Isang Araw Bago ang Kasal, Pinili Niya ang Kapatid ng Sundalong Namatay Para sa Kanya—Hindi Niya Alam na Isang Basang Notebook ang Tuluyang Tatapos sa Amin
Isang araw na lang bago kami pumirma sa civil registry, saka ko nalaman na may babaeng matagal nang lihim na pinoprotektahan ang lalaking pakakasalan ko.
Hindi siya simpleng “ibang babae.”
Mas mahirap—dahil sa tuwing pinipili siya ni Gabriel, isang patay na sundalo ang ginagamit niyang dahilan para patahimikin ako.
Ako si Dr. Mara Villareal, 34, pinakabatang head ng neurosurgery unit sa isang military hospital sa Quezon City. Sampung taon kong kilala si Major Gabriel Alonzo. Anim na taon kaming magkasintahan.
Noong gabing bago sana kami magpakasal, dala ko ang marriage documents nang puntahan ko siya malapit sa Camp Aguinaldo.
Inilapag ko ang folder sa mesa.
“Dalawa lang ang pagpipilian mo. Kanselahin natin ang kasal, o ipasok mo si Celina Mendoza sa treatment facility kung saan mababantayan siya nang maayos.”
Si Celina ang nakababatang kapatid ni Captain Rafael Mendoza, ang sundalong namatay limang taon na ang nakalipas habang inililigtas si Gabriel sa operasyon.
Mula noon, inako ni Gabriel ang responsibilidad sa kanya.
Kapag tumatawag si Celina sa hatinggabi, umaalis siya. Kapag nagwawala ito, siya ang hinahanap. Kapag may mahalagang araw para sa amin at nagkataong may “emergency” si Celina, ako ang naghihintay.
Hindi sumagot si Gabriel. Lumabas siya sa training grounds at nanigarilyo hanggang madaling-araw.
Bago sumikat ang araw, bumalik siya at pumirma.
Akala ko tapos na.
Nagkamali ako.
Sa mismong wedding ceremony namin sa loob ng military compound, habang hawak ni Gabriel ang bouquet, biglang sumiksik si Celina sa mga bisita.
Maputla siya, nanginginig, at may benda sa mga pulsuhan.
“Kuya Gab,” umiiyak niyang sabi. “Namatay si Kuya Rafael para sa’yo. Kahit huling pagmamahal na lang ba, hindi mo kayang ibigay sa akin?”
Nabitawan ni Gabriel ang bouquet.
Pagkatapos, tumakbo siya pababa ng entablado para habulin si Celina.
“Gabriel.”
Huminto siya.
“Kapag lumabas ka sa pintuang iyan, kanselado ang pagpapakasal natin.”
Isang segundo siyang nakatayo.
Pagkatapos, nagpatuloy siya.
Nawala siya sa likod ng pinto.
Namatay ang musika.
Ang mga bulungan ng mga bisita ang pumalit.
Lumapit ang mga magulang ko. Isinuot ni Mama ang shawl niya sa balikat ko.
“Anak,” bulong ni Papa, “uwi na tayo.”
Tatlong araw na hindi umuwi si Gabriel sa condo na inihanda sana naming tirhan.
Nang bumalik siya, itinuro ko ang dokumento sa mesa.
Order iyon para sa supervised psychiatric treatment ni Celina matapos ang ginawa niya sa wedding hall at ang nauna niyang pananakit sa sarili.
“Ginawa mo ito?” malamig niyang tanong.
“Protocol ang sinunod.”
“May sakit siya, Mara! Ang kuya niya ang namatay para iligtas ako!”
“Utang mo iyon,” sagot ko. “Hindi utang nating dalawa.”
“Hindi mo ba ako kayang intindihin kahit minsan?”
Tinitigan ko siya.
“Gabriel, huwag muna tayong magkita.”
Kinabukasan, may iniwan siyang papel.
“Aalagaan ko muna si Celina.”
Pumasok ako sa ospital at nag-opera nang labintatlong oras.
Pagbalik ko sa opisina, may thermal container sa mesa. Pigeon soup—paborito ko.
Nag-message si Gabriel.
“Sorry. Matagal na tayo, Mara. Huwag nating hayaang sirain ng maliit na bagay ang lahat.”
Maliit na bagay.
Iyon ang tawag niya sa pag-iwan sa akin sa sarili naming kasal.
Kinagabihan, nakita ko si Celina sa labas ng condo.
