Noong Pinili Nila ang Boracay at Pinili Kong Umalis Mag-isa sa Batanes, Doon Ko Nalaman Kung Sino Talaga ang Mahal ng Nobyo Ko—At Kung Gaano Katagal Akong Ginawang Anino ng Ate Ko sa Sarili Naming Bahay
Noong graduation trip namin, gusto ng ate ko sa Boracay.
Ako, matagal ko nang pangarap pumunta sa Batanes.
Pero isang salita lang ang sinabi ni Mama, tapos tapos na ang lahat.
“Batanes? Ano naman gagawin mo roon? Mas masaya sa Boracay. Sumama ka sa ate mo.”
Tahimik akong napatingin sa kanya.
Lagi naman ganoon.
Kapag si ate ang may gusto, plano iyon.
Kapag ako ang may gusto, kapritso lang.
Ang ate ko, si Marielle Cruz, ay isinilang limang minuto bago ako. Sa bahay namin, sapat na ang limang minutong iyon para tratuhin siyang prinsesa at ako naman ay parang kasama niyang isinilang para hindi siya malungkot.
Siya ang unang anak.
Ako ang dagdag.
Siya ang “ate.”
Ako ang “dapat umintindi.”
Noong hapong iyon, dahil sobrang bigat ng dibdib ko, tinawagan ko ang boyfriend ko, si Adrian Lim.
Akala ko siya ang makikinig.
Akala ko siya ang magsasabing, “Mika, ano ba talaga ang gusto mo?”
Pero pagkasagot pa lang niya, narinig ko agad ang tawa ni Marielle sa background.
“Hoy, Mika!” sigaw ni Ate, sabay agaw yata ng phone niya. “Alam mo ba, inaaway ako ng boyfriend mo. Ayaw niya akong tawaging ate.”
Narinig ko si Adrian na tumawa.
“Bakit kita tatawaging ate? Pareho lang tayong edad. Kung tutuusin, ikaw dapat tumawag sa akin ng kuya.”
“Ang kapal ng mukha mo!” tawa ni Marielle. “Boyfriend ka ng kapatid ko, so dapat may respeto ka sa akin.”
Gusto kong magsalita.
Gusto kong sabihin, “Adrian, masama loob ko.”
Pero bago pa ako makasingit, naputol ang tawag.
Pagkalipas ng halos isang oras, siya naman ang tumawag.
“Mi, nakabili na kami ng ticket,” sabi niya, parang natural lang na kasama siya sa desisyon. “Boracay tayo. Mas masaya roon. Mag-book ka na rin habang may seat pa malapit sa akin.”
Hindi ako agad nakasagot.
Kami?
Sila?
At ako, kailangan na lang humabol?
“Adrian, gusto ko sana—”
“Later na, Mi. Nasa labas pa kami ni Marielle. Message mo na lang ako kapag nakapag-book ka.”
At pinatay niya ulit ang tawag.
Matagal akong nakatitig sa screen.
Tapos binuksan ko ang travel app.
Hindi Boracay ang pinili ko.
Nag-book ako ng one-way ticket papuntang Batanes.
Mag-isa.
Kinabukasan, video call si Adrian.
Kahit pangit ang angle ng camera, ang gwapo pa rin niya. Iyon ang bagay na madalas kong ikainis sa sarili ko. Kahit nasasaktan ako, marunong pa rin akong humanga sa mukha niyang minahal ko.
“Mi, nakabili ka na?” tanong niya.
Tumango ako.
“Good girl.” Ngumisi siya. “Excited ka na makasama ako?”
“Adrian, ang ticket ko ay—”
Bigla siyang nawala sa screen.
Tawa.
Takbuhan.
Boses ni Marielle.
“Adrian! Ibalik mo ‘yan!”
“Nakuha ko na lipstick mo. Tawagin mo muna akong kuya.”
“Hindi nga!”
Narinig ko silang nagtatawanan.
Sa screen, kisame na lang ang nakikita ko.
Ako ang ka-video call.
Pero sila ang magkasama.
Ako ang girlfriend.
Pero bakit pakiramdam ko, ako pa ang istorbo?
Pinatay ko ang tawag.
Paglabas ko ng kwarto, nakita ko si Mama sa sala. Maingat niyang inaayos ang maleta ni Marielle.
May sunscreen.
May bagong sandals.
