AKALA NG BIYENAN KO, PERA LANG ANG KATUMBAS NG PAGIGING MANUGANG KO—PERO NANG MALAMAN NIYANG AKO PALA ANG DOKTOR NA HINAHANAP NG PINAKAMAYAMANG NEGOSYANTE SA MAYNILA, HULI NA ANG LAHAT
“Kung nakatira ka sa bahay namin, dapat sa akin mo ibigay ang buong suweldo mo!”
Iyon ang unang sinabi ng biyenan ko tatlong araw lamang matapos ang kasal namin.
Hawak niya ang isang pulang passbook habang nakaupo sa sala, para bang hindi ako manugang kundi isang empleyadong kailangang magsumite ng buwanang kita.
Ang mas masakit? Naroon sa kusina ang asawa kong si Miguel, nagtitimpla ng kape. Naririnig niya ang bawat salita, pero ni minsan ay hindi niya ako ipinagtanggol.
Ako si Sofia Reyes, isang emergency medicine physician sa isang malaking pampublikong ospital sa Metro Manila. Sa loob ng maraming taon, nakasanayan kong harapin ang mga pasyenteng nasa bingit ng kamatayan. Hindi ako natatakot sa dugo, sa mahabang operasyon, o sa mga gabing walang tulog.
Pero hindi ko inakalang ang pinakamahirap kong labanan ay magsisimula sa loob mismo ng bahay na pinasok ko bilang asawa.
Tatlong araw bago ang pangyayaring iyon, unang beses akong naghapunan sa bahay ng pamilya ni Miguel.
Habang kumakain kami, biglang nagtanong ang kaniyang ina, si Doña Teresa.
“Sofia, magkano nga pala ang kinikita mo kada buwan sa ospital?”
Bahagyang natigilan ang kamay ko sa paghawak ng kutsara.
Sa ilalim ng mesa, marahan akong sinipa ni Miguel. Nang lingunin ko siya, bahagya siyang ngumiti na para bang sinasabing, Sabihin mo na lang ang kahit anong halaga.
Kaya sumagot ako nang mahinahon.
“Mga ₱75,000 po sa karaniwang buwan. Minsan, mas mataas kapag maraming duty.”
Ang totoo, umabot sa halos ₱145,000 ang netong natanggap ko noong nakaraang buwan. Kasama roon ang overtime, surgical assistance, at iba pang professional allowances.
Hindi ko lang gustong pag-usapan ang buong kita ko sa hapag-kainan.
Tumango si Doña Teresa at dinagdagan ng karne ang plato ng kaniyang anak.
Akala ko, tapos na ang usapan.
Nagkamali ako.
Tatlong araw matapos ang kasal, Linggo ng umaga, bumalik ako sa pagtulog matapos ang sunod-sunod na duty. Ngunit bandang alas-diyes, nagising ako sa malakas na katok.
Pagbukas ko ng pinto, naroon si Doña Teresa. Nakaayos ang buhok, nakasuot ng mamahaling bestida, at may hawak na pulang passbook.
“Anak, may mahalaga lang tayong pag-uusapan.”
Hindi ko alam kung bakit biglang nanlamig ang pakiramdam ko.
Naupo kami sa sala. Inilapag niya ang passbook sa mesa.
“Ang bahay na ito ay binili namin ng tatay ni Miguel sa halagang ₱18 milyon. Halos ₱1.2 milyon naman ang ginastos namin sa pagpapagawa at mga gamit.”
Itinuro niya ang malawak na sala, ang mga mamahaling kurtina, at ang malaking telebisyon.
“Lahat ng iyan, pinaghirapan namin. Ngayon, nakatira ka na rito. Hindi mo kailangang magbayad ng renta, kuryente, tubig, o pagkain.”
Ngumiti siya, pero walang init ang mga mata niya.
“Kaya naisip ko, simula ngayong buwan, sa akin mo na lang ibigay ang buong suweldo mo. Ako ang mag-iipon para sa pamilya. Mas mabuti nang iisang tao ang humahawak ng pera.”
Sandali akong natahimik.
“Ma, ibig ninyong sabihin, lahat po ng kinikita ko?”
“Oo naman. Hindi ba ganoon ang ginagawa ng mga babaeng maayos ang pagpapalaki?”
Tiningnan ko ang passbook.
“Pati po ba ang suweldo ni Miguel, sa inyo rin mapupunta?”
