Pirma na Gusto Nilang Kunin
Bahagi 2: Ang Pirma na Gusto Nilang Kunin
Nanigas ang buong katawan ko nang marinig ko ang sigaw ni Sofia sa labas.
“Ma, huwag mong buksan ang pinto! Pipilitin ka nina Kuya na pumirma sa waiver para hindi ka na makapagreklamo!”
Ang kamay ko na nakapatong sa kandado ay biglang nanginig.
Sa labas, tumahimik nang ilang segundo. Pagkatapos ay narinig ko ang galit na boses ni Rafael.
“Sofia, anong pinagsasabi mo diyan? Huwag mong guluhin lalo si Mama!”
Sumabat si Mateo, mas mababa ang boses pero mas halata ang kaba.
“Ma, huwag kang maniwala diyan. Nag-aalala lang kami sa’yo. Magdamag ka naming hinanap.”
Napangiti ako nang mapait.
Magdamag nila akong hinanap?
Kagabi, nang hinila ko ang tatlong maleta palabas ng bahay nila, wala ni isa sa kanila ang sumunod. Wala ni isa ang nagsabing, “Ma, bumalik ka. Dito ka na lang.” Wala ni isa ang nagpilit na patuluyin ako.
Pero ngayong may tumawag mula sa legal office, bigla nila akong hinanap.
Sa kabilang linya ng telepono, narinig ko ang tinig ng lalaking mula sa legal office.
“Ma’am, nandiyan po ba ang mga anak ninyo ngayon?”
Tumingin ako sa pinto.
“Oo.”
“Kung maaari po, huwag kayong pipirma ng kahit anong dokumento hangga’t hindi ninyo personal na nakakausap ang legal counsel. May karapatan po kayong humiling ng review sa transaksyon, lalo na kung may indikasyon na ginamit ang pera ninyo nang hindi malinaw ang kondisyon ng paglipat ng pagmamay-ari.”
Hindi ko lubos na naintindihan ang lahat ng legal na salita, pero malinaw ang isang bagay.
May laban ako.
Hindi pa pala tapos ang lahat.
Huminga ako nang malalim.
Binuksan ko ang pinto, pero hindi ko hinayaang bumukas nang maluwag. Iniwan ko ang kadena sa loob na nakakabit pa rin.
Sa siwang ng pinto, nakita ko sina Rafael at Mateo. Pareho silang gusot ang mukha, halatang hindi nakatulog. Nasa likod nila si Sofia, bitbit ang isang maliit na backpack. Namumugto ang mga mata niya, pero matigas ang tingin.
“Ma,” mabilis na sabi ni Rafael, “mabuti naman at nakita ka namin. Umuwi ka na. Huwag ka nang magdrama rito.”
Hindi ko sinagot si Rafael. Tumingin ako kay Sofia.
“Anong ibig mong sabihin sa sinabi mo?”
Bumukas ang bibig ni Sofia, pero agad siyang sinapawan ni Mateo.
“Ma, wala iyon. Nag-overreact lang siya. May dala lang kaming dokumento para malinaw ang lahat. Para walang ibang makialam.”
“Anong dokumento?” tanong ko.
Nagkatinginan ang magkapatid.
Mula sa bag ni Rafael, inilabas niya ang isang folder. Sinubukan niyang ngumiti, pero nanginginig ang gilid ng labi niya.
“Ma, simpleng statement lang ito. Para sabihin na kusa mong ibinigay sa amin ang pera, at wala kang balak bawiin o kuwestiyunin ang dalawang condo. Formality lang.”
Nanlamig ang buong likod ko.
Formality.
Ilang dekada akong naging ina. Alam ko kung kailan nagsisinungaling ang anak ko. Kahit gaano sila tumanda, kahit gaano sila magpakagalang sa salita, nababasa ko pa rin ang takot sa mga mata nila.
“Saan ninyo nakuha iyan?”
“Sa kakilala lang,” sabi ni Mateo. “Para hindi na humaba ang usapan.”