May tatlong dress na binili pa niya.
May maliit na pouch ng skincare.
Nang makita niya ako, kumunot ang noo niya.
“Bakit nakatayo ka lang diyan? Tulungan mo ako. Hindi ka ba marunong magkusa?”
Lumapit ako at kinuha ang isang damit.
“Ma, gusto ko po talagang sa Batanes.”
Tumigil siya.
Tumingin siya sa akin na parang may sinabi akong kasalanan.
“Mikaela, kailan ka ba titigil sa pagiging mahirap pakisamahan? Si Marielle, simple lang. Masaya kung saan masaya ang lahat. Ikaw, laging may sarili kang drama.”
Napangiti ako nang mapait.
Siyempre.
Kapag may gusto si Marielle, “simple.”
Kapag may gusto ako, “drama.”
Noong college application, gusto kong pumasok sa UP Diliman. Bata pa lang ako, pangarap ko na iyon.
Pero si Marielle, sa Ateneo nakapasa. Sabi ni Mama, mas maganda raw kung same school kami para maalagaan ko siya.
“Kung hindi ka sa Ateneo, huwag ka na lang mag-aral,” sabi niya noon.
Parehong maganda ang school, alam ko.
Pero hindi iyon ang punto.
Ang punto ay, kahit saan ako lumingon, may kamay na nagtutulak sa akin palayo sa gusto ko at papunta sa gusto ni Marielle.
At ang pinakamasakit?
Ako ang laging tinatawag na makasarili.
Kinagabihan, nag-message si Marielle ng voice note.
“Mika, ang boyfriend mo talaga, hindi marunong gumalang. Ayaw pa rin akong tawaging ate.”
Sumunod ang boses ni Adrian.
“Marielle, paano ka magiging ate ko? Tawagin mo akong kuya, bibitawan ko kamay mo.”
May tunog ng pagpupumiglas.
May tawa.
May kilig sa boses niya.
Tinitigan ko ang phone hanggang mamatay ang screen.
Doon ko unang naramdaman nang malinaw ang bagay na matagal ko nang iniiwasang pangalanan.
Hindi lang sila close.
May kakaiba.
Pero wala akong ebidensya.
At sa bahay na ito, ang pakiramdam ko ay hindi kailanman ebidensya.
Dumating ang araw ng flight.
Sa NAIA Terminal 2, suot ni Marielle ang puting crop top at denim skirt na bagay na bagay sa kanya. Si Mama ang nagdala ng extra jacket niya. Si Adrian naman, bitbit ang isang bag ni Ate habang nakatawa itong kumakapit sa braso niya.
Ako, may isang backpack lang.
“Nasaan maleta mo?” tanong ni Mama.
“Wala po.”
Sumimangot siya. “Paano ka magtatravel nang ganyan? Nakakahiya ka naman tingnan katabi ng ate mo.”
Hindi ako sumagot.
Dumating kami sa check-in area.
Tinulak ni Adrian ang phone niya sa akin.
“Mi, send mo sa akin booking reference mo para sabay-sabay na tayo.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi tayo sabay.”
Natigilan siya.
Si Marielle, unang tumawa. “Ano na namang arte ‘yan, Mika?”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi ako pupunta sa Boracay.”
Nanlamig ang mukha ni Adrian.
“Ano?”
“Pupunta akong Batanes.”
Sandaling tumahimik ang mundo.
Tapos biglang tumawa si Mama, pero halata ang galit sa mata niya.
“Napakagaling. Graduation trip pa lang, nagpapapansin ka na. Gusto mo kami mapahiya dito?”
Lumapit si Adrian sa akin.
“Mi, huwag kang ganyan. Nagbibiro ka lang, di ba?”
Akmang sasagot ako nang tumunog ang phone ni Marielle.
Nasa kamay ko pa pala ang maliit niyang pouch dahil pinabitbit niya kanina.
Nailawan ang screen.
Isang message mula kay Adrian.
“Pag nasa Boracay na tayo, kakausapin ko si Mika. Hindi ko na kayang magpanggap. Ikaw talaga ang gusto kong kasama, Yelle.”
Nabasa ko iyon.
Nabasa rin ni Mama.
At bago pa may makapagsalita, biglang inagaw ni Marielle ang phone mula sa ibabaw ng pouch.
Pero huli na.
Dahil sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ako umiyak.
Tumingin ako kay Adrian.
