Pinalayas Ako Noong Labinsiyam Dahil Ayaw Kong Ipalaglag ang Anak Ko—Pagbalik Namin Makalipas ang Sampung Taon, Isang Pangalan a
Labinsiyam lang ako nang ituro ng sarili kong ama ang pintuan at sabihing wala na akong anak na matatawag kung hindi ko ipalalaglag ang dinadala ko.
Hindi niya alam kung sino ang ama ng sanggol.
Hindi rin niya alam kung bakit nanginginig akong tumangging sabihin ang pangalan nito.
Ang alam ko lang noon, kapag nagsalita ako, hindi lang buhay ko ang mawawasak.
Pati ang pamilya namin.
Ako si Mara Villanueva.
At sampung taon kong dinala ang isang lihim na hindi ko kayang sabihin kahit sa sarili kong ina.
Lumaki ako sa isang simpleng bahay sa Lucena, Quezon. Hindi kami mayaman, pero hindi rin kami naghikahos. Mekaniko ang tatay kong si Ernesto. Ang nanay kong si Liza naman ay nagtatahi ng uniporme at kurtina para sa mga kapitbahay.
Nag-iisa akong anak.
At bago ako maglabinsiyam, masasabi kong maayos ang pamilya namin.
Hanggang sa araw na nakita ko ang dalawang guhit sa pregnancy test.
Tatlong beses akong nag-test.
Tatlong beses ding pareho ang resulta.
Buntis ako.
Naupo ako sa sahig ng maliit kong kuwarto habang hawak ang test kit, hindi makaiyak, hindi makahinga.
Hindi dahil ayaw ko sa bata.
Kundi dahil dalawang araw bago iyon, may natuklasan akong bagay na nagpabago sa lahat ng alam ko tungkol sa pamilya ko.
Isang kahon ng lumang dokumento.
Tatlong sulat.
At isang litrato.
Kinagabihan, naupo ako sa salas sa harap nina Mama at Papa.
Inilapag ko ang pregnancy test sa mesa.
Namuti ang mukha ni Mama.
Si Papa naman ay matagal na nakatitig sa akin bago nagtanong.
“Sino ang ama?”
Hindi ako sumagot.
“Mara.”
Mas malamig na ang boses niya.
“Sino?”
Napayuko ako.
“Hindi ko puwedeng sabihin.”
Biglang tumayo si Mama.
“Ano’ng ibig mong sabihin na hindi mo puwedeng sabihin? May asawa ba? May pamilya? Matanda sa’yo?”
“Hindi.”
“Kung gano’n, bakit ayaw mong sabihin?”
Doon ako nagsimulang umiyak.
“Dahil hindi lang tungkol sa akin ‘to.”
Napakunot-noo si Papa.
“Ano na namang drama ‘yan?”
“Papa, please. Bigyan n’yo lang ako ng panahon.”
“Panahon para saan?”
“Para makasiguro.”
Napalo niya ang mesa.
“Kailan ka pa naging ganito kasinungaling?”
Hindi ko makalimutan ang tingin niya.
Galit.
Disappointed.
Parang hindi niya ako anak.
Huminga ako nang malalim.
“Hindi ko ipalalaglag ang baby.”
Tahimik ang buong bahay.
Pagkatapos ay sinabi ni Papa ang mga salitang sumira sa buhay ko.
“Kung hindi mo tatanggalin ‘yan, umalis ka.”
“Mahal—” singit ni Mama.
“Huwag kang makialam, Liza.”
Lumuhod halos ako sa harap nila.
“Papa, makinig ka muna. Kapag ginawa ko ‘yon nang hindi ninyo nalalaman ang buong katotohanan, pagsisisihan nating lahat.”
“Ano bang buong katotohanan?!”
Hindi ako nakasagot.
Hindi pa.
Dahil wala pa akong hawak na patunay.
At ang taong makapagpapatunay sana nito ay hindi na sumasagot sa telepono ko.
