Hindi pala lahat ng sumpa galing sa multo.

Minsan, galing ito sa sarili mong dugo.

At minsan, ang taong unang dapat nagprotekta sa iyo… siya pa mismo ang magtutulak sa iyo sa hukay.

Lumaki akong alam na hindi paborito ng lolo ko ang tatay ko.

Pangalawang anak lang kasi si Tatay Mario—tahimik, masunurin, at buong buhay niyang hinabol ang isang bagay na hindi naman kailanman ibinigay sa kanya: ang pagmamahal ng sariling ama. Ang kuya niyang si Uncle Renato ang laging bida sa pamilya. Siya ang nag-abroad sa Dubai, yumaman, nagbalik sa probinsya ng Batangas na parang hari, at nagtayo ng tatlong palapag na mansyon sa gitna ng lupaing dati’y taniman lang ng tubo.

Noong matapos ang bahay, halos araw-araw naroon si Lolo Isko. Akala ng lahat, proud na proud lang siya dahil sa wakas may “karangalan” na raw ang apelyido namin. Pero noong gabing halos agawin na siya ng kamatayan, saka ko nalaman na may mas malalim pa palang dahilan ang lahat.

Umuulan noon nang pagkalakas-lakas. Yung klase ng ulan na parang may bumubuhos na timba mula sa langit. Nanginginig na ang buong bahay namin sa hangin. Nakahiga si Lolo sa lumang papag, halos hindi na makapagsalita, pero nang makita niya si Tatay, bigla siyang nagising ang diwa.

“Mario,” paos niyang sabi, “umakyat ka sa bubong ng lumang bahay.”

Napatigil ako sa pagpisil sa bimpo. “Lo, umuulan po. Delikado—”

“Tumahimik ka!” sigaw niya, kahit nanginginig na ang dibdib niya. Tumingin siya kay Tatay na parang may utos na hindi puwedeng suwayin. “May isang itim na tisa roon. Yung pinakamatanda. Pinakabigat. Ikaw mismo ang mag-aalis. Dadalhin mo sa bahay ng kuya mo. Ilalagay mo sa pinakagitnang biga.”

Nagtaka pa si Nanay noon bago siya pumanaw. Bakit kailangang sa gitna pa ng bagyo? Bakit kailangang si Tatay mismo?

Pero si Tatay, gaya ng dati, hindi tumanggi.

“Kung gusto niyo po, Tay,” sabi niya nang marahan, “gagawin ko.”

Hanggang ngayon, naririnig ko pa rin ang sigaw ko nang madulas siya mula sa lumang bubong.

Bumagsak siya sa putikan na parang basang sako ng palay. Dalawang tadyang ang nabali. Uubo siya ng dugo habang namimilipit sa sakit. Pero hindi man lang siya dinala agad ni Lolo sa ospital. Ang una nitong ginawa, hinablot ang lumang kamiseta ni Tatay—yung binasa na ng ulan at dugo—at ibinalot doon ang itim na tisa.

Tapos, habang namumutla si Tatay sa sobrang sakit, inutusan pa rin siyang akyatin ang bagong mansyon ni Uncle Renato.

“Magtiis ka,” sabi ni Lolo. “Para ‘to sa kabutihan ng pamilya.”

Nagawa ni Tatay. Nanginginig, halos hindi makahinga, pero naiangat niya ang mabigat na tisa at naipuwesto sa biga ng bagong bahay. Kinabukasan, nag-house blessing si Uncle Renato. Maraming lechon, banda, bisita, imported na alak, at mga litrato sa harap ng bagong gate na may gintong initials ng pangalan niya.

Kinagabihan, ngumiti si Lolo sa unang pagkakataon sa loob ng ilang buwan.

At pagkagising kinabukasan, patay na siya.

Doon nagsimula ang bangungot.

Sa unang linggo, inakala naming epekto lang iyon ng pagkabali ng tadyang ni Tatay. Pero habang tumatagal, lalong lumalala. Bawat gabi, bigla siyang mapapaupo mula sa higaan, kakapain ang dibdib na parang may pandurog sa loob ng katawan niya. Sisigaw siya sa sakit. Uuubo. At sa puting bimpo, laging may bahid ng sariwang dugo.

Samantalang si Uncle Renato?

Lalong yumayaman.

Sunod-sunod ang kontrata sa construction. Nakabili ng bagong pickup. Nagkaroon ng beach lot sa Nasugbu. Naging konsehal pa ang hipag kong halos hindi marunong makitungo nang maayos sa tao.

Habang pataas nang pataas ang buhay nila, pabagsak naman nang pabagsak ang katawan ni Tatay.

Isang gabi, hindi ko na kinaya.