Tumingin ako kay Marielle.
At tahimik kong sinabi:
“Ah. Kaya pala gusto ninyong lahat na sumama ako sa Boracay.”
PARTE2
Hindi agad nakapagsalita si Adrian.
Si Marielle naman, namula ang mukha. Hindi ko alam kung dahil nahuli siya, o dahil galit siya na nahuli siya sa harap ni Mama.
“Mika, hindi iyon ang ibig sabihin,” mabilis niyang sabi.
Napangiti ako.
“Kakaiba pala ang Filipino language ngayon. Kapag sinabing ‘ikaw talaga ang gusto kong kasama,’ iba pala ang ibig sabihin.”
“Mi,” bulong ni Adrian.
Lumapit siya, pero umatras ako.
Dati, isang hakbang lang niya papalapit, lumalambot na ako.
Dati, kapag tinawag niya akong “Mi,” pakiramdam ko may isang taong sa wakas ay pinili ako.
Ngayon, parang narinig ko lang ang tawag ng isang taong matagal nang nagsisinungaling.
Si Mama ang unang nakabawi.
“Enough,” malamig niyang sabi. “Maraming tao. Huwag kang gumawa ng eksena.”
Ako pa rin.
Ako pa rin ang gumagawa ng eksena.
Hindi si Marielle na halos agawin ang boyfriend ko.
Hindi si Adrian na nagkunwaring mahal ako habang ibang babae ang kausap niya sa likod ko.
Ako.
Dahil ako ang nasaktan nang malakas.
Huminga ako nang malalim.
“Wala akong gagawing eksena, Ma. Aalis lang ako.”
Hinawakan ni Adrian ang wrist ko.
“Mika, please. Pakinggan mo muna ako.”
Tumingin ako sa kamay niya.
“Bitawan mo ako.”
Hindi niya agad binitawan.
Kaya mas malinaw kong inulit:
“Adrian, bitawan mo ako.”
May kung anong pumutok sa pagitan namin. Hindi malakas. Walang sigawan. Walang iyakan.
Pero sapat para maintindihan niyang hindi na ako ang Mika na puwedeng suyuin ng isang ngiti.
Binitiwan niya ako.
Si Marielle, nanginginig ang labi.
“Mika, bakit parang kasalanan ko lahat? Ikaw ang laging tahimik. Ikaw ang laging nagpapanggap na okay ka. Paano namin malalaman kung nasasaktan ka?”
Napatingin ako sa kanya.
“Yelle, hindi ko kailangang magsigaw para malaman ninyong tao rin ako.”
Natigilan siya.
“Limang minuto lang ang tanda mo sa akin,” dagdag ko. “Pero buong buhay ko, kailangan kong yumuko dahil doon. Kapag gusto mo, dapat gusto ko rin. Kapag masaya ka, dapat masaya ako. Kapag may kulang sa iyo, ako ang magbibigay. Kapag may sobra sa akin, sa iyo dapat mapunta.”
Nilingon ko si Mama.
“At kayo, Ma, tinuruan ninyo akong tawaging pagmamahal ang paglimot sa sarili ko.”
Namula ang mata ni Mama, pero nanatili siyang matigas.
“Ginawa namin iyon para hindi kayo magkahiwalay.”
“Hindi, Ma,” sagot ko. “Ginawa ninyo iyon para hindi malungkot si Marielle. Hindi ninyo kailanman tinanong kung ako ba ang nalulungkot.”
Doon ko nakita ang unang bitak sa mukha niya.
Pero huli na.
Kinuha ko ang backpack ko.
Naglakad ako palayo sa kanila.
Narinig ko si Adrian na tumawag.
“Mika!”
Hindi ako lumingon.
Sa boarding gate papuntang Basco, tahimik akong umupo malapit sa bintana. Nanginginig ang kamay ko. Hindi dahil nagsisisi ako, kundi dahil ngayon lang ako natutong kumawala.
May ilang message na pumasok.
Kay Adrian:
“Mi, please. Mag-usap tayo.”
“Hindi kami ni Marielle.”
“Nalito lang ako.”
“Hindi ko sinasadya.”
Kay Marielle:
“Ang sama mo. Pinahiya mo ako kay Mama.”
“Hindi mo ba naisip na baka gusto ko lang din ng attention?”
“Mika, ate mo ako.”