Isang oras makalipas, nasa labas na ako ng bahay.
May isang duffel bag.
Tatlong pares ng damit.
At ₱2,840 sa wallet.
Nakatayo si Mama sa likod ng screen door habang umiiyak.
Pero hindi niya ako pinigilan.
Hindi rin niya pinigilan si Papa.
Kinabukasan, umalis ako ng Quezon.
Sa Baguio ako napadpad sa tulong ng dati kong kaklase.
Doon ko ipinanganak ang anak kong si Lucas.
Hindi naging madali ang sumunod na sampung taon.
Nagtrabaho ako sa café sa umaga.
Sa maliit na convenience store sa gabi.
Kapag tulog si Lucas, nag-aaral ako ng bookkeeping online.
May mga panahong noodles at itlog lang ang kaya kong ihanda.
May mga gabing binibilang ko ang barya kung sapat para sa gatas.
Pero hindi ako nagsisi.
Ni minsan.
Si Lucas ang pinakamagandang bagay na nangyari sa akin sa gitna ng pinakamadilim kong taon.
Matalino siya.
Mahilig magbasa.
Mahilig magtanong.
At habang lumalaki siya, mas lalo kong napapansin ang mga detalye sa mukha niya na pilit kong iniiwasang tingnan.
Ang hugis ng mata.
Ang kilay.
Ang maliit na guhit sa baba kapag nakangiti.
May mukha siyang paulit-ulit na nagpapaalala sa akin sa nakaraan.
Pagsapit niya ng sampung taon, maayos na ang buhay namin.
May trabaho na ako bilang accounting supervisor sa isang logistics company.
May maliit kaming inuupahang apartment.
May ipon.
At higit sa lahat, hindi ko na kailangang pumili kung pambayad ng kuryente o pambili ng pagkain ang huling pera ko.
Akala ko kaya kong manatiling gano’n.
Hanggang isang gabi, tinanong ako ni Lucas.
“Ma?”
“Hmm?”
“May lolo’t lola ba ako?”
Natigil ang kamay kong naghihiwa ng mangga.
“Bakit mo naitanong?”
“May family tree project kami.”
Ngumiti siya nang kaunti.
“Lahat ng classmates ko may picture ng grandparents nila. Ako wala.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
“Ma…”
Mahina na ang boses niya.
“Galit ba sila sa akin?”
Mabilis akong lumingon.
“Hindi.”
“Pero bakit hindi natin sila pinupuntahan?”
Wala akong maisagot.
At doon ko na-realize na sa sampung taon kong pananahimik, hindi lang pala sarili ko ang pinoprotektahan ko.
Pinagkakaitan ko rin si Lucas ng sagot.
Makalipas ang isang linggo, nag-impake kami.
Biyahe pabalik sa Lucena.
Habang papalapit kami sa dati naming barangay, pakiramdam ko bumabalik ako sa pagiging labinsiyam.
Takot.
Nalilito.
At nag-iisa.
Pareho pa rin ang lumang bahay.
Kupas lang ang pintura.
Naroon pa rin ang halaman ni Mama.
Naroon pa rin ang lumang bangko ni Papa sa garahe.
Kumatok ako.
Makalipas ang ilang segundo, bumukas ang pinto.
Si Papa.
Mas maputi na ang buhok.
Mas malalim ang mga guhit sa mukha.
Pero siya pa rin.
Nanigas siya nang makita ako.
“Mara?”
Lumabas si Mama mula sa kusina.
Pagkakita niya sa akin, napahawak siya sa dibdib.
Pagkatapos ay nakita niya si Lucas.
Napatakip siya ng bibig.
Walang nagsalita.
Si Lucas lang ang bahagyang yumuko.
“Hello po.”
Umiyak si Mama.
Lumapit sana siya pero napahinto.
Si Papa naman ay nakatitig lang kay Lucas.
Parang may hinahanap sa mukha ng bata.
“Anak mo?”
Tumango ako.
“Si Lucas.”
