Bahagi 4 — Dumating silang tatlo para bawiin ang apelyido, pero ibang pamilya ang tuluyang nawala
Bahagi 4 — Dumating silang tatlo para bawiin ang apelyido, pero ibang pamilya ang tuluyang nawala
Hindi namin agad binuksan ang gate.
Si Ate Camille ang unang lumabas sa porch.
Ako ay nanatili sa may pintuan, buhat si Lia.
“Buksan n’yo,” sigaw ni Mang Rolando.
Hindi sumagot ang kapatid ko.
“Ate Camille,” sabi ni Paolo, “kailangan naming makausap si Mika.”
“Hindi mo kailangang sumigaw,” sagot ng kapatid ko. “May sanggol dito.”
Mukhang gusto pang magsalita ni Mang Rolando, pero pinigilan siya ni Aling Corazon.
“Mikaela,” tawag niya sa akin. “Lumabas ka. Ayusin natin ito bilang pamilya.”
Halos matawa ako.
Pamilya.
Napakadaling gamitin ng salitang iyon kapag may kailangan sila.
Lumabas ako sa porch pero hindi lumapit sa gate.
“Sabihin n’yo.”
Itinaas ni Paolo ang folder.
“May forms akong nakuha. Pwede nating ayusin ang acknowledgment. Papalitan natin ang surname ni Lia.”
“Hindi.”
Parang hindi niya inaasahan ang sagot.
“Mika, huwag kang padalos-dalos.”
“Waló kayong beses nagplano para pigilan ang registration. Hindi iyon padalos-dalos.”
Sumingit ang nanay niya.
“Nagkamali kami.”
“Hindi.”
Tumingin ako sa kanya.
“Ang pagkakamali, minsan lang. Minsan, dalawang beses. Iyong ginawa n’yo ay plano.”
Natahimik siya.
“Pinauwi n’yo kami dahil kunwari nahihilo si Papa.”
Napatingin ako kay Mang Rolando.
“Pinabalik n’yo ako sa clinic dahil kunwari mali ang papers.”
Kay Aling Corazon naman.
“Ginamit n’yo pati ang lola n’yo para gumawa ng pekeng emergency.”
Pagkatapos, kay Paolo.
“At ikaw, walong beses mong pinili ang plano nila kaysa sa anak mo.”
“Mika…”
“Huwag mong sabihing hindi mo gusto.”
“Hindi ko ginusto iyon.”
“Pero ginawa mo.”
“Dahil pinangakuan nila ako—”
Huminto siya.
Napangiti ako nang mapait.
“Commercial unit.”
Yumuko siya.
Naglakad papalapit sa gate si Aling Corazon.
“Mikaela, kailangan mo ring maintindihan ang punto namin.”
“Ano’ng punto?”
“May pinaghirapan kaming negosyo.”
“Okay.”
“May mga property kami.”
“Okay.”
“Natural lang na isipin namin kung kanino mapupunta iyon balang araw.”
“Hindi ko hinihingi ang property n’yo.”
“Hindi ngayon.”
Doon ko tuluyang naunawaan.
Hindi nila ako pinagkatiwalaan mula simula.
Hindi nila mahal si Lia bilang tao.
Tinitingnan nila ang isang bagong silang na bata bilang posibleng pangalan sa inheritance.
Isang kahati.
Isang gastos.
Isang problema.
“Ma,” sabi ni Paolo, “tama na.”
Pero hindi tumigil ang nanay niya.
“Bata pa kayo. Maaari pa kayong magkaroon ng anak na lalaki. Kapag dumating ang lalaki—”
“Ano?”
Napataas ang boses ko.
“Kapag dumating ang lalaki, ano? Saka ninyo kikilalanin bilang totoong apo?”
“Huwag mong baluktutin.”
“Hindi ko binabaluktot.”
Inilabas ko ang cellphone ko.
“Nasa akin ang screenshots.”
Namuti ang mukha niya.
“Nasa akin ang message mong ‘Babae. Maaari pa kayong magkaroon ng lalaki.’”
