“HULING LARAWAN BILANG MAGKAIBIGAN”: Matapos ang 37 Taong Pagkakaibigan, Isang Liham Mula sa Yumaong Asawa Ko ang Nagbunyag ng Sikretong Sumira sa Buong Buhay Ko—At Ang Batang Kumakatok sa Pinto ang Magpapabago sa Lahat
“Linda, magpapakuha muna tayo ng huling litrato bilang magkaibigan.”
Iyon ang sinabi sa akin ni Susan, ang babaeng itinuring kong kapatid sa loob ng tatlumpu’t pitong taon, habang nakatayo kami sa tabing-dagat ng Batangas.
Nang tanungin ko kung bakit “huli,” ngumiti siya at bumulong, “Dahil bukas, malalaman mo na kung sino talaga ako sa buhay mo.”
Hindi ko alam na kinabukasan, ang lihim ng pinakamamahal kong asawa ang dudurog sa puso ko—at isang batang hindi ko kailanman nakita ang magpapabago sa lahat ng pinaniniwalaan ko.
Pitong taong gulang pa lamang kami nang maging magkaibigan sina Susan at ako.
Magkatabi kami sa school bus, magkasalo sa baon, at madalas matulog sa bahay ng isa’t isa kapag walang pasok. Kapag may problema ako, si Susan ang unang nakaaalam. Kapag umiiyak siya dahil sa gulo sa kanilang pamilya, sa bahay namin siya tumatakbo.
Madalas sabihin ng mga nanay namin, “Bakit pa kayo maghahanap ng kapatid? Nandiyan na kayo sa isa’t isa.”
Lumipas ang mga taon. Nagpakasal ako kay Michael, isang mabait at masipag na inhinyero. Nag-asawa rin si Susan, ngunit hindi nagtagal ang pagsasama nila.
Nang maghiwalay sila, ako ang nag-alaga sa kaniya. Nang mamatay ang asawa ko halos isang taon na ang nakalilipas, si Susan naman ang halos araw-araw na dumalaw sa akin.
Siya ang nagdadala ng pagkain kapag wala akong ganang magluto. Siya ang sumasagot sa telepono kapag hindi ko kayang makipag-usap sa ibang tao. Siya rin ang kasama kong nag-ayos ng mga damit ni Michael bago ang libing.
May sarili siyang susi sa bahay namin.
Hindi ko iyon kailanman kinuwestiyon.
Paano ko paghihinalaan ang babaeng nakasama ko mula pagkabata?
Kaya nang yayain niya akong magbakasyon nang isang linggo sa isang tahimik na resort sa Batangas, pumayag ako.
“Linda, kailangan mong huminga,” sabi niya. “Hindi puwedeng puro lungkot na lang ang buhay mo.”
Sa unang anim na araw, naging katulad lamang iyon ng dati naming bakasyon noong kabataan namin.
Nagkakape kami sa balkonahe, naglalakad sa dalampasigan, at nagkukuwentuhan tungkol sa mga panahong wala pa kaming iniintinding bayarin, trabaho, o responsibilidad.
Minsan, napapangiti ako habang naaalala ang mga kalokohan namin noong estudyante pa kami.
Akala ko, unti-unti na akong gumagaling.
Hanggang dumating ang huling hapon.
Habang papalubog ang araw, lumapit si Susan at kinuha ang cellphone ko.
“Halika. Mag-picture tayo.”
Tumabi ako sa kaniya.
“Isa pa? Ang dami na nating litrato!”
Umiling siya.
“Hindi. Ito na ang huli.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Anong ibig mong sabihin?”
Tinanggal niya ang salaming pang-araw niya. Namumula ang kaniyang mga mata, ngunit hindi siya umiiyak.
“Ang huli nating litrato bilang magkaibigan.”
Biglang nawala ang ngiti ko.
“Susan, ano bang nangyayari sa iyo?”
Sa halip na sumagot, idinikit niya ang balikat niya sa akin. Itinaas ko ang cellphone at pinindot ang camera.
Pareho kaming nakangiti sa litrato.
Pero nang tingnan ko ang kamay niyang nakahawak sa braso ko, napansin kong nanginginig iyon.
“May sakit ka ba? May problema ba?”
Tumingin siya sa malawak na dagat.
“Bukas, malalaman mo kung sino talaga ako sa buhay mo.”
Buong gabi akong hindi nakatulog.