Mahabang katahimikan.
Pagkatapos ay sinabi ko ang dahilan kung bakit ako bumalik.
“May kailangan kayong malaman.”
Nanigas ang panga ni Papa.
“Ano?”
“Tungkol sa ama ni Lucas.”
Biglang napatingin sa akin si Mama.
“Pagkatapos ng sampung taon, saka mo sasabihin?”
“Oo.”
Binuksan ko ang bag ko at inilabas ang lumang envelope na sampung taon kong itinago.
Sa loob noon ay ang tatlong sulat.
Ang litrato.
At ang DNA report na nakuha ko ilang buwan matapos akong palayasin.
Inilapag ko iyon sa mesa.
Pagkatapos ay tumingin ako nang diretso sa aking ama.
“Papa…”
Nanginginig ang boses ko.
“Ang tatay ni Lucas ay si Nico Reyes.”
Parang huminto ang oras.
Bumagsak mula sa kamay ni Mama ang basong hawak niya.
Si Papa naman ay namutla.
Dahan-dahan akong nagpatuloy.
“Ang lalaking anak mo rin.”
PARTE2
Parang nawalan ng hangin sa buong bahay.
Hindi gumalaw si Papa.
Hindi nagsalita si Mama.
Si Lucas lamang ang tumingin sa akin, halatang hindi niya nauunawaan kung bakit biglang nag-iba ang mukha ng mga matatanda sa paligid niya.
“Mama?”
Hinawakan ko ang balikat niya.
“Pumasok ka muna sa dating kuwarto ko, anak.”
“Pero—”
“Please.”
Tumingin siya kina Mama at Papa, pagkatapos ay tahimik na sumunod.
Nang marinig kong sumara ang pinto, saka ako humarap sa aking ama.
Namumutla pa rin siya.
“Sinong nagsabi sa’yo?”
Hindi galit ang boses niya ngayon.
Takot.
Iyon ang unang pagkakataong narinig kong matakot si Ernesto Villanueva.
Itinulak ko palapit sa kanya ang lumang litrato.
Dalawang binata ang nasa larawan.
Si Papa, siguro nasa early twenties.
At isang batang lalaki na mga anim o pitong taong gulang na nakaupo sa kandungan niya.
Sa likod nito ay may sulat-kamay.
Ernesto at anak niyang si Nicolas. 1996.
Napahawak si Mama sa mesa.
“Ano ‘to?”
Hindi sumagot si Papa.
Ako ang sumagot.
“Bago kayo ikasal ni Papa, may relasyon siya sa isang babaeng taga-Batangas. Nabuntis niya.”
“Mara…”
Babala ang boses ni Papa.
Pero hindi na ako ang labinsiyam na taong gulang na kayang takutin ng sigaw niya.
“Ang pangalan ng babae ay Celia Reyes.”
Napapikit si Mama.
Kilala niya ang pangalan.
Nakikita ko iyon.
“Patuloy kang nagpapadala ng pera sa kanila,” sabi ko. “Hanggang pitong taong gulang si Nico.”
“Tumigil ka.”
“Bakit? Dahil naririnig na ni Mama ang katotohanang itinago mo rin sa kanya?”
Hinampas ni Papa ang mesa.
“Hindi mo alam ang buong kuwento!”
“Eksakto.”
Tinitigan ko siya.
“Iyan din ang sinabi ko sa inyo sampung taon na ang nakaraan.”
Tahimik siya.
At sa unang pagkakataon, wala siyang maisagot.
Noong labingwalong taon ako, nakilala ko si Nico sa Maynila.
Dalawang taon siyang mas matanda sa akin.
Nagtatrabaho siya noon sa isang motorcycle parts shop habang kumukuha ng vocational course sa gabi.
Hindi niya ginagamit ang apelyidong Villanueva.
Hindi niya alam na may koneksiyon siya sa pamilya ko.
Ang alam niya, iniwan ang nanay niya ng lalaking ama niya noong bata pa siya.