“Pinalabas ako ni Kuya Gab,” sabi niya. “Hindi ko raw kaya sa facility.”
Hindi ko siya pinapasok.
Pero nang isara ko ang pinto, isiniksik niya ang paa niya, nawalan ng balanse at tumama ang noo sa doorframe.
Saktong dumating si Gabriel.
Hindi niya ako tinanong kung ano ang nangyari.
Agad niya akong itinulak palayo at inalalayan si Celina.
“Mara, kailangan mo ba talagang umabot sa ganito?”
“Napansin mo bang itinulak ko siya?”
Hindi siya sumagot.
Sa halip, sinabi niyang pansamantalang titira si Celina sa condo.
“Wala siyang ibang mapupuntahan.”
“Bahay natin ito.”
“Sandali lang.”
At dinala niya si Celina sa master bedroom.
Kinabukasan, pag-uwi ko, wala na ang paborito kong landscape painting. Wala na rin ang orchid na tatlong taon kong inalagaan.
At si Celina, suot ang pajama na tinahi mismo ni Mama para sa akin.
“Hubarin mo,” sabi ko.
“Pasensya na, Doktora. Nagandahan lang ako—”
“Tama na, Mara!” sigaw ni Gabriel. “Pajama lang iyan.”
May kung anong tuluyang namatay sa loob ko.
“Palabasin mo siya.”
“Hindi.”
Tumango ako.
“Kung ayaw mong siya ang umalis, ako ang aalis.”
Pumasok ako sa guest room at kinuha ang pinakamahalaga kong gamit—mga handwritten surgical notes at research journals na ginawa ko sa loob ng siyam na taon.
Habang nag-iimpake ako, pumasok si Celina na may basong tubig.
“Doktora, uminom po kayo.”
Hindi ko tinanggap.
Biglang kumiling ang kamay niya.
Bumuhos ang tubig diretso sa mga notebook ko.
Mabilis na kumalat ang basa. Naghalo ang tinta sa mga pahinang halos isang dekada kong binuo.
“Hindi ko sinasadya!” hagulgol ni Celina.
Pumasok si Gabriel.
Ang una niyang ginawa ay hawakan ang kamay nito.
“Napaso ka ba?”
Saka lang niya tiningnan ang mga basang notebook sa kamay ko.
“Notebook lang naman iyan, Mara. Bibili ako ng kapalit.”
Dahan-dahan akong napatingin sa kanya.
At sa unang pagkakataon, hindi galit ang naramdaman ko.
Kundi katiyakan.
Dahil hindi niya alam na ang “notebook lang” na iyon ang naglalaman ng siyam na taon kong trabaho—at ng desisyong matagal kong ipinagpaliban para sa kanya.
Kinabukasan, kailangan ko nang pumili.
Si Gabriel ba…
o ang buhay na ilang taon ko nang unti-unting isinusuko para lang manatili sa tabi niya?
PARTE2
Kinabukasan, alas-singko pa lang ng umaga, nasa opisina na ako.
Inilatag ko sa mesa ang mga basang notebook. Ilang pahina ang puwede pang iligtas. Ang iba, tuluyan nang naging kulay-abong mantsa ang mga sulat.
Sa pinakailalim ng isang journal, may plastic envelope na hindi inabot ng tubig.
Nandoon ang liham na tatlong linggo ko nang hindi kayang pirmahan.
Offer iyon para pamunuan ko ang bagong Neurotrauma Research Program sa Cebu sa loob ng tatlong taon.
Matagal ko iyong pinangarap.
Pero dalawang buwan bago ang kasal, sinabi ni Gabriel na posibleng ma-assign siya sa Nueva Ecija. Kaya tahimik kong inisip na tatanggihan ko ang Cebu. Akala ko iyon ang tamang kompromiso kapag magiging mag-asawa na kami.
Ngayon, tinitigan ko ang basang siyam na taon ng buhay ko.
Pagkatapos, pinirmahan ko ang acceptance.
Bandang tanghali, dumating si Gabriel sa ospital na may dalang paper bag ng mamahaling leather notebooks.
“Para mapalitan iyong nasira,” sabi niya.
Napatingin ako sa bag.
Doon ko lubos na naunawaan ang problema.
Hindi niya talaga naiintindihan.
Kinuha ko sa drawer ang isang envelope.
“Cancellation ng marriage application natin. At termination ng share ko sa lease ng condo.”
Biglang nawala ang kulay sa mukha niya.