Palihim kong ipinatawag ang isang kilalang feng shui master mula pa sa San Pablo, si Master Tomas. Hindi siya basta manghuhula lang sa palengke. Mataas ang singil niya, at kilala siyang hindi basta nagsasalita kung hindi sigurado.

Ala-una ng madaling-araw kami nagtungo sa mansyon ni Uncle Renato. Naiwan si Tatay sa labas ng bakod, inuubo at hinihingal, pero ayaw kong isama siya sa loob. Baka lalo lang siyang mapagod.

Ako at si Master Tomas ang umakyat sa kisame sa likod ng ceiling access.

Mainit. Masikip. Amoy kahoy at alikabok.

Pero nang matagpuan namin ang itim na tisa sa ibabaw ng pangunahing biga, nanlamig ang batok ko.

Dahan-dahang inangat ni Master Tomas ang tisa.

At doon ko nakita.

Sa ilalim nito, nakadiin nang siksik ang isang lumang kamisetang kupas, nanigas sa mga bakas ng tuyong dugo.

Kamiseta iyon ni Tatay.

Yung suot niya noong bumagsak siya sa bubong.

Napasinghap si Master Tomas, tapos napamura sa ilalim ng hininga.

“Diyos ko,” bulong niya. “Hindi simpleng pamahiin ito. Ito ang ‘bundok sa dibdib.’”

“Ano’ng ibig sabihin?” nanginginig kong tanong.

Tiningnan niya ako nang diretso. “Ang lolo mo, natakot na ang panganay ninyong kapatid ay may mabigat na karmang dadalhin sa bagong bahay. Kaya gumamit siya ng lumang tisa mula sa ancestral house, binalot sa dugong tela ng tatay mo, at ipinasa rito ang lahat ng kamalasan. Ang nangyayari ngayon, ang tatay mo ang sumasalo sa bawat sakit, bawat parusa, bawat itim na kapalarang dapat sana’y sa kuya niya babagsak.”

Parang nawalan ako ng pandinig sa sumunod niyang sinabi.

“Ginawang pambayad ng sariling ama ang buhay ng tatay mo.”

Natulala ako. Gusto kong hablutin ang kamiseta, ibato ang tisa, sunugin ang lahat.

“Kung aalisin natin, matatapos ba?” halos pabulong kong tanong.

Biglang humigpit ang hawak ni Master Tomas sa kamay ko.

“Huwag na huwag mong gagalawin.”

“Bakit?”

“Patay na ang naglagay, pero isinara niya ang ritwal gamit ang huling hininga niya. Kapag bigla mo itong winasak, sa tatay mo agad babagsak ang balik. Baka hindi na siya umabot ng umaga.”

Parang may humigpit na bakal sa lalamunan ko.

“Kung gano’n… wala na kaming laban?”

May inilabas siyang dilaw na papel at maingat na ipinasok sa pagitan ng itim na tisa at ng duguang kamiseta.

“May paraan,” sabi niya. “Pero hindi sa pagwasak. Sa pagpapalit.”

“Pagpapalit?”

“Ang nakikinabang, dapat siyang pumalit sa pasan. Kumuha ka ng bagay na may dugo, pawis, o pinaka-matinding personal na marka ng isa sa bahay na ito—mas mabuti kung mula mismo sa anak o asawa ng panganay. Kapag naipasok mo sa ilalim ng tisa at nailabas ang kamiseta ng tatay mo, babalik ang daloy sa tamang may-ari.”

Pagbaba namin, nadatnan ko si Tatay sa tabi ng pader, nakayuko, nangingitim ang labi sa kakaubo.

“Nena,” hingal niyang sabi sa akin, “wala namang masama, ‘di ba? Hindi naman siguro ako kayang saktan ng sarili kong tatay…”

Nalaglag ang luha ko, pero ngumiti lang ako.

Dahil alam kong para mailigtas siya, kailangan ko munang mapatunayan sa kanya kung gaano siya kababa sa tingin ng pamilyang ipinagpalit niya ang buong buhay niya.

Kinabukasan, dumating si Uncle Renato na may dalang dalawang kahon ng murang bitamina na halos paso na.

Ngumiti siya, umupo sa gitna ng sala namin na parang hari sa sarili niyang trono, at nagsalitang parang may utang na loob pa kami sa bawat hininga niya.

Nang humingi ako ng pera para maipagamot si Tatay, tumigas ang mukha niya.

“Isang daang libo?” singhal niya. “Akala mo ba pinupulot ko lang ang pera?”

Pagkatapos ay tumawa siya nang malamig.

“At saka… kakaiba rin, no? Pagkamatay ni Itay, sunod namang bumibigay ang katawan ng tatay mo. Baka nami-miss lang siya ng matanda. Baka gusto na rin siyang isama.”

Parang may pumutok sa loob ng bahay.

