Bahagi 3 — Sa Gitna ng Basura, Isang Wasak na Parol ang Nagpakita kay Dario Kung Sino Talaga ang Anak na Kanina Lamang ay Kaniyang Ikinahiya
Bahagi 3 — Sa Gitna ng Basura, Isang Wasak na Parol ang Nagpakita kay Dario Kung Sino Talaga ang Anak na Kanina Lamang ay Kaniyang Ikinahiya
“Mika, sandali!”
Hindi tumigil ang anak namin.
Tumakbo siya sa gilid ng kalsada habang kumakalas ang tape sa kanan niyang sapatos.
Hinabol siya ni Dario.
Ako naman, halos hindi na maisara nang maayos ang gate sa pagmamadali.
Pagdating namin sa covered court, naroon pa ang garbage truck.
Amoy basang karton, tira-tirang pagkain at dahon ang paligid.
May dalawang barangay worker na naglilipat ng malalaking bag.
Lumapit agad si Dario.
“Kuya, may tatlong black bag po rito kaninang umaga. May mga parol sa loob.”
Napakunot-noo ang lalaki.
“Maraming black bag dito, Sir.”
“Ako po ang nagtapon,” mabilis na sabi ni Dario. “Ako rin po ang kukuha.”
Hindi ko alam kung napansin niyang unang beses niyang sinabi iyon nang walang dahilan, walang palusot.
Ako ang nagtapon.
Naghanap kami.
Si Mika mismo ang nakakilala sa unang bag dahil may piraso ng pulang ribbon na nakalabas sa gilid.
Binuksan iyon ni Dario.
Lumabas ang mga yupi at basang parol.
May nabaling kawayan.
May napunit na buntot.
May ilan na naapakan na.
Lumuhod si Mika sa semento.
Isa-isa niyang pinulot.
“Twenty-nine…”
“Thirty…”
“Thirty-one…”
Hanggang thirty-one lamang.
Limang parol ang hindi namin makita.
Naghanap pa kami sa ibang bag.
Makalipas ang ilang minuto, may hinugot si Dario mula sa ilalim ng basang karton.
Isang halos patag nang asul at dilaw na parol.
Nabali ang isang gilid.
Napunit ang gitna.
“Anak, ito ba ’yong—”
Biglang tumayo si Mika.
“Akin po ’yan.”
Tahimik siyang lumapit.
Pero bago niya makuha, may maliit na tiklop na papel na nahulog mula sa napunit na gitna.
Pinulot iyon ni Dario.
Hindi ko sana babasahin.
Pero nakita ko agad ang unang dalawang salita.
Para kay Papa.
Hindi gumalaw si Dario.
Si Mika ang biglang tumingin sa sahig.
Binasa niya nang mahina ang nakasulat.
“Para kay Papa, kasi kahit pagod siya, umuuwi pa rin siya araw-araw para may ilaw kami sa bahay.”
Walang nagsalita.
Sa paligid namin, may tunog ng bote, lata at plastik na inililipat.
May umuugong na makina.
May mga taong nagtatrabaho.
Pero para akong walang marinig.
Nakatingin lamang ako kay Dario.
Sa lalaking kaninang umaga ay nagsabing mukhang basura ang parol.
At ngayon, hawak niya ang pinakawasak sa lahat.
Para pala sa kaniya.
Dahan-dahang umupo si Dario sa gilid ng semento.
Hindi dramatiko ang pag-iyak niya.
Walang hikbi.
Bigla lamang tumulo ang luha niya habang pilit niyang pinagdudugtong ang dalawang nabaling piraso ng kawayan.
“Mika…”
Hindi lumapit agad ang anak namin.
At tama lang iyon.
Hindi lahat ng sugat ay dapat mawala dahil lang nagsorry ang taong gumawa nito.
“Anak, mali ako.”
Tahimik si Mika.
“Maling-mali ako.”
Sumagot siya pagkaraan ng ilang segundo.
“Akala ko po kasi matutuwa kayo.”
Wala akong nakitang anumang salita na mas nakapagpabagsak sa asawa ko kaysa roon.
Hindi, “Galit ako.”