Paulit-ulit kong tinanong ang sarili ko kung may nagawa ba akong mali. Baka may utang siya. Baka may malubhang sakit. Baka may matagal na siyang problemang hindi masabi sa akin.
Pero bakit kailangang tapusin ang pagkakaibigan namin sa ganoong paraan?
Kinabukasan, maaga akong bumangon.
Pagpasok ko sa sala ng aming inuupahang villa, nakita kong nakabihis na si Susan. Nakatayo sa tabi ng pinto ang kaniyang maleta.
Sa mesa ay may isang makapal na sobreng kulay krema.
Nang makita ko ang pangalan sa harap nito, nanghina ang mga tuhod ko.
LINDA.
Sulatan iyon ni Michael.
Nakilala ko agad ang sulat-kamay niya—ang parehong sulat na nakikita ko noon sa mga love letter, birthday card, at maliliit na papel na iniiwan niya sa kusina.
Halos isang taon ko nang hindi nakikita ang sulat-kamay na iyon.
Inabot ko ang sobre, ngunit mabilis na ipinatong ni Susan ang kamay niya rito.
“Bago mo buksan iyan, may kailangan muna akong sabihin.”
Tiningnan ko siya.
“Ano ang ginawa mo?”
Biglang nangilid ang luha niya.
“Mahal ko rin siya, Linda.”
Parang tumigil ang mundo.
“Ano?”
“Matagal na.”
Napaatras ako.
“Hindi. Huwag mong sabihin iyan.”
“Linda, pakinggan mo muna ako—”
“HUWAG!”
Sa isang iglap, nagbalikan sa isip ko ang lahat.
Si Susan na malayang pumapasok sa bahay namin. Si Susan na alam kung anong kape ang iniinom ni Michael. Si Susan na laging nasa tabi niya tuwing may salu-salo. Si Susan na tumulong pa sa akin na pumili ng isusuot ng asawa ko sa huling paglalakbay niya.
Nanginginig ang mga kamay ko.
“Gaano katagal?”
Napayuko siya.
“Labimpitong taon.”
Napahawak ako sa bibig ko.
Labimpitong taon.
Hindi isang pagkakamali. Hindi isang gabing dulot ng kalasingan.
Labimpitong taon ng pagsisinungaling ng dalawang taong pinakamamahal ko.
“Pinagtaksilan ninyo ako sa sarili kong bahay?”
Hindi siya sumagot.
“May iba pa bang hindi ko alam?”
Dahan-dahan niyang inalis ang kamay sa ibabaw ng sobre.
“Buksan mo.”
Pinunit ko ang gilid nito. Sa loob ay may liham at isang lumang litrato.
Sa larawan, mas bata sina Michael at Susan. Nakatayo sila sa harap ng isang bahay, magkatabi at nakangiti.
Sa pagitan nila ay may isang batang babae na marahil ay pito o walong taong gulang.
Hindi ko siya kilala.
Nanginginig kong binaligtad ang litrato.
Tatlong salita ang nakasulat sa likod, gamit ang sulat-kamay ng aking asawa:
“Ang anak natin, si Emily.”
Napatingin ako kay Susan.
Hindi siya gumalaw.
At bago pa ako makapagsalita, may kumatok sa pintuan ng villa.
Pinunasan ni Susan ang kaniyang mga luha at tumingin sa akin.
“Dumating na siya.”
Binuksan niya ang pinto.
At nang makita ko kung sino ang nakatayo roon, halos mabitawan ko ang litrato—dahil ang batang babae sa lumang larawan ay hindi na bata.
Nakatayo siya sa harap ko, hawak ang isa pang sobre.
At ang unang salitang lumabas sa kaniyang bibig ay—
“Tita Linda, may kailangan po akong sabihin tungkol sa pagkamatay ni Papa.”
BAHAGI 2 — BUONG KUWENTO PARA SA WEBSITE
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
“Papa?”
Tumango ang dalaga. Mga dalawampu’t apat na taong gulang na siya, may mahabang buhok na nakatali sa likod at mga matang halos kapareho ng kay Michael.
Iyon ang unang bagay na napansin ko.
Ang ikalawa ay ang maliit na peklat sa ibabaw ng kaliwang kilay niya.
May ganoon ding peklat si Michael mula nang maaksidente siya sa bisikleta noong bata pa kami.
“Pasok ka muna,” mahinang sabi ni Susan.
Ngunit hindi ako tumingin sa kaniya.