Biglang nawala ang ngiti niya.
“Iba ang sitwasyon ng anak ko. Marami siyang gastusin sa trabaho, kotse, at pakikisalamuha sa mga kliyente.”
“Pero pareho naman po kaming nagtatrabaho.”
“Babae ka, Sofia. Ano ba ang kailangan mong gastusan? Hindi mo naman kailangang bumili ng mamahaling gamit araw-araw.”
Huminga ako nang malalim.
“Ma, nagpapasalamat po ako na tinanggap ninyo ako rito. Pero ang suweldo ko ay pinaghirapan ko sa mga gabing halos hindi ako nakakauwi. May mga pagkakataong tatlumpu’t anim na oras akong gising dahil sa mga emergency.”
“Hindi ko po kayang ibigay ang buong kita ko.”
Biglang nagbago ang mukha niya.
“Kung ganoon, hindi ka pa pala marunong makisama sa pamilya!”
“Handa po akong mag-ambag sa gastusin ng bahay. Maaari tayong magtakda ng patas na halaga. Pero hindi ko po isusuko ang buong suweldo ko.”
Malakas niyang ibinaba ang tasa sa mesa.
“Ganito ka pala pagkatapos mong mapakasal sa anak ko!”
Sa kusina, patuloy pa rin ang tunog ng kutsarita sa tasa.
Walang Miguel na lumabas.
Tumayo ako at kinuha ang baso ng tubig.
“Ma, pinakasalan ko si Miguel. Hindi ang bahay ninyo. Kung kailangan kong ibigay ang buong suweldo ko para magkaroon ako ng karapatang tumira rito, baka kailangan nating pag-isipan kung ano talaga ang ibig sabihin ng pamilyang sinasabi ninyo.”
Tumayo siya nang mabilis at pumasok sa kuwarto.
Ilang sandali pa, saka lamang lumabas si Miguel dala ang kape.
“Ano’ng nangyari? Nag-away kayo ni Mama?”
Napatingin ako sa kaniya.
“Nasa kusina ka. Hindi mo ba narinig?”
Umupo siya sa tabi ko.
“Ganoon lang talaga si Mama. Tradisyonal ang pananaw niya. Huwag mo na lang dibdibin.”
“Tradisyonal ba ang sapilitang pagkuha ng buong suweldo ng manugang?”
Napabuntong-hininga siya.
“Kakausapin ko siya. Sasabihin kong kalahati na lang ang ibigay mo.”
Napatawa ako nang mahina, pero walang saya sa tawang iyon.
“Kung ganoon, magkano ang ibibigay mo sa kaniya mula sa sarili mong suweldo?”
Hindi siya sumagot.
Doon ko unang naramdaman na hindi simpleng hindi pagkakaunawaan ang nangyayari.
May alam si Miguel. O baka may bahagi siya sa planong hindi ko pa nauunawaan.
Kinahapunan, umalis ako upang maghanda para sa operasyon kinabukasan. Sa may pintuan, narinig ko ang komento ng biyenan ko.
“Hindi mo naman kailangang magtrabaho nang ganoon katindi para lang sa ₱75,000.”
Hindi ako lumingon.
“Para sa akin po, sulit iyon. Dahil alam kong kaya kong mabuhay kahit walang umaalalay sa akin.”
Sa ospital, ikinuwento ko ang nangyari sa kaibigan kong si Carla.
“Hindi pera lang ang gusto ng biyenan mo,” sabi niya. “Sinusubukan niyang alamin kung hanggang saan ka niya kayang kontrolin.”
Hindi ako sumagot.
Dahil may mas malaking problemang naghihintay sa akin.
Kinabukasan, matapos ang isang matagumpay na emergency operation, nakatanggap ako ng mensahe mula sa isang hindi kilalang numero.
“Magandang araw, Dra. Sofia Reyes. Ako si Daniel Cruz, executive assistant ni Mr. Antonio Villanueva. Nais po kayong makausap ng aming chairman tungkol sa isang proyektong pangkalusugan.”
Si Antonio Villanueva ang may-ari ng isa sa pinakamalalaking grupo ng mga kumpanya sa bansa.
Hindi ko alam kung bakit ako ang pinili niya, ngunit pumayag akong makipagkita.
Nang gabing iyon, bumalik ako sa bahay ng mga biyenan ko.
