Akala Ko Asawa Ko Ang Itinulak Ko Sa Lawa Noong Gabing Umuulan—Kinabukasan Bumalik Siya, Nakangiti, At Doon Ko Natuklasan Na Mas Malalim Pa Ang Lihim Kaysa Sa Pagtataksil Niya At May Isang Taong Nagbabayad Ng Kasalanang Hindi Niya Ginawa
Akala ko napatay ko ang asawa ko noong gabing umuulan.
Itinulak ko siya sa Lawa ng Sampaloc, habang suot niya ang dilaw na kapote na kabisado ko na sa sobrang dami niyang “fishing nights.”
Pero kinabukasan, siya mismo ang kumatok sa pinto namin.
Buhay.
Nakangiti.
At basa pa rin ang damit.
“Good morning, Thea,” sabi ni Marco, parang walang nangyari. “Nakalimutan ko ang susi ko.”
Nanigas ang buong katawan ko.
Nakatayo siya sa harap ko, hawak ang lumang timba niya, may putik ang tsinelas, may amoy lawa ang damit. Walang sugat. Walang takot. Walang bakas na halos lunurin ko siya kagabi.
Hindi ako makahinga.
Kagabi, malinaw kong nakita ang lalaki sa gilid ng hagdanang bato sa may lawa. Dilaw na kapote. Itim na pantalon. Parehong tindig ni Marco. Parehong paraan ng pagyuko kapag nagyoyosi.
Nakita ko rin siya ilang minuto bago iyon—yakap-yakap ang baywang ni Bea Mendoza, ang sekretarya niyang matagal ko nang pinaghihinalaan.
Noong tumunog ang cellphone ni Bea at bumalik siya sa kotse, naiwan mag-isa ang lalaki sa gilid ng tubig.
Doon ako nawalan ng kontrol.
Tumakbo ako sa ulan, hinawakan siya sa likod, at itinulak nang buong lakas.
Hindi siya agad sumigaw.
Nakarinig lang ako ng malakas na lagapak sa tubig, ilang alon, ilang desperadong pagpalag.
Pagkatapos, tahimik.
Tumakbo ako pauwi na parang hinahabol ng lahat ng kasalanan sa mundo.
Akala ko, tapos na.
Akala ko, ang limang taong kasinungalingan namin ni Marco ay lumubog na rin sa ilalim ng lawa.
Pero ngayon, nakatayo siya sa harap ko.
“Bakit ka ganyan makatingin?” tanong niya, tumatawa. “Para kang nakakita ng multo.”
Halos mabitawan ko ang hawak kong tasa.
“San ka galing?”
“Sa lawa nga. Nangisda. Alam mo naman ako.”
Nangisda.
Lagi na lang nangisda.
Noong una, naniniwala pa ako. May cooler siya. May lambat. May mga litrato ng tilapia sa cellphone.
Hanggang isang gabi, naiwan niyang nakabukas ang laptop niya.
Naka-log in ang account niya.
Nakita ko ang mga mensahe nila ni Bea.
“Hanggang kailan mo ako itatago?”
“Paano si Thea?”
“Aayusin ko muna siya. Pagkatapos, ikaw na.”
Iyon ang huling mensaheng nabasa ko kagabi bago ko siya sinundan sa ulan.
Ngayon, nakaupo siya sa hapag, kumakain ng sinangag na parang ordinaryong umaga lang.
Tinignan ko siya habang ngumunguya siya.
Kung hindi siya ang itinulak ko, sino?
Nag-init ang batok ko.
Si Bea?
Pero ilang minuto lang matapos kaming mag-almusal, tumunog ang phone niya. Nakita ko ang pangalan sa screen bago siya tumayo papunta sa balkonahe.
Bea Mendoza.
Buhay din siya.
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
Kung hindi si Marco. Hindi rin si Bea.
Sino ang nasa ilalim ng lawa?
Biglang pumasok sa isip ko si Mang Tonyo.
Kapitbahay namin siya mula noong bata pa ako. Mahilig siyang maglakad sa gilid ng Lawa ng Sampaloc tuwing gabi. Siya ang lalaking nag-abot sa akin ng mainit na lugaw noong labing-isang taong gulang ako, noong umalis ang tatay ko at iniwan kaming mag-ina.
Hindi.
Hindi puwede.
Hindi ko kayang tanggapin.