Napatingin siya kay Jessa na wala naman doon.
Halatang alam niya agad kung sino ang nagpadala.
“Pakialamera ang kapatid mo,” sabi niya kay Paolo.
Napailing ako.
“Hindi. Siya lang ang nag-iisang tao sa pamilya n’yo na naalala na sanggol ang pinag-uusapan.”
Huminga nang malalim si Mang Rolando.
“Okay. Tapos na ang drama. Magkano ba ang kailangan mo?”
Tahimik kaming lahat.
Pati si Paolo ay napalingon sa kanya.
“Ano?”
Tanong ko.
“Sabihin mo na.”
Kinuha niya ang wallet niya.
“Magkano para ayusin natin ito?”
Hindi ako makapaniwala.
“Iniisip n’yo pera ang problema?”
“Lahat naman nadadaan sa maayos na usapan.”
“Kaya n’yo pala akong bayaran para maging nanay ng anak n’yo?”
“Hindi ko sinabi iyon.”
“Pero iyon ang ginagawa n’yo.”
Lumapit si Ate Camille sa tabi ko.
“Aalis ba kayo nang maayos o tatawag kami sa barangay?”
“Pamilya namin ang bata!” sigaw ni Aling Corazon.
Naramdaman kong kumilos si Lia sa dibdib ko.
Agad kong hininaan ang boses ko.
“Kung pamilya n’yo siya, bakit kailangan pang lalaki muna bago ninyo siya kilalanin?”
Walang sumagot.
Maya-maya, si Paolo ang nagsalita.
“Mika, tayo na lang ang mag-usap.”
“Mag-usap tayo.”
Lumapit siya sa gate.
Hindi ko binuksan.
“Mahal ko si Lia.”
“Totoo?”
“Oo.”
“Anong ginawa mo noong kailangan niya ng pangalan?”
“Mali ako.”
“Anong ginawa mo noong kailangan niya ng legal na record?”
Yumuko siya.
“Mali ako.”
“Anong ginawa mo noong ginamit ng magulang mo ang pagiging babae niya bilang dahilan para hindi mo siya kilalanin?”
Hindi na siya sumagot.
Iyon mismo ang problema.
May mga lalaking mabait kapag walang kailangang ipaglaban.
Mapagmahal kapag walang kailangang salungatin.
Responsable kapag walang kapalit.
Pero kapag dumating ang sandaling kailangan nilang pumili?
Doon mo malalaman kung sino talaga sila.
“Paolo,” sabi ko, “hindi sapat ang sabihing mahal mo ang anak mo. Kailangan mo ring kumilos na parang ama.”
“Mababayaran ko ang lahat.”
“Hindi pera lang ang pinag-uusapan.”
“Ano’ng gusto mong gawin ko?”
Sa wakas.
Iyon ang unang tamang tanong niya.
Hindi, “Bakit Santos?”
Hindi, “Ano’ng sasabihin ng pamilya?”
Hindi, “Paano ang property?”
Ano ang kailangan niyang gawin bilang ama?
“Una,” sabi ko, “ibalik mo ang ₱113,000 na kinuha mo sa savings natin nang hindi ko alam.”
Tumango siya.
“Pangalawa, magsisimula kang magbigay ng regular na suporta kay Lia. Hindi kapag naalala mo. Hindi kapag okay sa mama mo. Regular.”
Tumango ulit.
“Pangatlo, hindi mo babaguhin ang surname niya dahil lang napahiya ang pamilya mo.”
Napatingin sa akin si Aling Corazon.
“Mendoza siya!”
“Biologically, oo. Pero ang pangalan niya sa record ay Santos.”
“Pwede nating baguhin.”
“Hindi dahil gusto mo.”
Bumaling ako kay Paolo.
“Kung gusto mong kilalanin ang anak mo nang maayos, magtanong ka sa tamang opisina. Kumpletuhin mo ang legal na acknowledgment. Pero hindi nangangahulugang awtomatiko kong babaguhin ang surname niya para lang maging komportable kayo.”