Tumawa si Sofia, pero walang saya sa tawa niya.
“Kakilala? Sabihin ninyo ang totoo. Pinagawa ninyo iyan kagabi pa. Kaya pala tinawagan ninyo ako nang madaling-araw. Gusto ninyo akong papuntahin para kumbinsihin si Mama.”
“Sofia!” sigaw ni Rafael.
“Bakit?” sagot niya. “Magsisinungaling pa rin kayo? Sinabi ninyo sa akin na kapag hindi pumirma si Mama, baka maipit ang property title. Sinabi ninyo na kailangan siyang madaliin bago pa siya makausap ng abogado.”
Tumitig ako sa dalawang anak kong lalaki.
“Ganun ba?”
Hindi sila agad nakasagot.
Ang katahimikan nila ang pinakamalinaw na sagot.
Mula sa likod ko, lumapit ang kaibigan kong si Aling Cora. Maliit ang katawan niya, pero matalim ang mata.
“Kung ako sa inyo,” sabi niya, “aalis muna kayo. Matanda na ang nanay ninyo, pero hindi siya tanga.”
Namula ang mukha ni Rafael.
“Wala kang pakialam dito. Pamilya namin ito.”
“Pamilya?” Tumawa si Aling Cora. “Noong nasa kalsada ang nanay ninyo kagabi, nasaan ang pamilya?”
Natigilan si Mateo.
Ako naman, biglang nakaramdam ng kirot sa dibdib. Hindi dahil sa salita ni Aling Cora, kundi dahil sa katotohanang laman nito.
Hinawakan ko nang mahigpit ang envelope ng mga dokumento.
“Hindi ako pipirma.”
“Ma,” sabi ni Rafael, halatang pinipigilan ang inis, “huwag mong palakihin ito. Kung makakarating pa sa legal office, baka magulo pa. Baka mawala pa sa amin ang bahay.”
“At kung mawala sa inyo?” tanong ko. “Ano ang pinakamasamang mangyayari? Mawawalan kayo ng bahay?”
Hindi siya nakasagot.
Tumingin ako kay Mateo.
“Alam mo kung ano ang pakiramdam ng mawalan ng bahay? Ako, alam ko na ngayon.”
Tumulo ang luha ni Sofia.
“Ma, kasalanan ko rin. Dapat sinabi ko agad sa’yo na may plano kami umalis. Akala ko kasi maaayos nina Kuya. Akala ko tutuparin nila ang pangako nila.”
Tiningnan ko siya. Sa unang pagkakataon mula nang mabasa ko ang mensahe niya, nakita ko sa mukha niya ang tunay na pagsisisi.
“Hindi mo ako itinapon kagabi,” mahina kong sabi. “Pero hindi mo rin ako sinalo.”
Napayuko siya.
“Patawarin mo ako, Ma.”
Hindi ko pa kayang sumagot.
Minsan, ang sugat ay hindi gumagaling dahil lang humingi ng tawad ang nanakit.
Kailangan muna nitong maramdaman na ligtas na ito.
Bumalik ako sa telepono at kinausap ang lalaki mula sa legal office.
“Pupunta ako diyan ngayong umaga.”
“Magdala po kayo ng valid ID, proof of payment, at anumang kopya ng kasunduan o resibo na nasa inyo. Huwag po kayong mag-isa kung hindi kayo komportable.”
“May kasama ako,” sabi ko.
Tumingin ako kay Aling Cora.
Agad siyang tumango.
“Sasamahan kita.”
Sumingit si Rafael.
“Ma, kami na ang sasama sa’yo.”
Umiling ako.
“Hindi.”
“Ma naman!”
“Hindi,” ulit ko, mas matigas ang boses. “Sa unang pagkakataon, ako ang magpapasya para sa sarili ko.”
Tumahimik sila.
Isinara ko ang pinto.
Sa loob ng maliit na kuwarto, nanginginig pa rin ang tuhod ko. Umupo ako sa gilid ng kama. Si Aling Cora ay naglagay ng kamay sa balikat ko.