“Mara, seryoso ka?”
“Oo.”
“Dahil lang sa nangyari kagabi?”
“Hindi dahil sa tubig. Dahil sa bawat pagkakataong kailangan mong pumili kung igagalang mo ako o ililigtas mo si Celina sa consequences ng ginagawa niya, lagi mo siyang pinipili.”
“May sakit siya.”
“Alam ko. Kaya kailangan niya ng doktor, therapist, at treatment plan. Hindi isang engaged na lalaking handang sirain ang lahat para patunayan na may utang siya sa patay.”
“Hindi mo naiintindihan ang nangyari kay Rafael.”
“Hindi ko kailangang maranasan iyon para malaman na hindi dapat ako ang kabayaran.”
Huminga siya nang malalim.
“Bigyan mo lang ako ng panahon. Kapag naging maayos si Celina, babalik tayo sa dati.”
Umiling ako.
“Wala nang ‘dati,’ Gabriel.”
Tumunog ang phone niya.
Pangalan ni Celina ang nasa screen.
Saglit niya akong tiningnan, saka sinagot ang tawag.
“Celina? Bakit? Nasaan ka?”
At muli, lumabas siya ng opisina ko.
Doon natapos ang huling pagdududa ko.
Kinagabihan, tinawagan ko si Mama.
“Ma, pupunta ako ng Cebu.”
Tahimik siya sandali.
“Kung saan ka muling magiging ikaw, doon ka pumunta.”
Tatlong araw bago ang flight ko, bumalik ako sa condo para kunin ang huling kahon ng gamit.
Nandoon si Gabriel, si Celina, at isang hindi inaasahang bisita—si Colonel Mateo Santos, dating commanding officer nina Gabriel at Rafael.
May hawak siyang lumang sobre.
“Gab, dapat matagal ko na itong ibinigay sa’yo.”
Sulát-kamay ni Rafael ang nasa harap. Nahanap daw iyon ng ina niya sa lumang field bag sa kanilang bahay sa Iloilo.
Binuksan ni Gabriel ang sobre.
Habang nagbabasa, unti-unting nanigas ang mukha niya.
Binasa ni Colonel Santos ang huling bahagi nang makita niyang hindi na makapagsalita si Gabriel.
“Kung hindi ako makauwi, bantayan ninyo si Celina—pero tulungan ninyo siyang mabuhay nang hindi nakasandal sa pagkamatay ko. Huwag ninyong gawing utang ang bawat araw na natitira sa inyo. Kung may mahal kayong tao, huwag ninyo silang saktan para lang patunayan na naaalala ninyo ako.”
Natahimik ang sala.
Namutla si Celina.
Parang limang taong pagkakasala ang sabay-sabay bumagsak sa balikat ni Gabriel.
“Bakit ngayon ko lang nakita ito?”
“Hindi namin alam na nandoon,” sagot ng colonel. “Pero kahit wala ang sulat, Gab, matagal ka nang sinabihan ng unit na hindi healthy na ikaw lang ang sandalan niya.”
“Hindi ako bata!” sigaw ni Celina.
Napalingon kaming lahat.
Humahagulgol siya.
“Lahat kayo gusto akong alisin sa buhay niya! Lalo na siya!”
Itinuro niya ako.
“Simula nang dumating siya, wala ka nang oras sa akin. Kaya pumunta ako sa kasal! Alam kong susundan mo ako!”
Nanlamig ang mukha ni Gabriel.
“Ano?”
Huminga nang mabilis si Celina.
“At iyong sa pinto, alam kong magagalit ka kapag nakita mong nasaktan ako. Hindi naman niya ako itinulak.”
Dahan-dahang napalingon sa akin si Gabriel.
Pero hindi pa tapos si Celina.
“Pati iyong tubig… sinadya ko. Ayoko sa mga notebook niya. Kapag tungkol sa trabaho niya, parang wala kang ibang nakikita kundi kung gaano siya kagaling. Gusto ko lang na ako naman ang piliin mo.”
Walang nagsalita.
Hindi ako nakaramdam ng tagumpay.
Ang nakita ko lang ay isang babaeng wasak sa pagkawala ng kapatid at isang lalaking sa sobrang guilt, tinuruan siyang ang bawat krisis ay may gantimpalang atensyon.
Lumapit si Gabriel kay Celina.
Pero sa unang pagkakataon, hindi niya ito niyakap.
Lumuhod lang siya para magkapantay sila ng tingin.