“Mika…”
“Ang apelyido n’yo ang dahilan kung bakit walong beses n’yong hinayaang walang maayos na record ang batang ito.”
Nangingilid ang luha niya.
Dati, kapag nakikita kong umiiyak si Paolo, lumalambot agad ako.
Noon.
Hindi na ngayon.
“Pang-apat,” sabi ko, “hindi na kami babalik sa bahay n’yo.”
Napatingin siya sa akin.
“Paano tayo?”
“Tapos na tayo.”
Parang nawalan siya ng hangin.
“Mika…”
“Hindi dahil sa apelyido.”
“Please.”
“Hindi dahil sa mama mo.”
“Mika, pakinggan mo—”
“Tapos tayo dahil walong beses mong nagkaroon ng pagkakataong piliin kami.”
Tumigil ako.
“At walong beses mo silang pinili.”
Wala nang sinabi si Paolo.
Ilang minuto pa silang nanatili sa labas.
May mga paliwanag.
May pangako.
May mga salitang “family,” “future,” “pag-isipan mo.”
Pero hindi na ako nakipagtalo.
Hindi na kailangan.
Kinabukasan, nagpunta ako sa isang legal aid office para malinawan sa mga hakbang na dapat kong gawin tungkol sa suporta ni Lia at sa perang kinuha mula sa joint funds namin.
Dinala ko ang screenshots.
Bank statements.
Receipts.
Messages.
Hindi ako pumunta roon para gumanti.
Pumunta ako roon para matiyak na hindi na ako muling mapipilitang umasa sa mabuting kalooban ng mga taong kayang gawing bargaining chip ang sariling apo.
Nagpadala ako kay Paolo ng pormal na listahan ng gastusin ni Lia.
Formula.
Diapers.
Checkups.
Bakuna.
Gamot.
Damit.
Transportasyon.
Hindi ko dinagdagan.
Hindi ko binawasan.
Actual expenses lang.
Sa unang buwan, nagbayad siya.
Sa pangalawa, late ng apat na araw.
Pinadalhan ko siya ng paalala.
Hindi ng galit na message.
Hindi ng mahabang sermon.
Isang linya lang.
“Due na ang suporta ni Lia.”
Nagbayad siya sa araw ding iyon.
Unti-unti niyang naintindihan na hindi na ako iyong Mika na puwedeng patahimikin ng “bukas na lang.”
Samantala, mas mahirap para sa mga magulang niya ang tanggapin ang nangyari.
Dalawang linggo matapos kaming umalis, dumating sa opisina ko si Aling Corazon.
May dala siyang paper bag ng mamahaling baby clothes.
Hindi ko siya pinapasok sa work area.
Nag-usap kami sa lobby.
“Ito para kay Lia.”
Tinignan ko ang bag.
“Salamat. Pero hindi kailangan.”
“Mikaela…”
Namumugto ang mga mata niya.
“Hindi ko gustong ganito tayo.”
“Hindi rin ako.”
“Napalaki lang siguro namin ang issue tungkol sa surname.”
Napailing ako.
“Hindi surname ang issue.”
“Ano kung humingi ako ng tawad?”
“Tinatanggap ko ang tawad kung sincere.”
Bahagyang gumaan ang mukha niya.
“Pero hindi ibig sabihin no’n babalik sa dati ang lahat.”
Nawala ang ngiti niya.
“Lola ako.”
“Opo.”
“May karapatan akong makita ang apo ko.”
“Kapag maayos ang pakikitungo ninyo sa kanya.”
“Maayos naman.”
“Sinabi n’yong mas mahalagang hintayin ang lalaking anak kaysa kilalanin siya.”
Namula siya.
“Mali ang pagkakasabi.”
“Hindi pagkakasabi ang problema. Iyon ang pinaniniwalaan n’yo.”
Hindi niya maitanggi.
Bago siya umalis, inilapag niya ang paper bag sa upuan.
Hindi ko itinapon.
Hindi ko rin ibinalik.
Ginamit ni Lia ang ilang damit.
Dahil hindi kasalanan ng damit ang ginawa ng bumili.