Nagkakilala kami sa birthday ng kaibigan ko.
Naging magkaibigan.
Pagkatapos ay naging kami.
Hindi ko siya kailanman dinala sa bahay dahil strikto si Papa sa pakikipag-boyfriend ko.
At hindi ko rin sinabi ang pangalan niya dahil alam kong haharangin agad ako.
Tatlong buwan bago ko malamang buntis ako, namatay ang ina ni Nico.
Habang nililinis niya ang mga gamit nito, nakita niya ang isang sobre.
May mga resibo ng padalang pera.
May lumang litrato.
At may tatlong sulat mula sa isang lalaki.
Ernesto Villanueva.
Noong una, inisip naming nagkataon lang.
Maraming Villanueva sa Pilipinas.
Pero nang ipakita sa akin ni Nico ang larawan ng batang Nico kasama ang lalaking nasa tabi niya, parang nagyelo ang katawan ko.
Ang lalaking iyon ay si Papa.
Mas bata lang.
Umuwi akong halos hindi makahinga.
Nang gabing iyon, palihim kong hinanap ang lumang cabinet sa bodega.
Doon ko nakita ang kopya ng mga sulat.
Parehong pangalan.
Parehong sulat-kamay.
Parehong kuwento.
Kinabukasan, sinabi ko kay Nico.
Hindi siya naniwala.
Hanggang ipinakita ko ang picture ni Papa.
Umupo siya sa sidewalk nang halos isang oras.
Walang imik.
Pagkatapos ay sinabi niya, “Kailangan nating magpa-DNA.”
Bago namin nagawa iyon, nalaman kong buntis ako.
At dalawang araw matapos kong sabihin sa kanya…
Naaksidente si Nico pauwi mula Batangas.
Namatay siya bago makarating sa ospital.
Napahikbi si Mama.
Si Papa ay napaupo.
Nanginginig ang kamay niya.
Hindi ko pa rin nakakalimutan ang tawag na natanggap ko noon.
Parang kasabay na namatay ni Nico ang lahat ng sagot na kailangan ko.
May natira lang na isang paraan.
DNA.
Kaya noong pinalayas ako, dala ko ang ilan sa gamit ni Nico na ibinigay sa akin ng tiyahin niya.
Ilang buwan matapos ipanganak si Lucas, sa tulong ng abogado at kamag-anak ni Nico, nakakuha kami ng legal DNA comparison gamit ang na-preserve na medical sample ni Nico mula sa dating hospitalization.
Patunay na ama siya ni Lucas.
Pero hindi pa rin iyon sapat upang patunayan na anak siya ni Papa.
Kaya naghintay ako.
Hanggang isang araw, sa tulong ng tiyahin ni Nico, nakuha namin ang lumang acknowledgment document na pinirmahan ni Papa noon.
May blood type records.
May remittance history.
At kalaunan, nang maging available ang mas maayos na testing, nagpa-kinship analysis ako gamit ang sample mula sa personal na gamit ni Papa na naiwan sa ilang lumang family documents na nakuha ko bago ako umalis.
Hindi perpekto ang unang resulta.
Kaya hindi ako bumalik.
Hindi ko gustong bumalik dala ang paratang lang.
Taon ang lumipas bago ako nakakuha ng sapat na dokumento.
Nang matapos ako, wala nang duda.
Si Nico Reyes ay biological son ni Ernesto Villanueva.
At ako at si Nico…
Magkapatid sa ama.
Napaupo si Mama.
Tinakpan niya ang mukha niya.
“Diyos ko…”
“Mama.”
“Hindi…”
Umiiyak na siya.
“Hindi ko alam.”
Alam kong totoo iyon.
Kaya sa sampung taon kong galit, hindi ko kailanman sinisi si Mama sa lihim tungkol kay Nico.
Ang sinisi ko sa kanya ay ang pananahimik niya noong pinalayas ako.
Si Papa naman ay nakatungo.
“Akala ko…”
Mahina siyang nagsalita.