Maayos ang tono ni Doña Teresa. May nakahandang hapunan, at tila wala kaming naging pagtatalo.
“Anak, pinag-isipan ko ang sinabi mo,” sabi niya.
Inilapag ko ang bag ko at naupo.
“Kung ganoon, Ma, may mungkahi ako. Magbibigay ako ng ₱20,000 kada buwan para sa mga gastusin sa bahay. Kuryente, tubig, pagkain, at iba pang pangangailangan. Kung may kulang, pag-uusapan natin.”
Tumaas ang kilay niya.
“Dalawampung libo lang?”
“Makatarungan po iyon para sa akin.”
Biglang sumabat si Miguel.
“Sofia, huwag mo namang gawing negosyo ang pamilya natin!”
Tumingin ako sa kaniya.
“Kung hindi negosyo ang tingin ninyo rito, bakit suweldo ko ang pinag-uusapan natin mula nang ikasal tayo?”
Bago siya makasagot, tumunog ang telepono ng kaniyang ina.
Pagkasagot niya, biglang nagbago ang kaniyang mukha.
“Ano? Si Antonio Villanueva mismo?”
Napatayo siya, saka tumingin sa akin na para bang ngayon lamang niya ako nakita.
“Sandali lang. Ano ang sinabi ninyo? Si Sofia Reyes ang doktor na gusto niyang makausap?”
Natahimik ang buong sala.
Pagkababa niya ng telepono, lumapit siya sa akin.
“Sofia… bakit ka kilala ni Mr. Villanueva?”
Hindi ako agad sumagot.
Dahil sa sandaling iyon, may isa pang mensaheng dumating sa telepono ko.
“Dra. Reyes, may mahalaga po kaming dokumentong kailangan ninyong makita bago ang inyong pagpupulong. Tungkol ito sa inyong asawa.”
At nang buksan ko ang kalakip na dokumento, nakita ko ang pangalan ni Miguel sa isang kasunduang hindi ko kailanman pinirmahan.
PART2
Nang buksan ko ang dokumento, para akong binuhusan ng malamig na tubig.
Nakalagay sa unang pahina ang pangalan ni Miguel Santos, ang pangalan ko, at isang kasunduang may kinalaman sa isang malaking proyektong pangkalusugan.
May nakasulat na plano para sa pagtatatag ng isang pribadong medical center sa Quezon City. Nakalista rin ang mga inaasahang mamumuhunan, ang mga responsibilidad ng bawat panig, at ang mga pondong kailangang ilaan.
Sa ibaba ng dokumento, may pangalan ko.
May pirma ring kahawig ng sa akin.
Pero hindi ako ang lumagda roon.
“Miguel,” mahinahon kong sabi, “ano ito?”
Lumapit siya at nang makita ang screen ng telepono ko, biglang nawala ang kulay ng kaniyang mukha.
“Hindi iyan ang iniisip mo.”
“Kung ganoon, ipaliwanag mo.”
Tumingin siya sa kaniyang ina, saka muling bumaling sa akin.
“May isang proyekto ang kumpanya namin. Kailangan namin ng doktor na may karanasan sa emergency medicine. Nabanggit ko ang pangalan mo sa mga kasamahan ko.”
“At ginamit mo ang pangalan ko sa isang kasunduang hindi ko pinirmahan?”
“Hindi pa naman pinal ang dokumento!”
“Hindi iyon ang tanong ko.”
Tahimik siyang napatingin sa sahig.
Sa unang pagkakataon mula nang ikasal kami, nakita kong wala siyang maibigay na sagot na makapagtatanggol sa sarili niya.
Kinuha ko ang telepono ko at tinawagan si Daniel Cruz, ang assistant ni Mr. Villanueva.
“Daniel, nakita ko na ang dokumento. Hindi ako pumayag sa proyektong ito, at hindi ko pinahintulutang gamitin ang pangalan o pirma ko.”
“Salamat sa paglilinaw, Doktora. Ipinapadala na namin sa legal department ang inyong pahayag. Huwag po kayong mag-alala, walang kasunduang ituturing na pahintulot ninyo nang walang wastong pagpapatunay.”
Pagkababa ko ng tawag, nagsalita si Doña Teresa.