Pagkaalis ni Marco papasok sa kuwarto, nagmadali akong lumabas. Dumiretso ako sa maliit na bahay nina Mang Tonyo sa kabilang eskinita.
Sarado ang gate.
Walang mesa ng tong-its sa labas. Walang radyo. Walang tawanan.
Iba ang lamig ng umagang iyon.
“Thea!”
Lumingon ako. Si Aling Cora, asawa ni Mang Tonyo, hingal na hingal, nanginginig ang kamay.
“Nakita mo ba si Tonyo?”
Nanikip ang dibdib ko.
“Bakit po?”
“Hindi umuwi kagabi. Tumawag ako nang tumawag, walang sagot. Hindi siya ganyan. Kahit malasing ‘yon, uuwi pa rin ‘yon.”
Parang may kumapit na malamig na kamay sa leeg ko.
“Baka… nasa ospital po?”
“Pinuntahan ko na ang barangay. Wala raw report. Pinuntahan ko na rin ang lawa. Wala.”
Hindi ko na alam kung paano ako nakalakad papunta sa Lawa ng Sampaloc.
Pagdating ko roon, basa pa ang damo. Tahimik ang tubig. Parang walang nangyaring kasalanan kagabi.
Tumayo ako sa mismong lugar kung saan ko itinulak ang lalaking naka-dilaw na kapote.
Gusto kong lumuhod.
Gusto kong umiyak.
Gusto kong sumigaw na sana bumalik ang oras.
Tumunog ang cellphone ko.
Si Aling Cora.
“Thea, huwag ka nang maghanap! Nakauwi na si Tonyo!”
Napapikit ako sa sobrang ginhawa.
“Nasa clinic pala. Nadulas sa motor kagabi, dinala ng tricycle driver. Hindi man lang tumawag ang matanda!”
Buhay si Mang Tonyo.
Buhay si Marco.
Buhay si Bea.
Pero may isang taong bumagsak sa lawa kagabi.
At hindi ko alam kung nakalutang ba siya ngayon sa ilalim ng tubig.
Pauwi na sana ako nang mapansin kong may kumpol ng tao sa kabilang bahagi ng lawa.
May barangay tanod.
May pulis.
May babaeng umiiyak.
Dahan-dahan akong lumapit, pinipilit makinig.
“May nakita raw sa may damuhan,” sabi ng isang lalaki.
“Ano?”
“Dilaw na kapote.”
Nanlambot ang tuhod ko.
Sumiksik ako sa likod ng mga tao. Doon ko nakita ang isang pulis na may hawak na malinaw na plastic evidence bag.
Sa loob, basa at gusot ang dilaw na kapote.
At sa bulsa ng kapote, may nakuha silang lumang ID.
Nang itinaas iyon ng pulis, nakita ko ang pangalan.
Hindi pangalan ni Marco.
Hindi pangalan ni Bea.
Pangalan ko.
PARTE2
Pangalan ko ang nasa ID.
Lumang company ID ko iyon, mula sa dati kong trabaho sa isang lending office sa San Pablo. Matagal ko nang nawawala ang ID na iyon. Akala ko nahulog lang sa palengke o naitapon kasama ng lumang bag.
Pero naroon siya ngayon.
Nasa bulsa ng kapoteng suot ng lalaking itinulak ko sa lawa.
“May nakakakilala ba kay Althea Ramirez Villarama?” tanong ng pulis.
Parang tumigil ang pag-ikot ng mundo.
Gusto kong umatras, pero ang mga paa ko ay parang nakabaon sa putik. Naririnig ko ang bulungan ng mga tao.
“Baka asawa ‘yan ni Marco.”
“‘Yung may bahay sa may simbahan?”
“Bakit kaya nasa kapote ang ID niya?”
Hindi ko na hinintay na may makakita sa akin.
Umalis ako nang dahan-dahan, pagkatapos ay halos tumakbo hanggang sa makarating ako sa kanto. Sumakay ako ng tricycle pauwi, pero kahit ang ingay ng makina ay hindi kayang tabunan ang tibok ng puso ko.
May nagtanim ng ID ko.
Ibig sabihin, may nakakaalam na naroon ako kagabi.
Pagpasok ko sa bahay, naroon si Marco sa sala, nakaupo, hawak ang cellphone.
Tumayo siya agad.
“San ka galing?”
“Namasyal.”
“Mukha kang may sakit.”
“Mainit lang.”