Kay Mama:
“Umuwi ka.”
“Kung sumakay ka sa flight na ‘yan, huwag kang hihingi ng tuition sa amin.”
Tinitigan ko ang huling message.
Dati, iyon ang sentence na pinakamabilis makapagpabago ng desisyon ko.
Huwag kang hihingi ng tuition.
Huwag kang aasa.
Huwag kang lalayo.
Pero bago pa man ang araw na iyon, may ginawa na akong bagay na hindi nila alam.
Noong gabi matapos akong pilitin ni Mama na sa Ateneo mag-enroll, umiiyak akong nag-email sa UP Diliman Office of Admissions. Hindi para magreklamo. Hindi para magmakaawa.
Nagtanong lang ako kung puwede pa bang ma-reconsider ang slot ko sakaling may magbukas.
Wala akong sinabi kahit kanino.
Pagkatapos ng graduation, nakatanggap ako ng reply.
May scholarship grant mula sa isang alumni foundation.
May available slot.
Kailangan ko lang mag-submit ng final confirmation within seven days.
Seven days.
At ngayon ang ikapitong araw.
Kaya hindi lang Batanes ang pupuntahan ko.
Doon ko pipirmahan ang mga papel habang malayo ako sa ingay nila.
Doon ko unang sasabihin sa sarili ko na ang buhay ko ay hindi appendage ng ate ko.
Paglapag sa Basco, sinalubong ako ng hangin na malamig at maalat.
Walang malakas na music.
Walang barkada.
Walang boyfriend na gwapo pero sinungaling.
Walang ate na kailangang laging alagaan.
Tanging dagat, burol, at katahimikan.
Sa homestay, isang matandang babae ang may-ari, si Nanay Cora. Napansin niya siguro ang namumula kong mata.
“First time mo rito, anak?”
“Opo.”
“Mag-isa?”
Tumango ako.
Ngumiti siya. “Minsan mas maganda iyon. Mas maririnig mo ang sarili mo.”
Hindi ko napigilang mapaluha.
Pero hindi iyon iyak ng pagkatalo.
Parang iyak iyon ng isang taong matagal na nalunod at ngayon lang nakaahon.
Kinabukasan, pumunta ako sa rolling hills. Nakaupo ako sa damuhan habang hawak ang laptop, pinipindot ang confirmation form para sa scholarship.
Name: Mikaela Cruz.
Program: BS Psychology, University of the Philippines Diliman.
Status: Accepted.
Napatigil ako sa huling button.
Submit Confirmation.
Sa isip ko, narinig ko ang boses ni Mama.
“Paano si Marielle?”
Narinig ko ang boses ni Adrian.
“Mas marami tayong time kung same school tayo.”
Narinig ko ang boses ni Marielle.
“Ate mo ako.”
Pero sa unang pagkakataon, may isa pang boses na mas malinaw.
Boses ko.
“Paano naman ako?”
Pinindot ko ang submit.
Pagkatapos noon, humiga ako sa damuhan at umiyak nang umiyak.
Hindi dahil iniwan nila ako.
Kundi dahil napakatagal kong iniwan ang sarili ko.
Sa ikatlong araw ko sa Batanes, nag-viral ang post ni Marielle.
Hindi niya ako pinangalanan, pero malinaw na ako ang tinutukoy.
“May mga kapatid talagang gagawa ng eksena para lang agawin ang attention sa graduation trip.”
Maraming nag-comment.
May kumampi sa kanya.
May nagsabing ang toxic ko raw.
May nagsabing inggit lang daw ako sa pretty sister ko.
Dati, baka nagpanic ako.
Baka nag-explain ako sa bawat comment.
Baka humingi ako ng tawad kahit ako ang sinaktan.
Pero ngayon, hindi ko ginawa iyon.
Nag-post ako ng isang larawan.
Hindi mukha ko.
Hindi drama.
Isang screenshot lang ng blurred boarding pass papuntang Batanes, isang screenshot ng UP Diliman scholarship confirmation na tinakpan ang personal details, at caption na maikli:
“Hindi ako nang-agaw ng atensyon. Binalik ko lang sa sarili ko ang buhay na matagal kong ipinahiram.”
Tahimik ang internet sa unang ilang minuto.
Tapos may nag-comment na kaklase namin.
“Wait. Ikaw pala talaga ang original UP qualifier? Akala namin sabay kayong nag-Ateneo kasi choice mo.”