Pero hindi rin ako nagpadala ng litrato para pasalamatan siya.
Hindi ko na kailangang patunayan na mabuting tao ako sa mga taong walang problema sa pagiging masama sa anak ko.
Makalipas ang dalawang buwan, ibinalik ni Paolo ang buong ₱113,000.
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong kaya pala niyang tumanggi sa kanyang mga magulang.
Nalaman ko kay Jessa na nag-away sila.
Matindi.
Sinabi ni Aling Corazon na hindi na niya ililipat kay Paolo ang commercial unit.
Ang sagot daw ni Paolo:
“Kung kapalit noon ang pagtanggi ko sa anak ko, sa inyo na.”
Nang marinig ko iyon, hindi ako natuwa.
Hindi rin ako na-impress.
Dapat niya iyong ginawa noong una pa.
Pero may maliit na bahagi sa akin na natuwa para kay Lia.
Kahit huli, may ama siyang nagsisimulang maintindihan kung gaano kamahal ang halaga ng duwag na desisyon.
Hindi kami nagbalikan.
Ilang beses sinubukan ni Paolo.
Nagpadala ng pagkain.
Bulaklak.
Mahahabang message.
Minsan, dumating siya sa bahay ni Ate Camille na may dalang singsing namin.
Hindi ko tinanggap.
“Hindi pa ba sapat na nagbago ako?”
tanong niya.
“Magbago ka para sa sarili mo at kay Lia.”
“Hindi para sa atin?”
“Wala nang tayo.”
Masakit iyong sabihin.
Pitong taon din iyon.
Hindi nawawala ang pitong taon dahil lang nalaman mong mali ang taong minahal mo.
May mga umagang nami-miss ko pa rin ang tunog ng paggawa niya ng kape.
May mga gabing naaalala ko kung paano niya kinakausap ang tiyan ko noong buntis ako.
May mga litrato kaming masaya talaga.
Hindi lahat kasinungalingan.
Pero natutunan kong hindi sapat na may magagandang alaala para manatili sa isang relasyong nawalan ng pundasyon.
Ang tiwala, kapag sinira nang paulit-ulit at sinasadya, hindi utang ng nasaktan na buuin.
Makaraan ang ilang buwan, kusang pinirmahan ni Paolo ang mga dokumentong kailangan para kilalanin niya si Lia bilang anak.
Hindi ko siya pinilit.
Hindi rin niya ginamit iyon bilang kondisyon para baguhin ang apelyido.
Nananatiling:
Lia Mae Santos.
Nang lumabas ang PSA copy, matagal ko iyong hinawakan.
Parang simpleng papel lang.
May pangalan.
Petsa.
Lugar ng kapanganakan.
Pangalan ko.
At mga detalye ng anak ko.
Pero sa akin, higit pa iyon sa papel.
Iyon ang unang malaking desisyong ginawa ko matapos kong tumigil sa paghihintay na piliin kami ng ibang tao.
Lumipas ang dalawang taon.
Lumipat kami ni Lia sa maliit na apartment sa Santa Rosa, limang minuto mula sa bahay ni Ate Camille.
Bumalik ako sa full-time work.
Sa gabi, nagsimula akong gumawa ng customized dessert boxes para sa mga birthday at office events.
Noong una, sampung boxes lang kada weekend.
Pagkatapos, naging dalawampu.
Pagkatapos, umabot sa puntong kinailangan kong kumuha ng part-time assistant tuwing Sabado.
Hindi ako yumaman.
Hindi rin naging perpekto ang buhay.
May mga araw na ubos ang pasensya ko.
May mga gabing nilalagnat si Lia at wala akong tulog.
May mga buwang may unexpected expenses.
Pero wala nang taong nagpaparamdam sa akin na kailangang ipagpalit ang dignidad ng anak ko sa seguridad.
Si Paolo naman ay regular na nagbibigay ng suporta.
Nakikita niya si Lia sa napagkasunduang schedule.
Sa umpisa, binabantayan ko.
Hindi dahil gusto kong ipagkait ang anak niya.