“Sandali, Sofia. Huwag nating palakihin ang bagay na ito. Mag-asawa kayo. Dapat nagkakaisa kayo.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Ma, ang pagkakaisa ay hindi nangangahulugang puwedeng gamitin ang pangalan ko nang walang pahintulot.”
“Pero pamilya na kayo!”
“Kung pamilya kami, bakit kailangan kong malaman ang mga bagay na ito mula sa isang estranghero?”
Walang nakasagot.
Noong gabing iyon, hindi ako nakatulog sa bahay ng mga Santos. Bumalik ako sa dormitoryo ng ospital, kung saan mas payapa pa ang isang maliit na kuwartong pinagsasaluhan namin ni Carla kaysa sa malawak na bahay na iyon.
Kinabukasan, nakipagkita ako kay Mr. Villanueva sa kaniyang opisina.
Isang lalaking nasa edad sisenta ang sumalubong sa akin. Simple ang kaniyang kasuotan, ngunit kapansin-pansin ang awtoridad sa bawat kilos niya.
“Dra. Reyes, salamat sa pagpunta. Nabasa ko ang iyong mga ulat tungkol sa pangangailangan ng mga emergency department sa mga pampublikong ospital.”
Inilapag niya ang isang folder sa mesa.
“Matagal na naming pinag-aaralan ang isang proyektong magbibigay ng mas mabilis na emergency response, mas mahusay na kagamitan, at pagsasanay sa mga medical team. Inirekomenda ka ng ilang eksperto dahil sa iyong trabaho.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Akala ko po, tungkol ito sa isang pribadong medical center.”
“Bahagi iyon ng orihinal na panukala. Ngunit ang kailangan namin ay hindi lamang isang doktor na magagamit ang pangalan. Kailangan namin ng isang taong kayang magdisenyo ng sistemang makatutulong sa mga pasyenteng hindi kayang magbayad ng mamahaling ospital.”
Iyon ang dahilan kung bakit ako interesado sa proyekto.
Hindi ako nangangarap na yumaman sa pamamagitan ng pangalan ko. Ang gusto ko ay magkaroon ng mas maayos na emergency facilities, lalo na para sa mga pamilyang walang kakayahang magbayad ng pribadong pangangalaga.
“Kung papayag po akong tumulong, gusto kong malinaw ang aking tungkulin at mga kondisyon,” sabi ko. “Walang gagamit ng pangalan ko nang walang pahintulot. At kailangang may malinaw na bahagi ang proyekto para sa mga pasyenteng nangangailangan ng tulong.”
Ngumiti si Mr. Villanueva.
“Iyan mismo ang dahilan kung bakit nais kitang makausap.”
Hindi niya ako inalok ng posisyon dahil asawa ako ni Miguel. Sa katunayan, hindi niya alam na kasal na kami nang una akong irekomenda sa kaniya.
Ang pangalan ko ay dumating sa kaniyang mesa dahil sa mga ulat tungkol sa aking trabaho, sa mga emergency procedure na pinamunuan ko, at sa isang panukalang isinulat ko para mapabilis ang pagtugon sa mga kritikal na pasyente.
Sa madaling salita, hindi ko kailangan ang apelyido ng asawa ko upang mapansin.
Kailangan ko lamang ng pagkakataong maipakita ang sarili kong kakayahan.
Bago matapos ang pagpupulong, ipinaliwanag sa akin ng legal team na kailangan nilang imbestigahan kung sino ang gumawa ng dokumentong may hindi awtorisadong pirma.
Hindi ako humingi ng espesyal na pagtrato. Hiniling ko lamang na sundin ang tamang proseso.
Nang gabing iyon, tinawagan ako ni Miguel.
“Sofia, kailangan nating mag-usap.”
“Makikinig ako.”
“Hindi ko intensiyong saktan ka. Gusto ko lang mapabilis ang proyekto. May pagkakataon kasi akong ma-promote kung makukuha namin ang kontrata.”
“Kaya ginamit mo ang pangalan ko?”
“Akala ko, papayag ka rin naman.”
“Pero hindi mo ako tinanong.”
Matagal siyang natahimik.
Pagkatapos, sinabi niya ang mga salitang tuluyan nang nagpabago sa pananaw ko sa aming kasal.
“Alam mo naman kung gaano kahalaga sa akin ang trabaho ko. Kung nakipagtulungan ka sana agad, hindi na tayo nagkaroon ng ganitong problema.”
Doon ko naunawaan ang lahat.