“Teka. Sino ka?”
Huminga nang malalim ang dalaga.
“Ako po si Emily Reyes. Anak ako ni Michael.”
Napapikit ako.
Hindi ko kailangang marinig ang paliwanag para malaman kung sino siya. Nasa kamay ko pa ang litrato nilang tatlo.
Ngunit may isang bagay na hindi ko maintindihan.
“Bakit ngayon ka lang dumating?”
Napaluha si Emily.
“Dahil po sinabi ni Papa na kapag wala na siya, saka ko lang kayo dapat puntahan. Pero may mga bagay po akong nalaman pagkatapos ng libing niya. Mga bagay na hindi ko na kayang itago.”
Bumaling ako kay Susan.
“Umupo kayong dalawa.”
Hindi ko alam kung saan nanggaling ang lakas ko. Ilang minuto lamang ang nakalipas, pakiramdam ko ay wala nang matitirang bahagi ng buhay kong hindi nasira. Ngunit ngayong kaharap ko sila, may isang bagay na mas malakas kaysa sa sakit.
Kailangan kong malaman ang buong katotohanan.
Ang lihim na itinago sa loob ng labingpitong taon
Naupo si Susan sa sofa. Si Emily naman ay inilapag ang kaniyang sobre sa mesa.
“Bago po ako magsimula,” sabi niya, “gusto kong malaman ninyo na hindi ko pinili ang nangyari sa pagitan nina Papa at Mama.”
“Ang mama mo ay si Susan?” tanong ko, kahit alam ko na ang sagot.
Tumango siya.
Napatawa ako nang mapait.
“Napakaganda. Kaya pala alam mo ang lahat tungkol sa asawa ko. Hindi lamang dahil matalik kitang kaibigan. Ikaw pala ang ina ng anak niya.”
“Linda, wala akong maidadahilan sa ginawa ko,” sagot ni Susan. “Alam kong wala akong karapatang humingi ng tawad na para bang sapat iyon para burahin ang lahat.”
“Kung gayon, magsimula ka sa katotohanan.”
Pinunasan niya ang kaniyang mukha.
Nagsimula raw ang relasyon nila ni Michael labimpitong taon na ang nakalilipas, nang magtungo siya sa Maynila para dumalo sa isang seminar. Nandoon din si Michael para sa isang proyekto.
Noong una, nag-uusap lamang sila tungkol sa trabaho at sa mga problema ni Susan matapos ang kaniyang diborsiyo. Ngunit unti-unti raw silang naging malapit sa isa’t isa.
Isang pagkakamali ang sinundan ng isa pa.
At sa halip na aminin ang nangyari, pinili nilang itago iyon.
Nang malaman ni Susan na buntis siya, sinabi niya kay Michael na hindi niya hihilinging iwan nito ang pamilya nito.
“Pero pinili mong ipagpatuloy ang relasyon ninyo,” sabi ko.
“Oo.”
“At pinili mong umupo sa hapag-kainan namin, ngumiti sa akin, at magkunwaring wala kang itinatago.”
Napayuko siya.
“Oo, Linda.”
Walang paliwanag na makapagpapagaan sa bigat ng mga salitang iyon.
Si Emily ay lumaki sa piling ng kaniyang ina. Alam niyang si Michael ang kaniyang ama, ngunit hindi niya lubos na nauunawaan kung bakit kailangan nilang magkita nang palihim.
Ayon sa kaniya, hindi naman siya pinabayaan ni Michael.
Nagbabayad ito ng kaniyang matrikula, dumadalo sa mahahalagang okasyon kapag maaari, at tumatawag tuwing kaarawan niya.
Ngunit hindi siya kailanman naging bahagi ng pamilyang nakikita niya sa mga litrato.
“Akala ko po, dahil hindi ako mahalaga sa kaniya,” sabi ni Emily. “Pero noong huling taon ng buhay niya, sinabi niyang may kailangan siyang itama.”
Tiningnan ko ang liham ni Michael.
“Nasaan ang buong sulat?”
Itinuro niya ang sobre sa mesa.
“Iyan po ang para sa inyo. May isa pa po ako.”
Dahan-dahan kong binuksan ang liham ng asawa ko.
Ang liham ng isang lalaking hindi na makapagsasalita
Linda,
Kung binabasa mo ito, nangangahulugan iyon na wala na ako at hindi ko na nagawang sabihin sa iyo ang katotohanan habang nabubuhay pa ako.