Lumapit siya sa akin. Sa unang pagkakataon pagkatapos ng matagal na panahon, hinawakan niya ang pisngi ko. Dati, iyon ang pinakamamahal kong galaw niya. Ngayon, pakiramdam ko kamay iyon ng taong naghihintay kung kailan ako bibigay.
“Thea,” malumanay niyang sabi, “kung may problema ka, sabihin mo sa akin.”
Muntik na akong matawa.
Problema?
Ang problema ay may taong maaaring patay dahil sa akin.
Ang problema ay ang asawa ko, na dapat kong pagkatiwalaan, ay maaaring may alam sa lahat.
Pumasok ako sa kuwarto at isinara ang pinto. Nang marinig kong bumukas ang shower sa banyo, agad kong kinuha ang laptop niya mula sa drawer.
Naka-log in pa rin.
Binuksan ko ang chat nila ni Bea.
Marami nang burado.
Pero may naiwan.
Isang mensahe mula kay Bea, ipinadala kaninang madaling-araw.
“Sigurado ka bang hindi niya nakita mukha niya?”
Sumunod ang sagot ni Marco.
“Umuulan. Kapote lang ang makikita niya.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
Mabilis kong kinunan ng video ang screen gamit ang cellphone ko.
May isa pang mensahe.
“Nasa bulsa na ba ‘yung ID?”
Sagot ni Bea:
“Oo. Kapag nakita ng pulis, siya ang hahanapin nila.”
Hindi ko alam kung paano ko napigilang sumigaw.
Hindi aksidente.
Hindi pagkakamali.
May plano.
At ako ang target.
Nag-scroll pa ako, hanggang sa makita ang pangalang paulit-ulit nilang binabanggit.
Matty.
“Bayaran mo na si Matty.”
“Pumayag ba siyang suotin?”
“Huwag kang mag-alala. Mukha mo rin naman siya sa dilim.”
Mukha mo rin naman siya sa dilim.
Napatingin ako sa pinto ng banyo.
Nasa loob si Marco, kumakanta habang naliligo.
Parang walang nilubog na kaluluwa.
Parang walang nilulutong impiyerno sa sarili niyang bahay.
Biglang nag-ring ang cellphone niya sa ibabaw ng kama.
Hindi ko sinagot.
Pero nakita ko ang preview ng message.
Bea: Hindi pa nila nahanap ang katawan. Pero nakuha na ang ID niya. Kailangan nating mauna bago magsalita si Matty kung buhay pa siya.
Kung buhay pa siya.
Ibig sabihin, hindi sila sigurado.
Ibig sabihin, maaaring buhay ang lalaking itinulak ko.
O maaaring hinahanap nila ang katawan para siguraduhing hindi na siya magsasalita.
Mabilis kong ipinadala sa sarili kong email ang video ng chat, pagkatapos ay ibinalik ang laptop sa dati nitong lugar.
Paglabas ni Marco sa banyo, ngumiti siya.
“Gusto mo lumabas tayo mamaya? Dinner tayo. Matagal na tayong hindi nagde-date.”
Habang sinasabi niya iyon, nakita ko ang maliit na pasa sa braso niya. Parang kagat ng kuko.
Kuko ni Bea?
O marka ng taong lumaban kagabi?
“Pagod ako,” sagot ko.
Lumapit siya at hinalikan ako sa noo.
“Magpahinga ka. Kailangan natin maging maayos, Thea. Ayokong mapahamak ka.”
Hindi iyon lambing.
Babala iyon.
Nang umalis siya para bumili raw ng gamot, tumawag ako sa kaibigan kong si Liza, isang clerk sa law office sa bayan.
Hindi ko sinabi ang lahat.
Sinabi ko lang, “Paano kung may nagtatanim ng ebidensya sa’yo?”
Tahimik siya sandali.
“Thea, huwag kang mag-isa. Kung may ebidensya ka, itago mo sa cloud. At kung may kinalaman si Marco, huwag mong haharapin nang walang witness.”
“Liza…”
“May ginawa ka ba?”
Hindi ako nakasagot.
Doon na niya naintindihan.
“Thea, makinig ka sa akin. Kahit gaano ka nasaktan, kapag may tao kang sinaktan, kailangan mong harapin. Pero kung may nag-set up sa’yo, kailangan mo munang mabuhay para masabi ang totoo.”
Pagkababa ko ng tawag, may pumasok na text mula sa unknown number.