Para sa kaniya, hindi mahalaga kung pumayag ako. Ang mahalaga ay kung nakatutulong ako sa kaniyang mga plano.
At hindi lamang sa proyekto.
Sa bahay, sa pera, at sa relasyon namin, iisa ang inaasahan niya: na ako ang mag-aadjust.
“May isa pa akong gustong malaman,” sabi ko. “Bakit gusto ng nanay mo ang buong suweldo ko?”
“Para raw sa pamilya.”
“Kung para sa pamilya, bakit hindi ka rin niya hinihingan ng buong suweldo mo?”
Hindi siya sumagot.
“Bakit kailangan kong patunayan na karapat-dapat akong tumira sa bahay ninyo, samantalang ikaw ay hindi kailangang magpaliwanag sa akin tungkol sa perang kinikita mo?”
“Sofia, huwag na nating palalain.”
“Hindi ako ang nagpalala nito, Miguel. Ako ang taong sa wakas ay nagtatanong.”
Pinutol ko ang tawag.
Sa sumunod na mga araw, mas naging malinaw ang lahat.
Sa tulong ng legal department, nalaman naming ipinasa ni Miguel ang pangalan ko bilang potensyal na medical adviser sa proyekto nang walang pormal na pahintulot. Ang dokumentong nakita ko ay bahagi ng isang panukala, hindi pa isang pinal na kontrata. Gayunman, ang paggamit ng aking pirma nang walang pahintulot ay isang seryosong usapin na kailangang siyasatin.
Hindi ko ipinagkalat ang nangyari. Hindi ko rin ginamit ang impluwensiya ni Mr. Villanueva upang sirain ang karera ni Miguel.
Hiniling ko lamang na itama ang rekord at sundin ang proseso.
Makalipas ang isang linggo, ipinatawag si Miguel ng kaniyang kumpanya upang magpaliwanag. Hindi ko alam kung ano ang magiging resulta ng kanilang imbestigasyon, at hindi ko iyon kailangang kontrolin.
May sarili akong trabahong dapat gawin.
Sa ospital, natapos ko ang mga kinakailangang ulat para sa pagpili ng susunod na deputy chief ng Emergency Department. Hindi ako umasa sa koneksiyon. Iniharap ko ang aking mga rekord, mga kasong pinangasiwaan, at plano para mapabuti ang serbisyo sa mga pasyente.
Makalipas ang ilang araw, tinawagan ako ng medical director.
“Sofia, congratulations. Ikaw ang napili naming deputy chief.”
Napapikit ako sandali.
Hindi dahil sa titulo, kundi dahil sa lahat ng gabing halos hindi ako nakatulog, sa mga pasyenteng ipinaglaban ko, at sa mga panahong kailangan kong magpatuloy kahit pagod na pagod na ako.
May halaga pala ang lahat ng iyon, kahit walang nakakakita.
Samantala, sa bahay ng mga Santos, lalong lumala ang tensiyon.
Tinawagan ako ni Doña Teresa.
“Sofia, umuwi ka na. Pag-usapan natin nang maayos ang problema ninyo ni Miguel.”
“Ma, hindi ako makababalik sa dating sitwasyon.”
“Pamilya ka namin.”
“Kung pamilya ninyo ako, sana hindi ninyo itinuring na utang ang karapatang tumira ako sa bahay ninyo.”
“Hindi naman namin sinabing utang!”
“Sinabi ninyong dahil nakatira ako roon, kailangan kong ibigay ang buong suweldo ko. Hindi iyon simpleng ambag sa gastusin.”
Natahimik siya.
Pagkaraan ng ilang segundo, mahina niyang sinabi, “Akala ko, kapag ikaw ang humawak ng pera, mas magiging matatag ang pamilya.”
“Ma, ang katatagan ng pamilya ay hindi nakasalalay sa kung sino ang may hawak ng pera. Nakasalalay iyon sa tiwala at paggalang.”
Wala siyang naisagot.
Hindi ko alam kung naunawaan niya ang sinabi ko. Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi ko na kailangang hintayin ang kaniyang pagsang-ayon upang manindigan sa sarili ko.
Makalipas ang dalawang linggo, nakipagkita ako kay Miguel sa isang maliit na café malapit sa ospital.
Pagod ang mukha niya. Wala ang dating kumpiyansa sa kaniyang mga mata.