Walang salitang makapagbibigay-katwiran sa pagtataksil ko sa iyo. Minahal kita, ngunit gumawa ako ng mga desisyong sumira sa tiwalang ibinigay mo sa akin.
Labimpitong taon kong itinago ang pagkakaroon ni Emily. Hindi dahil kasalanan niyang ipinanganak siya, kundi dahil duwag akong harapin ang mga kahihinatnan ng sarili kong mga desisyon.
Hindi niya kasalanan ang lahat ng ito. Hindi rin niya kasalanan kung sakaling hindi mo siya kayang tanggapin.
May isa pa akong kailangang sabihin. Nang malaman kong malubha na ang sakit ko, naghanda ako ng mga dokumento upang matiyak na may sapat na pera si Emily para makapagtapos at makapagsimula ng sariling buhay. Ang perang iyon ay mula sa sarili kong ipon at isang investment account na matagal ko nang hawak.
Hindi ko binawasan ang anumang pag-aari na nakalaan sa iyo. Ngunit hindi ko rin naibigay sa iyo ang karapatang malaman ang katotohanan habang may panahon pa.
Hindi ko hinihiling na patawarin mo ako. Ang tanging hinihiling ko ay huwag mong sisihin ang anak ko sa kasalanang ako mismo ang gumawa.
Michael
Nang matapos akong magbasa, hindi ko namalayang tumutulo na ang mga luha ko.
May galit. May pangungulila. May sakit na hindi ko mailarawan.
At higit sa lahat, may tanong na paulit-ulit na bumabagabag sa akin.
Kung minahal ako ni Michael, paano niya nagawang lokohin ako nang ganoon katagal?
Hindi ko alam ang sagot.
Marahil, may mga taong kayang magmahal at gumawa pa rin ng mga bagay na hindi mapapatawad. Ngunit hindi nangangahulugang kailangang tanggapin ng taong nasaktan ang lahat ng ginawa nila.
Itiniklop ko ang liham.
“Emily, ano ang gusto mong sabihin tungkol sa pagkamatay ng papa mo?”
Tumingin siya sa kaniyang ina bago muling humarap sa akin.
“May nakita po akong mga dokumento sa bahay ni Mama. Kasama ng mga iyon ang ilang sulat ni Papa. May mga petsa po roon na hindi nagtutugma sa mga sinabi sa akin.”
Nanlamig ang aking mga kamay.
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Kinuha niya ang pangalawang sobre at inilabas ang ilang kopya ng mga dokumento.
“Sinabi sa akin ni Mama na matagal nang may sakit si Papa at inaasahan na niyang mamamatay siya. Pero sa mga sulat niya, may plano pa siyang bumalik sa doktor, magpaopera, at kausapin kayo tungkol sa lahat.”
Bumaling ako kay Susan.
“Ano ang alam mo?”
Umiling siya, ngunit hindi siya makatingin sa akin.
“Linda, alam kong may sakit siya. Pero hindi ko alam kung gaano kalubha ang lahat.”
“Hindi iyon ang tanong ko. Bakit sinasabi ni Emily na hindi nagtutugma ang mga petsa?”
Napahigpit ang hawak ni Emily sa mga papel.
“Dahil po may mensahe si Papa sa akin tatlong araw bago siya namatay. Sinabi niyang huwag akong mag-alala at may aasikasuhin siyang mahalagang bagay. Nang sumunod na araw, tumawag siya sa akin at sinabing mag-uusap kami nang personal.”
Naramdaman kong bumilis ang tibok ng puso ko.
“Pero hindi na kayo nagkita?”
Umiling siya.
“Hindi na po. Kinabukasan, sinabi sa akin ni Mama na namatay na siya.”
Tahimik ang silid.
Sa loob ng maraming buwan, tinanggap ko ang paliwanag na biglang lumala ang kondisyon ni Michael. Alam kong nagkaroon siya ng problema sa puso, at sinabi ng doktor na maraming salik ang maaaring nagpalala sa kaniyang kalagayan.
Wala akong dahilan noon para maghinala.
Ngunit ngayong naririnig ko ang kuwento ni Emily, hindi ko na kayang balewalain ang mga tanong.
“May kopya ka ba ng medical records niya?” tanong ko.
“Opo. Pero hindi ko po alam kung ano ang dapat kong gawin.”
Tiningnan ko siya nang matagal.