“Akala ko lumipat na sila sa Mindoro. Sinabi sa akin ni Celia na hindi na niya ako kailangan. Nagpadala ako nang ilang taon, pero ibinalik niya ang huling pera.”
“Pero alam mong may anak ka.”
“Oo.”
Napatingin sa kanya si Mama na parang ibang tao ang kaharap niya.
“Habang kasal tayo?”
“Bago tayo ikasal nangyari iyon.”
“Pero itinago mo.”
Tumulo ang luha ni Papa.
“Oo.”
“Dalawampu’t mahigit na taon?”
Hindi siya sumagot.
Lumapit si Mama at sinampal siya.
Hindi malakas.
Pero parang mas mabigat pa iyon sa anumang sigaw.
“Kung sinabi mo lang sa akin…”
Nabiyak ang boses niya.
“Kung sinabi mo lang sa anak natin na may kapatid siyang lalaki…”
Napapikit si Papa.
At iyon ang pinakamalupit na bahagi ng katotohanan.
Hindi sina Nico at ako ang gumawa ng lihim.
Kami ang naging biktima nito.
Pareho kaming lumaki na walang alam.
Pareho naming minahal ang isa’t isa nang hindi alam kung sino kami sa isa’t isa.
At nang malaman namin, huli na ang lahat.
“Ano’ng gusto mong gawin namin ngayon?” tanong ni Papa.
Tumingin ako sa kanya.
“Wala akong gustong kunin sa inyo.”
“Pera?”
“Hindi.”
“Bahay?”
“Hindi.”
“Kung gano’n, bakit ka bumalik?”
Tumingin ako sa direksiyon ng kuwartong kinaroroonan ni Lucas.
“Dahil may batang sampung taong gulang doon na walang kasalanan.”
Tahimik silang dalawa.
“Hindi ko dinala si Lucas dito para parusahan kayo. Dinala ko siya rito dahil tinanong niya kung bakit wala siyang lolo at lola.”
Napaluha si Mama.
“Akala niya galit kayo sa kanya.”
“Mara…”
“Hindi ko papayagang lumaki siyang iniisip na pagkakamali siya.”
Lumapit si Papa.
“Hindi siya pagkakamali.”
Napatawa ako nang mapait.
“Sampung taon na ang nakaraan, tinawag mo siyang ‘iyan’ habang nasa tiyan ko siya.”
Napahinto siya.
Tumama ang sinabi ko.
“Pinili mong itapon ang anak mo bago mo man lang malaman kung ano ang dinadala niyang katotohanan.”
“Galit ako.”
“Alam ko.”
“Mali ako.”
“Oo.”
Hindi ko siya niligtas sa bigat ng salitang iyon.
Mali siya.
At may mga maling desisyong hindi nabubura ng isang “sorry.”
Ilang segundo kaming tahimik.
Pagkatapos ay may marahang tunog mula sa hallway.
Nandoon si Lucas.
Hindi ko alam kung gaano karami ang narinig niya.
Namumula ang mga mata niya.
“Ma…”
Mabilis akong lumapit.
“Lucas—”
“Si Papa Nico…”
Hindi ko kailanman itinago sa kanya ang pangalan ng ama niya. Ang sinabi ko lang dati, namatay ito bago siya ipinanganak.
“Magkapatid kayo?”
Parang kutsilyo ang tanong.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Oo.”
“Hindi mo alam?”
Umiling ako.
“Hindi. Hindi rin alam ng papa mo.”
Tahimik siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos ay yumakap siya.
“Okay.”
Napaiyak ako.
Hindi dahil okay ang nangyari.
Hindi iyon kailanman magiging okay.
Pero dahil sa simpleng yakap na iyon, ipinaalala sa akin ng anak ko ang isang bagay na matagal kong nakalimutan.
Hindi kailangang ipamana ang kahihiyan.
Hindi kasalanan ng bata ang lihim ng matatanda.
Kinagabihan, hindi kami umalis.