Nakita kong namutla si Tatay.

Pero hindi pa roon nagtapos si Uncle Renato.

Lumapit siya, tinapik ang balikat ng tatay ko, at bumulong sa tonong akala niya hindi ko maririnig—

“Kung mamamatay ka man, huwag kang mag-alala. Ipapaayos ko ang kabaong mo. Tutal, may pakinabang ka rin naman pala sa wakas.”

part2…

Hindi na ako natulog nang gabing iyon.

Habang namimilipit sa sakit si Tatay sa papag at pilit itinatago ang ungol niya para hindi raw ako mag-alala, nakaupo lang ako sa gilid ng bintana at nakatitig sa dilim.

Hindi na sapat ang galit.

Kailangan ko nang kumilos.

Alam ko ang sinabi ni Master Tomas—kailangan ko ng bagay na may matinding personal na bakas ng isa sa pamilya ni Uncle Renato. Pero paano ako makakakuha noon nang hindi naghihinala ang mga iyon?

Kinabukasan, ako na mismo ang gumawa ng dahilan.

Nagpunta ako sa mansyon nila bitbit ang isang supot ng lanzones at nagpanggap na makikipag-ayos. Sinalubong ako ng asawa ni Uncle Renato na si Tita Vilma, naka-house dress pero punong-puno ng alahas, parang ayaw magpahuli na galing sa hirap ang pinagmulan niya.

“O, napadpad ka?” taas-noo niyang tanong.

“Pinadala po ako ni Tatay,” sabi ko. “Nahihiya raw siya sa nangyari kahapon. Gusto niyang humingi ng tawad kay Kuya Renato.”

Kitang-kita ko ang kasiyahan sa mukha niya. Gusto nila talaga iyon—ang makitang kahit sinasagasaan na nila si Tatay, siya pa rin ang yuyuko.

Pinapasok niya ako.

Habang abala siya sa kusina, nagkunwari akong naiihi. Alam kong sa itaas ang mga kuwarto. Umakyat ako nang dahan-dahan, at pagdating sa master bedroom, mabilis kong tiningnan ang paligid.

Nandoon ang laundry basket.

Nandoon ang mga gamit ni Tita Vilma.

Nandoon ang polo ni Uncle Renato na pinagpawisan, ang panyo niyang may bahid ng sipon, at sa ibabaw ng vanity, may suklay na puno ng hibla ng buhok.

Pero sa sulok ng kama, may isang bagay na lalong nagpahinto sa akin.

Puting bimpo.

May maliliit na batik ng dugo.

Biglang bumilis ang tibok ng dibdib ko.

Naalala ko ang sabi ni Master Tomas—mas mabuti kung mula mismo sa pinakamalakas na nakikinabang. At sino ba ang pinakalubos na nakinabang sa sumpang ipinataw kay Tatay? Walang iba kundi si Uncle Renato.

Mabilis kong kinuha ang bimpo at isiniksik sa loob ng dala kong bag. Pagkababa ko, nakasabay ko pa si Uncle Renato na papasok mula sa garahe.

“Teka,” sabi niya, nakatitig sa bag ko. “Ano’ng dala mo?”

“Mga prutas po para sa inyo.”

Tinanguan niya ako, pero hindi inalis ang tingin sa mukha ko. “Sabihin mo sa tatay mo, huwag na siyang umasa. Hindi habang buhay may oras akong kaawaan kayo.”

Ngumiti ako nang matigas.

“Opo, Tito. Hindi na po kami aasa.”

Gabing-gabi, binalikan namin ni Master Tomas ang mansyon.

Mas mabigat ang hangin noon kaysa unang punta namin. Parang may humahadlang sa bawat yapak ko sa kisame. Halos manginig ang tuhod ko habang inaabot ko ang itim na tisa.

“Kapag nailabas mo ang kamiseta ng tatay mo,” mahinang sabi ni Master Tomas, “walang atrasan. Ang hindi sa inyo, babalik sa may-ari.”

Dahan-dahan naming iniangat ang tisa.

Muntik nang mapahagulgol ako nang makita kong naroon pa rin ang kupas na kamiseta ni Tatay, nanigas sa tuyong dugo na parang ilang taong kinuyom ng sama ng loob.

Mabilis kong ipinasok ang puting bimpo ni Uncle Renato sa ilalim ng tisa, at marahang hinila palabas ang kamiseta.

Pagkadikit ng dalawa, biglang umugong ang bubong.

Parang may malakas na buntong-hininga na galing sa loob mismo ng kahoy.

Namatay ang ilaw sa kisame.

At sa ibaba, narinig namin ang isang nakakatakot na sigaw.

Boses ni Uncle Renato.

Nagkatinginan kami ni Master Tomas.

“Bumalik na,” sabi niya.