Hindi ko alam kung kaya ko siyang yakapin. Hindi ko alam kung kaya ko siyang tingnan nang hindi naaalala ang lahat ng kasinungalingan ng kaniyang mga magulang.
Ngunit alam kong hindi siya ang dapat sisihin sa mga desisyong ginawa nila.
“Kukunin natin ang lahat ng dokumento,” sabi ko. “At hihingi tayo ng tulong sa doktor at sa abogado. Hindi tayo manghuhula. Aalamin natin kung ano talaga ang nangyari.”
Doon unang tumango si Susan.
At sa unang pagkakataon mula nang dumating kami sa villa, hindi siya nagtangkang humingi ng tawad.
Ang katotohanang mas masakit kaysa sa pagtataksil
Makalipas ang ilang linggo, nagkita kami ng isang abogado at ng doktor na gumamot kay Michael.
Sinuri nila ang mga dokumento, ang mga petsa, at ang mga resulta ng kaniyang pagsusuri.
Walang nakitang ebidensiyang may taong sadyang nagdulot ng kaniyang pagkamatay. Ang kaniyang kondisyon ay tunay na malubha, at ang paglala nito ay maaaring nangyari kahit pa nasunod ang lahat ng payo ng mga doktor.
Ngunit may isa pang katotohanang lumitaw.
Ilang araw bago mamatay si Michael, naghanda siya ng isang sulat para sa akin at nagpa-appointment sa isang abogado. Nais niyang sabihin sa akin ang tungkol kay Emily at ayusin ang ilang usaping pampamilya.
Hindi niya na naituloy ang pag-uusap.
Hindi nito binura ang labimpitong taon ng pagtataksil. Hindi rin nito ginawang katanggap-tanggap ang ginawa niya.
Ngunit malinaw na hindi si Emily ang dahilan ng kaniyang pagkamatay, at walang sapat na batayan upang akusahan si Susan na may kinalaman dito.
Nang malaman namin ang lahat, tuluyan nang napaiyak si Susan.
“Alam kong hindi mo ako mapapatawad,” sabi niya sa akin. “Pero gusto kong malaman mong nagsisi ako.”
Tiningnan ko siya.
“Matagal kang nagkaroon ng pagkakataong sabihin sa akin ang totoo. Tuwing pumapasok ka sa bahay ko, tuwing tinutulungan mo akong alagaan si Michael, tuwing tinatawag kitang kapatid—may pagkakataon ka.”
Wala siyang naisagot.
“Hindi lang si Michael ang ipinagkait mo sa akin. Ipinagkait mo rin sa akin ang pagkakataong magdesisyon para sa sarili kong buhay.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Alam ko.”
“Hindi ko alam kung mapapatawad kita balang araw. Pero ngayon, kailangan kong mabuhay nang hindi na umaasa sa kasinungalingan mo.”
Tumayo ako.
“Pakisoli ang susi ng bahay ko.”
Inilabas niya iyon mula sa kaniyang bag at inilapag sa mesa.
Wala siyang ipinagtanggol. Wala siyang sinabing masama ako. Wala rin siyang sinabing dapat kong unawain siya dahil matagal na niyang minahal si Michael.
Sa wakas, tinanggap niyang may mga bagay na hindi kayang ayusin ng mga paliwanag.
Umalis siya nang hindi kami nagyakapan.
At sa unang pagkakataon sa loob ng tatlumpu’t pitong taon, hindi ko alam kung makikita ko pa siyang muli.
Ang batang hindi ko piniling maging kaaway
Si Emily naman ay hindi umalis agad.
Sa mga sumunod na buwan, paminsan-minsan kaming nagkikita. Una ay sa opisina ng abogado, pagkatapos ay sa isang maliit na café sa Quezon City.
Hindi naging madali ang bawat pag-uusap.
Minsan, tinatanong niya ako tungkol sa pagkabata ni Michael. Minsan naman, ikinukuwento ko sa kaniya ang mga bagay na hindi niya kailanman nakita—kung paano magluto ng almusal ang kaniyang ama tuwing Linggo, kung paano ito kumanta nang sintunado, at kung paano ito laging nag-iiwan ng maliliit na sulat sa aking bag.
May mga pagkakataong napapaiyak ako habang nagkukuwento.
May mga pagkakataon ding hindi ko kayang ipagpatuloy ang usapan.