Hindi dahil biglang naayos ang lahat.
Kundi dahil sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, nag-usap kami nang walang sigawan.
Sinabi ni Papa kay Mama ang lahat tungkol kay Celia.
Kung paano sila nagkakilala.
Kung paano siya natakot umako sa responsibilidad noong bata pa siya.
Kung paano siya nagpadala ng pera pero hindi nagkaroon ng lakas ng loob na maging tunay na ama kay Nico.
“At ngayon,” sabi niya habang umiiyak, “hindi ko na mababawi kahit isang araw.”
Hindi ko siya kinomfort.
May mga luha na kailangang hayaan mong bumagsak.
Kinabukasan, dinala niya kami sa sementeryo.
Hindi niya alam kung saan nakalibing si Nico.
Ako ang nagturo.
Nang makita niya ang pangalan sa lapida, parang bumigay ang tuhod niya.
Nicolas “Nico” Reyes
1998–2017
Lumuhod si Papa sa harap ng puntod.
Matagal.
Walang salita.
Pagkatapos ay inilapag ni Lucas ang maliit na bulaklak na binili niya sa labas.
“Hi, Papa,” bulong niya.
Lahat kami ay umiyak.
Hindi dahil sa sikreto.
Kundi dahil sa isang lalaking dalawang beses nawalan ng ama—una habang buhay pa siya, at ikalawa nang huli na ang lahat para makilala siya nito.
Hindi naging mabilis ang pagpapatawad.
Bumalik kami ni Lucas sa Baguio.
Si Mama ay regular nang tumatawag.
Si Papa naman ay ilang buwan bago ko sinagot nang maayos.
Hindi ko siya pinatawad dahil tatay ko siya.
Pinatawad ko siya dahil sa paglipas ng panahon, nakita kong hindi lang siya humihingi ng tawad.
Nagbabago siya.
Pinuntahan niya ang tiyahin ni Nico.
Humingi siya ng tawad.
Binayaran niya ang natitirang utang ni Nico na hindi niya kailanman nalaman.
Nagpatayo siya ng maliit na scholarship sa pangalan ni Nico para sa mga estudyanteng nagtatrabaho habang nag-aaral.
At higit sa lahat, hindi niya pinilit si Lucas na tawagin siyang Lolo.
Naghintay siya.
Hanggang isang Pasko, halos isang taon matapos kaming bumalik sa Lucena, may inaayos siyang laruan sa garahe nang lumapit si Lucas.
“Lolo, puwede mo bang tingnan ‘to?”
Napatigil si Papa.
Tumingin siya sa akin.
Namumula ang mga mata.
Hindi ako nagsalita.
Ngumiti lang ako nang kaunti.
May mga bagay na hindi mo kayang ibalik.
Hindi na mababawi ni Papa ang pagkabata ni Nico.
Hindi na mababawi ni Mama ang gabing hinayaan niya akong lumabas sa pinto.
At hindi na mababawi sa akin ang sampung taong kinailangan kong maging matatag nang mag-isa.
Pero may mga bagay pa ring puwedeng iligtas.
Ang natitirang panahon.
Ang katotohanan.
At isang batang walang kasalanan na hindi dapat magdala ng kahihiyang ginawa ng mga nauna sa kanya.
Ngayon, kapag tinatanong ako ni Lucas kung bakit napakatagal bago kami bumalik sa pamilya ko, hindi ko na siya nililihisan.
Sinasabi ko ang katotohanan sa paraang kaya niyang dalhin.
Dahil iyon ang pinakamahalagang natutunan ko.
Hindi lahat ng katotohanan ay madaling sabihin, pero ang lihim na itinago dahil sa takot ay maaaring maging sugat sa susunod na henerasyon. Ang mga anak ay hindi dapat pagbayarin sa pagkakamali ng matatanda. At kung may pagkakataon pang magsabi ng totoo, humingi ng tawad, at itama ang isang relasyon—gawin natin habang may oras pa.