“Kaya mo iyan.”
Tumingin ako sa kanya.
“Takot ako.”
“Normal lang matakot,” sabi niya. “Pero mas nakakatakot kung babalik ka sa dati at hahayaan mong yurakan ka nila.”
Makalipas ang isang oras, nakaupo na kami sa loob ng maliit na sasakyan papunta sa legal office. Kasama namin si Sofia. Hindi siya umupo sa tabi ko. Nasa harap siya, tahimik, paminsan-minsan ay pinupunasan ang mata.
Sina Rafael at Mateo ay sumunod gamit ang sariling sasakyan.
Pagdating namin, sinalubong kami ng isang middle-aged na abogado. Maayos ang suot niya, kalmado ang boses, at hindi siya nagpakita ng kahit anong pagkiling.
“Ma’am Elena?” tanong niya.
Tumango ako.
Ako si Elena. Ilang taon ko nang naririnig ang tawag na “Mama,” “Lola,” “Ma,” pero sa sandaling iyon, nang tawagin niya ako sa pangalan ko, parang may bumalik sa loob ko.
Ako pala ay may pangalan.
Hindi lang ako nanay ng kung sino.
Hindi lang ako biyenan ng kung sino.
Hindi lang ako lola ng kung sino.
Ako si Elena.
Pinapasok kami sa conference room. Nasa mesa ang ilang dokumento. Ipinaliwanag ng abogado na ang dalawang condo unit ay binayaran mula sa bank account ko. Ang unang kasunduan sa developer ay may pangalan ko bilang buyer representative, pero bago matapos ang processing, pinalipat nina Rafael at Mateo ang final ownership sa pangalan nila.
“May deed of donation po ba?” tanong ng abogado.
Tumingin ako sa dalawang anak ko.
Wala silang masabi.
“May notarized agreement po ba na malinaw na regalo ito at wala nang kondisyon?”
Tahimik pa rin sila.
“May nakasulat po ba na kapalit nito ay aalagaan nila kayo o bibigyan kayo ng tirahan?”
Napapikit ako.
Wala.
Dahil naniwala ako sa salita.
Naniwala ako sa yakap.
Naniwala ako sa luha ng anak.
Sinabi ng abogado na hindi simple ang proseso, pero maaari kong hilingin na imbestigahan ang transaksyon. Maaari ring pag-usapan ang settlement: ibalik ang isang unit sa akin, o bayaran nila ako nang katumbas ng bahagi ng perang ginamit, o gumawa ng legal agreement para sa habambuhay kong paninirahan at suporta.
Bago pa matapos ang paliwanag, biglang nagsalita si Rafael.
“Ma, kailangan pa ba talaga nitong umabot dito? Pamilya tayo.”
Dahan-dahan akong lumingon sa kanya.
“Noong kailangan ko ng kama kagabi, pamilya ba tayo?”
Namula ang mukha niya.
“Ma…”
“Hindi ninyo ako itinuring na nanay. Itinuring ninyo akong abala.”
Napayuko si Mateo.
Si Sofia naman ay tahimik na umiiyak.
Pinagmasdan ko silang tatlo.
Ito ang mga batang dati kong pinapakain kahit ako mismo ay gutom. Ito ang mga batang pinagpupuyatan ko kapag may lagnat. Ito ang mga batang ipinaglalaban ko sa mundo.
Pero sa isang gabi, natutunan kong ang pagiging ina ay hindi dapat katumbas ng paglimot sa sarili.
Huminga ako nang malalim.
“Attorney,” sabi ko, “gusto kong simulan ang review ng dalawang transaksyon.”
Biglang napatingala sina Rafael at Mateo.
“Ma!” sabay nilang sigaw.
Pero hindi na ako natinag.
Sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi takot ang nangingibabaw sa dibdib ko.
Kundi lakas.
At sa lakas na iyon, nagsimula ang tunay na laban ko.