Hindi ako naging ina ni Emily sa isang iglap. Hindi rin niya ako hiniling na maging ganoon.
Unti-unti lamang naming natutuhan na may iisang taong mahal naming dalawa, ngunit magkaiba ang mga alaalang iniwan nito sa amin.
Isang araw, nagdala siya ng lumang larawan ni Michael na hindi ko pa nakita.
Nasa likod nito ang isang mensaheng isinulat niya para sa anak niya:
Anak, hindi mo kailangang dalhin ang bigat ng mga desisyong ginawa ng matatanda. Karapat-dapat kang magkaroon ng sariling buhay.
Matagal kong tinitigan ang mga salitang iyon.
Pagkatapos, ibinalik ko ang larawan kay Emily.
“May karapatan kang makilala ang tatay mo,” sabi ko. “At may karapatan din akong magluksa sa asawa kong minahal ko, kahit marami akong bagay na hindi niya sinabi sa akin.”
Tumango siya.
“Hindi ko po gustong palitan ang lugar ninyo sa buhay niya.”
“Hindi mo kailangang gawin iyon. Hindi naman paligsahan ang pagmamahal.”
Sa unang pagkakataon, nagyakapan kami.
Hindi dahil bigla kong nakalimutan ang pagtataksil ni Michael. Hindi dahil napatawad ko na si Susan.
Kundi dahil napagtanto kong hindi kailangang magpatuloy ang kasalanan ng isang tao sa pamamagitan ng pagpaparusa sa ibang taong walang kinalaman sa mga desisyon niya.
Ang kahulugan ng huling larawan
Makalipas ang isang taon, bumalik ako sa Batangas.
Mag-isa akong naglakad sa dalampasigan kung saan kami nagpa-picture ni Susan. Nasa cellphone ko pa rin ang huling litrato naming dalawa.
Matagal ko itong tinitigan.
Dalawang babaeng nakangiti sa harap ng dagat.
Sa litrato, mukha kaming walang problemang kayang sumira sa pagkakaibigan namin.
Ngunit alam ko na ngayon na kahit ang pinakamagandang alaala ay maaaring may nakatagong katotohanan.
Hindi ko binura ang litrato.
Hindi ko rin ito itinago sa isang lugar na hindi ko na muling makikita.
Pinili kong itago ito kasama ng iba pang larawan ng aking buhay—hindi bilang patunay na naging totoo ang lahat, kundi bilang paalala na may mga taong minamahal natin na hindi pala natin lubos na kilala.
Hindi ko na muling tinanggap si Susan sa buhay ko gaya ng dati. Maaaring dumating ang araw na kaya ko na siyang patawarin, ngunit hindi ko kailangang ibalik ang tiwalang minsan na niyang winasak.
At si Emily?
Patuloy kaming nag-uusap. Minsan, dumadalaw siya sa bahay ko at nagdadala ng paborito kong ensaymada. Tuwing anibersaryo ng pagkamatay ni Michael, sabay kaming nag-aalay ng bulaklak.
Hindi perpekto ang aming ugnayan. May mga tanong na hindi na masasagot at mga sugat na hindi tuluyang mawawala.
Ngunit mayroon kaming isang bagay na hindi na kailangang nakatago: ang katotohanan.
Sa huli, natutuhan kong hindi lahat ng katapusan ay kailangang mauwi sa paghihiganti. Hindi rin lahat ng pagpapatawad ay nangangahulugang pagbabalik sa dati.
Minsan, ang tunay na lakas ay ang pagpiling lumayo sa taong nanakit sa atin, habang tumatangging sisihin ang mga taong walang kasalanan.
At higit sa lahat, natutuhan kong ang pagmamahal ay hindi nasusukat sa tagal ng pagkakaibigan, sa dami ng pinagsamahan, o sa mga salitang paulit-ulit nating naririnig.
Nasusukat ito sa katapatan, sa paggalang, at sa tapang na sabihin ang katotohanan kahit mahirap.
Mensahe sa mga mambabasa: Huwag nating hayaang ang pagtataksil ng isang tao ang magdikta kung paano natin mamahalin ang buong mundo. Maaari tayong magtakda ng hangganan, piliing huwag nang bumalik, at magpatuloy nang hindi nagdadala ng galit habambuhay. Dahil ang pagpapatawad ay hindi obligasyong ibalik ang lahat sa dati—minsan, ito ay ang pagpapalaya sa sarili upang makapagsimula muli.