“Mrs. Villarama, alam ko kung sino ka. Alam ko rin kung sino ang itinulak mo. Kung gusto mong malaman ang buong totoo, pumunta ka mamayang 10:30 ng gabi sa lumang pantalan sa Barangay San Lucas. Mag-isa ka. Huwag mong isasama si Marco.”
Sumunod ang isang larawan.
Nanigas ako.
Malabo ang kuha, pero malinaw ang dilaw na kapote sa sahig ng bangka.
May lalaking nakahiga sa tabi nito.
Buhay siya.
Nakabukas ang mga mata.
At sa unang tingin, parang mukha ni Marco.
Pero hindi si Marco.
May peklat siya sa kilay. Mas payat. Mas pagod. Mas madilim ang mga mata.
Sa ilalim ng larawan, may isa pang mensahe.
“Ako ang itinulak mo sa lawa. At ang asawa mo ang nagbayad sa akin para gawing bitag ka.”
Pagdating ng gabi, hindi ko alam kung tapang ba o desperasyon ang nagdala sa akin sa lumang pantalan.
Madilim doon. Amoy isda, lumot, at ulan.
“Mrs. Villarama.”
Napalingon ako.
Lumabas mula sa likod ng sirang bangka ang isang lalaki.
Suot niya ang tuyong damit, pero hawak niya sa isang kamay ang dilaw na kapote.
Tumama sa mukha niya ang ilaw ng poste.
At doon ko nakita nang buo.
Kamukhang-kamukha niya ang asawa ko.
Ngunit ang sinabi niya ang tuluyang nagpalamig sa dugo ko.
“Hindi ako si Marco,” sabi niya. “Ako si Mateo. Kapatid niyang itinago ng pamilya niya. At kung hindi tayo kikilos ngayong gabi, bukas, ikaw ang magiging mamamatay-tao sa buong San Pablo.”
PARTE3
“Hindi ako si Marco,” sabi niya. “Ako si Mateo. Kapatid niyang itinago ng pamilya niya. At kung hindi tayo kikilos ngayong gabi, bukas, ikaw ang magiging mamamatay-tao sa buong San Pablo.”
Hindi ako agad nakapagsalita.
Kahit sa mahinang ilaw ng pantalan, kitang-kita ko ang pagkakahawig nila ni Marco. Parehong panga. Parehong tindig. Parehong mata.
Pero ang mata ni Mateo ay walang kapalaluan.
Pagod iyon.
Sugatan.
Parang mata ng taong buong buhay na kinailangan magtago para may ibang tao na manatiling malinis sa paningin ng mundo.
“Bakit?” nanginginig kong tanong. “Bakit ikaw ang nandoon?”
Napangiti siya nang mapait.
“Dahil binayaran ako ni Marco.”
Inilabas niya ang maliit na recorder mula sa bulsa.
“Limang daang libong piso. Sabi niya, kailangan lang daw akong magpanggap na siya. Suotin ko ang kapote niya. Tumayo ako sa may hagdanan. May babaeng susunod sa akin. Takutin ko raw. Kunwari may hawak akong kutsilyo, para kapag may nangyari, self-defense ang lalabas.”
Napatakip ako sa bibig.
“Pero wala kang hawak.”
“Wala,” sagot niya. “Hindi ako pumayag. Kailangan ko ng pera para sa anak kong may sakit, pero hindi ako kriminal. Akala ko prank lang. Akala ko pananakot lang.”
Humigpit ang hawak niya sa kapote.
“Pagkatapos, tinulak mo ako.”
Napaluhod ako sa sahig na kahoy ng pantalan.
“Patawarin mo ako.”
Hindi niya agad ako sinagot.
Narinig ko lang ang hampas ng alon sa poste.
“Hindi kita pinapatawad dahil tama ang ginawa mo,” mahina niyang sabi. “Pinapatawad kita dahil alam kong hindi lang ikaw ang may kasalanan dito. Pero Thea, kailangan mong harapin ang parte mo. Hindi puwedeng dahil niloko ka, may karapatan ka nang manakit.”
Tumulo ang luha ko.
“Oo,” sabi ko. “Alam ko.”
“Pero mas malaki ang kasinungalingan ni Marco.”
Doon niya ikinuwento ang lahat.
Si Mateo pala ay anak ng ama ni Marco sa ibang babae. Noong bata sila, itinago siya ng pamilya Villarama sa probinsya para hindi masira ang pangalan nila. Nang mamatay ang ina ni Mateo, lumapit siya kay Marco para humingi ng tulong.