“Celina, tutulungan kita. Pero hindi na ganito.”
Umiling siya.
“Kuya Gab—”
“Hindi ako kapalit ni Rafael. At hindi tama na sirain mo ang ibang tao para matiyak na hindi ako aalis.”
Tinawagan ni Colonel Santos ang doktor ni Celina. Pumayag ding bumiyahe mula Iloilo ang tiyahin nitong matagal nang gustong tumulong.
Nang gabing iyon, bumalik si Celina sa supervised treatment.
Kusa.
Bago siya sumakay sa sasakyan, tumingin siya sa akin.
“Sorry.”
Hindi ko sinabing okay lang.
“Magpagaling ka,” sagot ko.
Pagkaalis nila, naiwan kami ni Gabriel sa sala.
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, wala si Celina sa pagitan namin.
Pero huli na.
“Mara… patawarin mo ako.”
“Pinapatawad kita.”
Napatingin siya agad sa akin.
Pero itinuloy ko.
“Ang pagpapatawad ay hindi ibig sabihin babalikan kita.”
Nanigas siya.
“Mahal kita.”
“Minahal din kita.”
“Then give me one chance.”
Umiling ako.
“Binigyan kita ng pagkakataon sa wedding hall. Binigyan kita ulit nang tanungin kitang palabasin siya sa bahay. Binigyan pa kita nang sirain ang siyam na taon kong trabaho at sinabi mong notebook lang iyon.”
Namula ang mga mata niya.
“Akala ko kaya kong ayusin lahat.”
“Hindi lahat ng nasisira naaayos sa paghingi ng sorry.”
Kinuha ko ang huling kahon ko.
“Ang pinakamasakit, Gabriel, hindi dahil pinili mo siya.”
Huminto ako sa pintuan.
“Kundi dahil sa bawat pagpili mo sa kanya, inaasahan mong ako ang kusang liliit para magkasya sa desisyon mo.”
Wala siyang sagot.
Makalipas ang dalawang araw, lumipad ako papuntang Cebu.
Hindi ako lumingon sa departure gate.
Sa unang buwan ko roon, halos trabaho lang ang mundo ko. Tinulungan ako ng mga resident at research assistants na i-reconstruct ang nasirang notes mula sa digital scans, old case files, at backups. May mga pahinang hindi na naibalik.
Masakit.
Pero natutunan kong ang pagkawala ng ilang pahina ay hindi pagkawala ng buong sarili ko.
Pagkaraan ng anim na buwan, na-launch namin ang unang phase ng neurotrauma program. Sa unang major case na pinangunahan ko, isang batang pasyente ang nakalabas ng ICU na gising at nakakausap ang pamilya niya.
Paglabas ko ng operating room, may parcel sa opisina.
Nasa loob ang pajama na tinahi ni Mama, malinis at maayos na nakatiklop.
Kasama ang maikling note mula kay Gabriel.
“Naibalik ko ang kaya kong ibalik. Iyong hindi ko na kayang ayusin, natutunan ko nang huwag pilitin. Salamat sa sampung taon. Pasensya sa paraan ng pagtatapos.”
May isa pang sobre.
Mula kay Celina.
Nasa structured therapy pa rin siya at kasama na sa treatment plan ang pamilya niya sa Iloilo.
“Hindi ko hinihingi na patawarin mo ako,” sulat niya. “Ngayon ko naiintindihan: hindi pagmamahal ang pilitin ang isang tao na patunayan araw-araw na hindi ka niya iiwan.”
Tinupi ko ang dalawang liham at inilagay sa drawer.
Hindi ko itinapon.
Pero hindi ko rin binalikan.
Sa desk ko ay may bagong notebook.
Sa unang pahina, iisa lang ang isinulat ko:
“Hindi lahat ng pagtatapos ay kabiguan. Minsan, iyon ang unang araw na pinili mo rin ang sarili mo.”
At iyon ang aral na gusto kong iwan sa sinumang makakabasa nito:
May mga taong mahal natin pero hindi natin dapat samahan habang winawasak nila ang ating hangganan. Ang pag-unawa sa trauma ng isang tao ay hindi obligasyong tanggapin ang paulit-ulit na pananakit. Ang tunay na pag-ibig ay may malasakit, pero may respeto rin.
Dahil kung kailangan mong mawala ang sarili mo para lamang manatili sa isang relasyon, hindi iyon tahanan.
Isa iyong lugar na panahon nang lisanin.