Hindi, “Ayoko sa iyo.”
Kundi—
Akala ko matutuwa kayo.
Doon ko naintindihan kung bakit hindi sumagot si Mika habang inilalagay sa garbage bag ang mga parol.
Hindi lamang proyekto ang itinapon ng ama niya.
Inihanda pala ng anak namin ang pinakamagandang gawa niya para sa taong gusto niyang mapasaya.
At iyong taong iyon mismo ang unang nagsabing pangit iyon.
Tinulungan kami ng barangay workers hanggang halos alas-nuwebe.
Nakita namin ang tatlo pa.
Dalawa na lang ang tuluyang nawawala.
Pero lima ang sobrang sira at kailangan nang gawin muli.
Pag-uwi namin, naroon pa rin ang biyenan kong si Aling Lourdes.
Nakatayo siya sa sala habang kumikislap ang bagong LED curtain lights.
“Ano ba naman kayo,” bungad niya. “Para sa mga mumurahing parol, naghalungkat kayo ng basura?”
Huminto si Dario.
Akala ko tatahimik na naman siya.
Sa loob ng labindalawang taon naming pagsasama, napakaraming beses siyang tumahimik kapag ang ina niya ang nagsasalita.
Pero gabing iyon, ibinaba niya sa sahig ang bag ng mga nabasang parol.
“Ma, tama na.”
Napatingin si Aling Lourdes.
“Ano?”
“Walang magsasabing basura ang gawa ng anak ko dito sa bahay.”
Parang hindi makapaniwala ang biyenan ko.
“Dario, ako pa ngayon ang masama?”
“Hindi iyon ang sinabi ko. Ang sinabi ko, tama na.”
Hindi siya sumigaw.
Mas mabigat yata dahil hindi niya kailangang sumigaw.
Tinuro niya ang bagong LED lights.
“Bukas, ibabalik ko ’yan.”
“Eh darating si Monica sa Sabado!”
“Eh di dumating siya.”
“Anong ipapakita mo?”
Sumulyap si Dario kay Mika.
“Bahay namin.”
“Ganyan lang?”
“Opo. Ganyan lang.”
Kinabukasan, hindi pumasok nang maaga si Dario sa trabaho.
Hindi dahil tumakas siya sa problema.
Kundi dahil alas-dos pa lamang ng madaling-araw, gising na kaming tatlo sa dining table.
May pandikit.
Kawayan.
Gunting.
Lumang ribbon.
At limang parol na kailangang buuing muli.
Sa unang isang oras, halos walang nagsasalita.
Hindi marunong si Dario.
Tatlong beses niyang naputol nang mali ang kawayan.
Dalawang beses siyang tinuruan ni Mika.
Sa ikatlo, natawa nang kaunti ang anak namin.
Hindi malaking tawa.
Pero sapat para mapatingin ako sa kanilang dalawa.
“Ganito po kasi, Papa.”
Hinawakan niya ang kamay ng ama niya at itinuro kung saan dapat itali.
“Ay, gano’n pala.”
“Sinabi ko po sa inyo dati.”
Huminto si Dario.
“Oo.”
Hindi siya nagkunwaring hindi niya narinig.
“Hindi lang kita pinakinggan.”
Bandang alas-singko, natapos ang huling parol.
Hindi maganda.
Tabingi pa rin.
May nakikitang bakas ng pandikit.
Pero inilagay iyon ni Dario sa tabi ng iba na parang pinakamahal na bagay sa bahay.
Bago kami umalis papuntang school, kinuha niya ang resibo ng LED decorations mula sa kahon.
Hindi ko iyon ginamit para patunayan ang anumang kasinungalingan.
Hindi na kailangan.
Ang ginawa niya ang sapat na patunay.
Pagdaan namin sa shop, ibinalik niya ang puwedeng ibalik.
Ang refund, ibinalik niya sa budget namin.
At bago kami makarating sa school, huminto kami sa isang maliit na tindahan.
“Bakit tayo dito?” tanong ni Mika.
Tumingin si Dario sa sapatos niyang nakatape.