“Miss na kita,” sabi niya.
Matagal ko siyang tiningnan.
“Miss mo ba ako, o nami-miss mo ang buhay noong lagi akong pumapayag?”
Napayuko siya.
“Alam kong nagkamali ako. Dapat pinigilan ko si Mama. Dapat tinanong kita bago ko ginamit ang pangalan mo. Hindi ko naisip kung gaano ka masasaktan.”
“Hindi lang ito tungkol sa dokumento, Miguel. Tungkol ito sa paraan ng pagtingin mo sa akin.”
“Puwede pa ba nating ayusin?”
Hindi ako agad sumagot.
Minsan, ang pinakamahirap na desisyon ay hindi ang pag-alis sa isang taong nanakit sa iyo. Ang pinakamahirap ay tanggapin na ang taong minahal mo ay maaaring hindi ang taong inaakala mong kilala mo.
“Hindi ko kayang ipagpatuloy ang kasal natin sa ganitong kalagayan,” sabi ko. “Kailangan ko ng panahon at distansiya. At kailangan mong matutuhang akuin ang responsibilidad sa mga desisyon mo.”
Hindi ako humingi ng paghihiganti. Hindi ko rin ipinangakong babalik ako.
Naghiwalay kami ng landas nang walang sigawan.
Sa mga sumunod na buwan, dumaan kami sa legal na proseso para sa aming paghihiwalay at sa pag-aayos ng mga usaping may kinalaman sa dokumento. Hindi naging madali ang lahat, ngunit unti-unti kong nabawi ang kapayapaang matagal kong ipinagpaliban.
Naging bahagi ako ng proyektong pangkalusugan ni Mr. Villanueva, ngunit malinaw ang aking papel at mga responsibilidad. Kasama sa unang programa ang pagsasanay sa mga emergency responder at pagbibigay ng suportang medikal sa mga pasyenteng hindi kayang tustusan ang kanilang pangangalaga.
Sa araw ng paglulunsad, nakatayo ako sa harap ng mga doktor, nars, at mga kinatawan ng komunidad.
Wala akong mamahaling alahas. Wala akong kasamang asawa upang ipakilala ako.
Nandoon ako dahil sa sarili kong pangalan.
Pagkatapos ng programa, lumapit sa akin si Carla at niyakap ako.
“Alam mo, Sofia, dati akala ko ang pinakamatapang na tao ay iyong kayang lumaban sa lahat.”
Ngumiti ako.
“At ngayon?”
“Ngayon alam kong minsan, ang pinakamatapang ay iyong marunong umalis sa lugar na patuloy siyang pinapaliit.”
Napatingin ako sa mga taong unti-unting umaalis sa bulwagan.
Maraming bagay ang nawala sa akin sa maikling panahon: ang paniniwala ko sa aking kasal, ang ideya ng isang perpektong pamilya, at ang pag-asang sapat ang pagmamahal upang ayusin ang lahat.
Pero may mga bagay din akong nakuha.
Natutuhan kong hindi kailangang patunayan ang sariling halaga sa pamamagitan ng pagsasakripisyo ng lahat. Hindi ko kailangang ipamigay ang pinaghirapan ko upang matawag na mabuting asawa. At hindi ko kailangang magtiis sa kawalan ng respeto upang mapanatili ang isang tahanan.
Dahil ang tunay na tahanan ay hindi lamang isang bahay na may mamahaling kasangkapan at mataas na bakod.
Ito ay isang lugar kung saan ligtas kang magsalita, malaya kang magpasya, at hindi kailangang bilhin ang karapatang igalang.
At higit sa lahat, natutuhan kong ang pagmamahal na may kasamang kontrol ay hindi tunay na pagmamahal.
Mensahe ng kuwento: Huwag mong hayaang ang ibang tao ang magtakda ng halaga mo batay sa perang kinikita mo, sa bahay na tinitirhan mo, o sa mga sakripisyong kaya mong ibigay. Ang tunay na pagmamahal ay hindi humihingi ng ganap na pagsuko sa iyong sarili. Ang isang matatag na relasyon ay binubuo ng tiwala, paggalang, at patas na pananagutan. At kung kailangan mong piliin sa pagitan ng pagpapanatili ng isang relasyon at pagpapanatili ng iyong dignidad, tandaan mong hindi ka makasarili dahil pinili mong igalang ang iyong sarili.