Doon siya unang ginamit.
Pinapapirma siya ni Marco ng kung anu-anong dokumento. Minsan siya ang pinapaharap sa mga taong ayaw harapin ni Marco. Kapag may gulo, siya ang sinisisi.
At ngayon, siya ang gagamitin para pabagsakin ako.
“Bakit ako?” tanong ko.
Tumingin siya sa akin.
“May lupa ka sa pangalan mo, hindi ba? ‘Yung bahay at maliit na commercial lot na minana mo sa lola mo malapit sa highway.”
Napahawak ako sa dibdib.
Iyon ang tanging ari-arian ko bago ako nagpakasal. Doon namin balak ni Mama magtayo ng bakery noon. Pero nang magkasakit siya at namatay, hindi ko na nagalaw ang lupa.
“Gusto ni Marco ibenta iyon,” sabi ni Mateo. “Hindi siya makapirma dahil sa’yo. Hindi niya rin makuha sa hiwalayan dahil malinaw na mana mo iyon. Kaya ang plano niya: palabasin kang delusional, marahas, at delikado. Kapag nakulong ka o naipasok ka sa mental facility, siya ang kikilos bilang asawa.”
Parang gumuho ang buong katawan ko.
Hindi lang pala siya nagtaksil.
Matagal na niya akong pinagpaplanuhan.
“Si Bea?” tanong ko.
“Kasama niya. Siya ang nag-plant ng ID mo sa kapote ko noong nahulog ako. Akala nila nalunod ako. Pero kumapit ako sa lumang tali ng bangka. Isang mangingisda ang nakakita sa akin bago ako tuluyang inanod.”
“Bakit hindi ka dumiretso sa pulis?”
“Dahil hawak nila ang medical papers ng anak ko. Alam nila kung saan kami nakatira. Pero kanina, nang marinig kong sinisisi ka na nila sa barangay, naisip ko—kung mananahimik ako, hindi lang ikaw ang mawawala. Ako rin. Anak ko rin.”
Doon lumabas mula sa dilim si Liza.
Napatalon ako.
“Sorry,” sabi niya. “Ako ang tinawagan ni Mateo kanina. Ako rin ang nag-send sa iyo ng meeting place gamit ang number niya. Kailangan may witness.”
May kasama siyang dalawang pulis na nakasibilyan.
“Hindi pa sapat ang chat screenshots mo,” sabi ni Liza. “Kailangan natin marinig si Marco mismo.”
“Paano?”
Si Mateo ang sumagot.
“Tinext ko siya. Sinabi kong buhay ako. Sinabi kong kung ayaw niyang magsalita ako, pumunta siya rito dala ang pera.”
Hindi pa ako nakakahinga nang may dumating na itim na SUV sa dulo ng pantalan.
Bumaba si Marco.
Kasunod niya si Bea, nakasuot ng puting jacket, halatang balisa.
“Matty!” sigaw ni Marco. “Lumabas ka!”
Nagtago kami sa likod ng mga kahon. Si Mateo lang ang lumantad.
“Sabi mo patay ka na dapat,” malamig na sabi ni Marco.
Napapikit ako.
Wala man lang pagsisisi.
Tumawa si Mateo.
“Hindi pa. Sayang, ‘no?”
Lumapit si Bea, nanginginig ang boses.
“Kailangan mong tumahimik. May pera kami. Umalis ka na lang ng Laguna.”
“At si Thea?” tanong ni Mateo.
Suminghal si Marco.
“Si Thea ang may kasalanan. Siya ang nagtulak sa’yo. Hindi ko sinabi sa kanya na gawin iyon.”
“Pero ikaw ang nagpainit sa ulo niya,” sagot ni Mateo. “Ikaw ang nagpakita ng messages. Ikaw ang nagsuot ng kapote sa akin. Ikaw ang naglagay ng ID niya.”
“Wala siyang mapapatunayan.”
Doon ako lumabas.
Namutla si Marco.
“Thea…”
“Sabihin mo ulit,” sabi ko. “Sabihin mo ulit na wala akong mapapatunayan.”
Tumawa siya, pero halatang kinakabahan.
“Hindi mo naiintindihan.”
“Ang alin? Na niloko mo ako? Na ginamit mo ang galit ko? Na gusto mong kunin ang lupa ng lola ko? O na handa kang hayaang mamatay ang sarili mong kapatid para lang makawala ka sa akin?”