“Dahil matagal na dapat nating binili ang kailangan mo bago ako bumili ng dekorasyong hindi naman natin kailangan.”
Hindi agad pumili si Mika.
Tumingin muna siya sa akin.
Tumango ako.
Saka lamang siya ngumiti.
Sa school, naroon na si Ma’am Villanueva at Mrs. Santos.
Nang makita nilang dala namin ang mga parol, halatang gumaan ang mukha nila.
Pero hindi iniabot lang ni Dario ang mga iyon at umalis.
Lumapit siya sa adviser.
“Ma’am, ako po ang nagtapon.”
Tumahimik ang mga batang malapit sa pinto.
“Hindi ko po naintindihan ang project. Pero hindi iyon dahilan para maliitin ko ang ginawa ng anak ko.”
Walang palakpakan.
Walang dramatic na eksena.
At mabuti iyon.
Dahil hindi naman dapat gawing palabas ang paghingi ng tawad.
Ang mahalaga, narinig iyon ni Mika.
At nakita niyang hindi itinago ng ama niya ang kasalanan sa likod ng salitang “misunderstanding.”
Sa Sabado, dumating pa rin sina Ate Monica.
Pero walang malaking dinner.
Walang catered food.
Walang photographer.
Walang imported Christmas display.
May pancit.
May pritong manok.
May malamig na softdrinks.
At sa bintana, iyong asul at dilaw na parol ni Mika ang isinabit ni Dario.
Kita pa rin ang mga lamat.
Kita pa rin ang dalawang piraso ng transparent tape.
Pagpasok ni Monica, iyon agad ang napansin niya.
“Uy, ang cute. Mika, ikaw gumawa?”
“Opo.”
“Ganda.”
Napatingin ako kay Dario.
Hindi ko alam kung natutuwa siya o nahihiya sa alaala ng sinabi niya noong unang araw.
Siguro pareho.
Nang gabing iyon, kinausap niya rin ang pamilya niya.
Hindi na raw kami maghahanda tuwing may darating para lamang may mapost.
Hindi na raw gagastos sa bagay na wala sa budget para mapatunayan sa kamag-anak na maayos ang buhay namin.
At higit sa lahat—
Walang puwedeng maliitin si Mika sa sarili niyang bahay.
Pati si Aling Lourdes, tahimik.
Hindi siya humingi agad ng tawad.
Pero bago umalis, lumapit siya sa apo niya.
“Gawan mo rin ako ng maliit sa December.”
Tumingin si Mika sa kaniya.
“Basta po hindi ninyo tatawaging basura.”
Namula ang biyenan ko.
“Hindi na.”
Hindi iyon perpektong pagbabago.
Pero sapat na simula.
Pagsapit ng totoong Pasko, marami nang mas magaganda at mas mahal na dekorasyon sa mga bahay sa kalye namin.
May dancing lights.
May malaking Santa.
May inflatable snowman.
Sa amin, isang parol lamang ang pinakaiingatan.
Iyong asul at dilaw.
Iyong nabali.
Nadumihan.
Naipit sa ilalim ng basura.
At muntik nang mawala.
Minsan tinanong ko si Dario kung bakit ayaw niyang palitan iyon ng bago.
Hinawakan niya ang bahaging may transparent tape.
“Kapag pinalitan ko nang perpekto,” sabi niya, “baka makalimutan ko kung ano ang ginawa ko.”
Sa tabi namin, abala si Mika sa paggawa ng panibagong parol.
Mas pantay na.
Mas maayos.
Pero napansin kong hindi na niya itinatago sa kuwarto.
Ginagawa niya na sa sala.
Sa harap naming lahat.
At tuwing may nalalaglag na piraso ng ribbon o kawayan, si Dario pa ang unang yumuyuko para pulutin iyon.
Noong unang araw ng Ber months, akala ng asawa ko ang pinakamalaking kahihiyan ay ang magkaroon ng bahay na mukhang hindi mamahalin.
Pagsapit ng Pasko, ibang bagay na ang kinatatakutan niya.
Ang magkaroon ng napakaliwanag na bahay—
pero patayin naman ang ilaw sa loob ng sarili niyang anak.
