macontact, ’yung pagiging iwas niya sa usapan tungkol sa future kapag napupunta sa kasal, bahay, pamilya.

Hindi pala siya takot lang.

May tinatago siya.

“Hindi ko siya mahal,” biglang sabi ni Jero, lumapit sa akin. “Si Trina ’yung gusto ng pamilya ng tatay ko para sa akin. Matagal na ’yang usapan. Napilitan lang ako—”

“Napilitan?” natawa ako, pero walang saya. “Anim na buwan mo akong pinagmukhang tanga, tapos napilitan ka lang?”

“Mira, mahal kita.”

Ayan na.

Ang linyang dati kong gustong marinig sa tuwing mag-aaway kami, ngayon parang maruming basahan na ibinato sa mukha ko.

“Mahal?” sabi ko. “Alam mo ba kung anong ibig sabihin ng mahal? Hindi ’yung itatago mo ako sa gitna ng gulong ikaw ang gumawa. Hindi ’yung gagawin mo akong option habang hinihintay mo kung sino ang mas convenient.”

“Mira, please—”

“Tinatanong kita,” putol ko. “Balak mo bang sabihin?”

Hindi siya nakasagot.

Isang saglit lang ’yon. Isang segundo marahil. Pero sapat na.

Doon ko nakuha ang sagot.

Hindi.

Wala siyang balak sabihin. Mahuhuli ko na lang sana pag huli na ang lahat.

Umagos ang luha ko pero hindi ako humagulgol. Mas masakit pala ’yung tahimik kang nasisira.

Lumingon ako kay Tita. “Kayo po, bakit ngayon niyo lang sinabi?”

Napapikit siya saglit. “Kasi duwag din ako. Akala ko aayusin niya. Akala ko kaya niyang tapusin nang maayos. Pero kanina, nakita kitang namumula sa hiya, nanginginig, tapos siya—siya pa ang nagalit sa akin. Doon ko naisip, hindi tama na ikaw pa ang huling makakaalam.”

Wala akong maisagot.

Sa kakaibang paraan, siya pa ang naging pinakatapat sa bahay na ’yon.

Hindi ang boyfriend ko.

Ang nanay niyang aksidenteng nakasabay ko sa banyo.

Kumuha ako ng bag ko. Hindi ko na hinintay na pigilan ako ni Jero, pero sumunod pa rin siya hanggang gate.

“Mira, pakinggan mo naman ako.”

Huminto ako, pero hindi ako humarap agad. Pinunasan ko muna ang mukha ko, saka ko siya nilingon.

“May isang tanong na lang ako,” sabi ko. “Noong niyakap mo ako, noong sinabihan mo akong seryoso ka, noong pinangako mong hindi mo ako sasaktan… alin doon ang totoo?”

Namula ang mata niya. “Lahat ’yon totoo.”

Umiling ako.

“Hindi puwedeng totoo ang lahat kung may niloloko kang tao.”

Iniabot niya ang kamay niya pero hindi ko tinanggap.

“Sorry,” sabi niya, wasak ang boses.

At sa wakas, natawa ako nang mapait.

“Hindi ako galit dahil nasaktan mo ako,” sabi ko. “Galit ako dahil ginawa mo akong kasangkapan ng lakas ng loob na wala ka.”

Pagkatapos no’n, umalis ako.

Pag-uwi ko, doon ako tuluyang umiyak. Hindi dahil sa eksena sa banyo. Hindi dahil sa kahihiyan. Kundi dahil sa katotohanang minsan, ’yung sandaling gusto mong ibaon sa limot ang siya palang magliligtas sa ’yo sa mas malaking pagkasira.

Ilang linggo akong hindi nagparamdam. Nag-message siya, tumawag, nag-email pa. Hindi ko sinagot. Narinig ko na lang sa common friend namin na hindi rin natuloy ang kasal nila ni Trina. Nagkagulo raw sa magkabilang pamilya. May mga salitang binitawan na hindi na mababawi.

Pero wala na akong pakialam.

Hindi ako premyo sa sinumang hindi marunong mamili nang marangal.

Pagkaraan ng dalawang buwan, may dumating na maliit na paper bag sa opisina ko. Walang sulat, walang pangalan. Pagbukas ko, may stainless door lock sa loob.

At isang maikling note.

Para sa mga pintuang dapat isinara nang mas maaga. —Tita Lorna

Napatawa ako sa gitna ng kirot.

Hindi na kami nagkita ulit, pero sa totoo lang, sa buong pamilya nila, siya ang hindi ko kayang kamuhian. Kasi sa pinakaabsurdong paraan, siya ang naging dahilan kung bakit namulat ako.

Minsan, ang akala nating pinakamatinding kahihiyan ay hindi pala sumpa.

Minsan, iyon ang gising.

Iyon ang babala.

Iyon ang biyayang nakabalot sa pinaka-hindi komportableng sandali.

At kung may natutunan man ako sa lahat ng nangyari, ito ’yon:

Huwag kang manghinayang sa taong nawala matapos lumabas ang totoo. Mas dapat kang magpasalamat na nakita mo ang katotohanan bago ka tuluyang maubos. Dahil ang tamang pag-ibig, hindi ka itatago, hindi ka paghihintayin sa kasinungalingan, at lalong hindi ka gagawing panakip sa duwag na puso.