May isa pa.
“Naalala ko noong high school, lagi kang top 1 pero si Marielle ang laging pinupuri sa stage kasi mas outgoing siya.”
May dating teacher na nag-comment:
“Mikaela, I always wondered why you gave up UP. Proud of you for choosing yourself.”
Hindi ko inaasahan iyon.
Hindi ko kailangan ng validation, pero nang dumating, doon ko naintindihan kung gaano ako katagal napaniwalang wala akong karapatang magreklamo.
Kinagabihan, tumawag si Mama.
Hindi ko sinagot.
Nag-message siya.
“Anong scholarship ‘yan? Bakit hindi mo sinabi?”
Sumagot ako pagkatapos ng ilang minuto.
“Sinabi ko po dati na gusto ko sa UP. Hindi ninyo pinakinggan.”
Matagal siyang hindi nag-reply.
Tapos:
“Paano si Marielle? Iiyak iyon kapag nalaman niyang lilipat ka.”
Napapikit ako.
Kahit ngayon.
Kahit nahuli na ang lahat.
Si Marielle pa rin.
Kaya sumagot ako:
“Ma, matanda na si Marielle. Kaya na niyang umiyak nang hindi ako ang magpupunas.”
Pagkatapos noon, binaba ko ang phone.
Akala ko roon na magtatapos ang lahat.
Pero kinabukasan, habang nasa maliit akong café sa Basco, nakita ko si Adrian sa pintuan.
Hingal.
Magulo ang buhok.
May bitbit na backpack.
“Mika.”
Tinitigan ko siya, hindi makapaniwala.
“Paano mo nalaman kung nasaan ako?”
“Tinawagan ko ang airline. Hindi nila sinabi. Tinanong ko friends mo. May nagbanggit na pangarap mo ang Batanes.” Napalunok siya. “Mi, please. Umuwi ka na. Mag-usap tayo.”
Ibinaba ko ang tasa ng kape.
“Wala na tayong dapat pag-usapan.”
“Meron.” Umupo siya sa tapat ko kahit hindi ko siya inimbitahan. “Hindi ko mahal si Marielle.”
Hindi ako sumagot.
“Na-enjoy ko lang siguro ‘yong attention niya,” amin niya. “Alam mo naman siya. Laging buhay ang energy. Laging may joke. Laging madaling kausap. Ikaw kasi…”
Natigilan siya.
“Magpatuloy ka,” sabi ko.
Napayuko siya. “Ikaw kasi tahimik. Minsan hindi ko alam kung ano iniisip mo.”
Napatawa ako nang mahina.
“Adrian, dalawang taon tayong magkausap online bago tayo nagkita. Noon, kaya mong basahin ang lungkot ko kahit isang period lang ang reply ko.”
Nanahimik siya.
“Ang totoo,” sabi ko, “hindi mo ako hindi maintindihan. Tumigil ka lang subukan.”
Namula ang mata niya.
“Sorry.”
“Tanggap ko.”
Umangat ang mukha niya, may pag-asa.
Pero agad kong idinugtong:
“Pero hindi ibig sabihin noon babalik ako.”
“Mika, mahal kita.”
“Siguro,” sabi ko. “Pero hindi sapat ang pagmamahal na kailangan pang may ibang babaeng katabi para maging exciting.”
Para siyang sinampal.
“Hindi kami nag-cheat.”
“Hindi lahat ng pagtataksil kailangang may halik,” sagot ko. “Minsan nagsisimula iyon sa pagpili mong pagtawanan ang girlfriend mo habang hawak mo ang kamay ng kapatid niya.”
Wala na siyang naisagot.
Tumayo ako.
“Uuwi ka na, Adrian. Hindi ako kasama.”
Paglabas ko ng café, umulan nang mahina.
Hindi ako tumakbo.
Hinayaan kong mabasa ang buhok ko, mukha ko, kamay ko.
Pakiramdam ko, hinuhugasan ng langit ang mga bagay na hindi ko kayang tanggalin mag-isa.
Pagbalik ko sa Manila makalipas ang ilang araw, hindi ako umuwi agad sa bahay.
Dumeretso ako sa UP Diliman.
Sa harap ng Oblation, nakatayo ako nang matagal.
Hindi iyon magic.
Hindi biglang nawala ang sakit.