Kundi dahil gusto kong tiyakin na hindi na muling maririnig ng anak ko ang mga salitang minsang ginamit laban sa kanya.
Nang minsang sabihin ni Aling Corazon sa harap ko:
“Sayang, kung Mendoza sana ang surname mo…”
Agad kong kinuha si Lia.
Hindi ako sumigaw.
Sinabi ko lang:
“Kapag inulit n’yo iyan, matatapos ang visit.”
Hindi niya na inulit.
Unti-unti siyang natutong magdala ng prutas imbes na opinyon.
Natuto si Mang Rolando na huwag pag-usapan ang “lalaking tagapagmana.”
At natuto si Paolo na kapag may sinabi akong boundary, hindi iyon simula ng negotiation.
Isang hapon, tatlong taon na si Lia, nagsusulat kami ng pangalan niya sa isang activity sheet.
Malalaki at tabingi ang mga letra niya.
L.
I.
A.
Pagkatapos, kinopya niya ang surname.
S-A-N-T-O-S.
Tinuro niya iyon.
“Mommy, same tayo.”
Ngumiti ako.
“Oo.”
“Bakit hindi same kay Daddy?”
Napahinto ako.
Alam kong darating ang tanong na iyon.
Ayokong lumaki siyang galit sa ama niya.
Ayokong dalhin niya ang bigat ng kasalanan ng mga matatanda.
Kaya simple lang ang sagot ko.
“Noong baby ka, Mommy ang nag-asikaso ng papers mo. Kaya surname ni Mommy ang ginamit natin.”
Nag-isip siya.
“Maganda?”
“Maganda.”
“Daddy loves me?”
Napatingin ako sa kanya.
“Oo. At kailangan niyang ipakita iyon palagi.”
Tumango siya na parang sapat na ang sagot.
Pagkatapos, bumalik siya sa pagkukulay ng araw na kulay purple.
Natawa ako.
“Anak, yellow ang sun.”
“No. Purple today.”
“Okay.”
Purple today.
Bakit nga naman hindi?
Habang pinapanood ko siya, naalala ko iyong hapon sa municipal hall.
Iyong bawat minutong tinitingnan ko ang oras.
4:54.
4:56.
4:58.
4:59.
Akala ko noon, ang pinakamalaking kabiguan ko ay ang pagsara ng system bago namin maiparehistro ang anak namin.
Hindi ko alam na iyon pala ang minutong nagbukas sa mata ko.
Kung nakarating si Paolo sa counter nang mas maaga…
Kung hindi ko nakita ang wallet sa bulsa niya…
Kung hindi nagsalita si Jessa…
Malamang pinirmahan niya ang papel.
Malamang Mendoza ang apelyido ni Lia.
Malamang umuwi ako sa bahay nila na patuloy na naniniwalang sunod-sunod lang kaming malas.
At baka hanggang ngayon, bawat desisyon para sa anak ko ay kailangan ko pang ipagpaalam sa mga taong minsang naniniwalang mas mababa ang halaga niya dahil babae siya.
Kaya hindi ko na kinamumuhian ang alas-singko ng hapong iyon.
Hindi iyon ang oras na nahuli kami.
Iyon ang oras na nahuli ko sila.
At doon nagsimula ang buhay naming dalawa ni Lia na hindi na kailangang maghintay sa isang lalaking naglalakad nang mabagal habang nauubos ang oras namin.
Ngayon, kapag may nagtatanong kung bakit Santos ang apelyido ng anak ko, hindi ako nagkukuwento nang mahaba.
Ngumingiti lang ako.
Dahil alam ko ang sagot.
Santos ang apelyido niya dahil noong kailangan niyang magkaroon ng pangalan, may isang taong hindi nagdahilan.
Hindi nagkunwaring nakalimot.
Hindi naghintay ng mas “karapat-dapat” na anak.
Hindi tumingin sa lupa, ari-arian, o kung babae ba siya o lalaki.
Pumunta lang sa counter.
Pumirma.
At pinili siya.
Ang nanay niya.