Nanlaki ang mata ni Bea.
“Marco, tama na—”
“Tumahimik ka!” sigaw niya.
At iyon ang unang beses na nakita ko siyang tunay na gumuho.
Hindi na siya ang mahinahong asawang marunong ngumiti sa kapitbahay.
Isa siyang takot na takot na lalaking nahuli sa sariling bitag.
“Wala akong pinatay,” sabi niya. “Siya ang nagtulak. Siya ang baliw. Matagal na siyang selosa. Kaya nga madali siyang paniwalain.”
Masakit.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako bumagsak.
Tumayo ako nang tuwid.
“Oo,” sabi ko. “Nagkamali ako. Tinulak ko si Mateo dahil sa galit. Haharapin ko iyon. Pero hindi na ako papayag na gamitin mo ang kasalanan ko para takpan ang krimen mo.”
Lumapit ang dalawang pulis.
“Marco Villarama, Bea Mendoza, sumama kayo sa amin.”
Sumigaw si Marco. Nagpumiglas si Bea. Nagmakaawa siya, umiyak, sinabing buntis siya, sinabing napilitan lang siya.
Pero wala nang naniwala.
Sa loob ng ilang linggo, naging usap-usapan ang nangyari sa San Pablo.
May mga taong humusga agad sa akin.
May nagsabing deserve ko.
May nagsabing biktima ako.
Pero ako, alam ko ang totoo.
Hindi ako inosente.
Nasaktan ako, nagalit ako, at sa galit na iyon, muntik akong maging halimaw na kinakatakutan ko.
Kaya humarap ako sa imbestigasyon. Humingi ako ng tawad kay Mateo nang paulit-ulit. Tinulungan ko siya sa pagpapagamot ng anak niya, hindi para bilhin ang patawad niya, kundi dahil minsan, ang tunay na pagsisisi ay hindi salita—gawa.
Si Marco at Bea ay kinasuhan dahil sa panlilinlang, pagtatanim ng ebidensya, pagbabanta, at iba pang kasong isinampa matapos lumabas ang recordings, chats, at testimonya ni Mateo.
Ako naman, sa tulong ni Liza, humarap sa kaso ko. Dahil buhay si Mateo, dahil napatunayan ang matinding panlilinlang at bitag na ginawa sa akin, at dahil mismong si Mateo ang tumestigo, hindi nauwi sa pinakamabigat na parusa ang lahat.
Pero hindi ibig sabihin noon nakalimutan ko na.
May mga gabing naririnig ko pa rin ang lagapak ng tubig.
May mga umagang nagigising akong takot na baka may kumatok na naman sa pinto at bumalik ang multo ng gabing iyon.
Makalipas ang isang taon, naaprubahan ang annulment namin ni Marco.
Hindi ko ibinenta ang lupa ng lola ko.
Sa halip, itinayo ko roon ang maliit na bakery na pangarap namin ni Mama. Tinawag ko itong Liwanag Panaderia.
Tuwing umaga, naamoy ng buong kanto ang bagong lutong pandesal.
Minsan, dumadaan si Mateo kasama ang anak niya. Hindi kami magkaibigan sa karaniwang paraan. Masyadong mabigat ang pinanggalingan namin para tawaging simpleng pagkakaibigan.
Pero natutunan naming tumayo sa harap ng isa’t isa nang walang kasinungalingan.
Isang hapon, habang nagsasara ako ng tindahan, nakita ko ang Lawa ng Sampaloc mula sa malayo.
Tahimik na naman ang tubig.
Noon ko naintindihan.
Hindi lahat ng lumulubog ay patay.
Minsan, ang nilulubog ng tao ay katotohanan.
Pero kahit gaano kalalim itago ang kasinungalingan, may araw na aangat din ito sa ibabaw.
At kapag dumating ang araw na iyon, kailangan mong pumili:
Magpapalunod ka ba kasama ng mga taong nanakit sa’yo?
O aahon ka, kahit basag, kahit sugatan, dala ang tapang na harapin ang sarili mong pagkakamali?
Mensahe: Kapag nasaktan tayo, madaling maniwala na ang paghihiganti ang magpapalaya sa atin. Pero ang tunay na paglaya ay nagsisimula kapag pinili nating harapin ang katotohanan, panagutan ang sariling pagkakamali, at hindi hayaang gawing halimaw ng ibang tao ang puso natin.