Pero may isang katahimikan sa dibdib ko.
Parang sa wakas, tumapak ako sa lupa na ako ang pumili.
Nang umuwi ako kinagabihan, nasa sala si Mama at Marielle.
Namamaga ang mata ni Ate.
Si Mama naman, halatang ilang araw nang hindi maayos ang tulog.
“Dumating ka rin,” sabi ni Mama.
Ibinaba ko ang backpack ko.
“Opo. Kukunin ko lang po ilang gamit ko. May dorm slot na ako.”
Napatayo si Marielle.
“Talaga? Iiwan mo na ako?”
Dati, ang tanong na iyon sapat na para pigilan ako.
Ngayon, tinitigan ko siya nang mahinahon.
“Hindi kita iniiwan, Yelle. Tumitigil lang ako sa pagtalikod sa sarili ko para samahan ka.”
Umiiyak siyang lumapit.
“Akala ko kasi lagi kang okay. Akala ko hindi ka nasasaktan.”
“Hindi mo tinanong.”
Natahimik siya.
“Sorry,” bulong niya.
Hindi ko alam kung sapat ang sorry niya. Siguro hindi pa. Siguro matagal bago maghilom ang sugat na paulit-ulit niyang tinapakan nang hindi niya raw alam.
Pero sa unang pagkakataon, hindi ko naramdaman na obligasyon kong patawarin agad siya.
Si Mama naman, nakatingin sa sahig.
“Mikaela,” sabi niya, mababa ang boses. “Akala ko pinoprotektahan ko kayong dalawa.”
“Hindi po,” sagot ko. “Pinrotektahan ninyo si Ate mula sa lungkot. Pero hindi ninyo ako pinrotektahan mula sa pagiging invisible.”
Napaiyak siya.
At sa buong buhay ko, iyon ang unang beses na hindi ako lumapit para aliwin siya.
Hindi dahil wala akong puso.
Kundi dahil sa wakas, naintindihan kong hindi lahat ng luha ng ibang tao ay responsibilidad kong punasan.
Lumipat ako sa dorm isang linggo bago magsimula ang klase.
Si Adrian, ilang beses pang nag-message. Hindi ko siya blinock. Hindi ko rin sinagot.
May mga bagay na hindi kailangang galitin para matapos.
Minsan sapat na ang katahimikan.
Si Marielle, paminsan-minsan ay nagpapadala ng message.
Hindi na siya nagpapacute.
Hindi na niya ginagamit ang salitang “ate” bilang panangga.
Isang araw, nag-message siya:
“Mika, kumain ka na?”
Matagal kong tinitigan iyon.
Tapos sumagot ako:
“Kakain pa lang.”
Hindi iyon reconciliation.
Pero simula iyon ng relasyon na hindi na nakatayo sa sakripisyo ko.
Si Mama naman, unang beses akong tinawagan nang hindi tungkol kay Marielle.
“Kamusta ang klase mo?” tanong niya.
Napangiti ako nang kaunti.
“Mahirap po. Pero masaya.”
Matagal siyang tahimik.
Tapos sabi niya:
“Good. Proud ako sa’yo.”
Hindi ko alam kung gaano katotoo iyon.
Hindi ko alam kung kaya niyang baguhin ang sarili niya nang tuluyan.
Pero hindi na rin nakasalalay roon ang buong mundo ko.
Dahil sa Batanes, natutunan ko ang isang bagay:
Hindi mo kailangang kamuhian ang pamilya mo para piliin ang sarili mo.
Hindi mo kailangang maghiganti para makalaya.
At hindi mo kailangang manatili sa lugar kung saan minamahal ka lang kapag tahimik kang sumusunod.
Minsan, ang pinakamalakas na pag-alis ay hindi iyong may sigawan.
Kundi iyong tahimik mong pagkuha ng backpack, pag-book ng sariling ticket, at paglakad papunta sa buhay na matagal mo nang gustong puntahan.
Mensahe:
Sa bawat taong laging pinapapili sa kagustuhan ng iba, sana maalala mo ito: hindi pagiging makasarili ang magkaroon ng sariling pangarap. Hindi kasalanan ang mapagod. At hindi pagtataksil sa pamilya ang unahin ang sarili mong kinabukasan. Minsan, kapag hindi ka nila kayang piliin, ikaw na mismo ang kailangang pumili sa sarili mo.