Pag-uwi ko sa bahay, una kong nakita si Tatay na mahimbing ang tulog.

Hindi siya umuungol.

Hindi siya inuubo.

Hindi niya hawak ang dibdib niya.

Lumuhod ako sa tabi ng higaan niya at doon ako unang umiyak nang malaya mula nang mamatay si Lolo.

Akala ko tapos na.

Hindi pa pala.

Kinabukasan, nagkagulo sa buong baryo.

Na-stroke raw si Uncle Renato sa kalagitnaan ng gabi. Bigla raw itong sumigaw na parang may mabigat na batong dumagan sa dibdib niya, saka bumagsak sa sahig habang sumusuka ng dugo. Isinugod siya sa ospital sa Lipa. Ang asawa niya, umiiyak at humihiyaw na parang inagawan ng langit.

Pero mas malala ang sumunod.

Sa loob ng tatlong araw, sunod-sunod na pumutok ang mga lihim ni Uncle Renato.

Lumabas na may dinaya pala siya sa permit ng pinapatayong resort. May mga trabahador din siyang hindi binayaran nang tama. Yung beach lot na ipinagyayabang niya, may kaso pala sa titulo. Yung konsehal niyang asawa, sangkot sa pabor-pabor sa bidding sa munisipyo. Biglang nagsalita ang dating accountant nila. Pati mga taong matagal nang natakot sa kanila, isa-isang naglakas-loob.

Parang sabay-sabay bumagsak ang lahat ng tinayo nila.

At si Tatay?

Unti-unting gumaan ang paghinga niya.

Hindi biglaan. Hindi himala sa isang iglap.

Pero bawat araw, mas kaunti ang dugo sa ubo niya. Mas humahaba ang tulog niya. Mas nakakatayo siya nang hindi kumakapit sa dingding. Parang unti-unting ibinabalik ng langit ang mga taon at lakas na ninakaw sa kanya.

Isang linggo matapos maospital si Uncle Renato, dumating si Tita Vilma sa bahay namin.

Wala na ang yabang.

Wala na ang mamahaling lipstick.

Mukha siyang sampung taong tumanda sa isang gabi.

Lumuhod siya sa harap ni Tatay.

“Mario,” umiiyak niyang sabi, “tulungan mo kami. Kausapin mo si Renato. Ikaw lang ang pinakikinggan niya kapag gising siya. Kung may sama ka ng loob, kami na ang humihingi ng tawad.”

Tahimik lang si Tatay.

Noon ko nakita na sa unang pagkakataon, hindi na siya mukhang batang gutom sa lambing ng ama niya.

Mukha na siyang lalaking pagod na pagod nang saktan.

“Alam mo ba,” marahan niyang sabi, “buong buhay ko, kaunting kabutihan lang galing sa inyo, tinuring ko nang biyaya. Isang tawag na ‘kapatid,’ isang tapik sa balikat, isang pangakong aalalayan ako… sapat na para ibigay ko ang lahat.”

Pumatak ang luha ni Tita Vilma.

“Pero noong sinabi ng asawa mo na may pakinabang din pala ako kung mamamatay ako…” nanginginig ang boses ni Tatay, “doon ko naintindihan na hindi ako kapatid sa tingin niya. Hindi ako tao. Pamalit lang ako.”

Hindi na nakapagsalita si Tita Vilma.

“Aalis ka na,” sabi ko, matigas ang boses. “At huwag ka nang babalik dito para hingiin ang buhay ng tatay ko.”

Umalis siya nang halos gumagapang.

Makalipas ang ilang araw, nagpumilit si Tatay na puntahan ang lumang bahay ni Lolo.

Kasama ko siya nang umakyat kami sa alikabok at amoy-lumang kahoy na silid kung saan namatay ang matanda. Binuksan ni Tatay ang lumang baul sa paanan ng kama.

Sa ilalim ng mga kupas na kumot at basag na rosaryo, may nakita kaming isang sobre.

Nakasulat sa labas: Para kay Mario.

Nanginginig ang kamay ni Tatay nang buksan niya iyon.

Sa loob, may sulat-kamay ni Lolo.

Hindi iyon paghingi ng tawad.

Hindi iyon pagsisisi.

Kundi kumpirmasyon ng kabuktutan niya.

Isinulat niyang si Uncle Renato raw ang “pag-asa” ng apelyido kaya kailangang protektahan sa anumang halaga. Si Tatay raw ay “masamang palad” mula pagkabata, kaya nararapat lang na siya ang sumalo ng bigat para umasenso ang kuya niya. At dahil masunurin si Tatay, naniwala si Lolo na hindi ito kailanman lalaban.

Habang binabasa iyon ni Tatay, wala akong narinig na hikbi mula sa kanya.

Mas masakit doon.

Tahimik lang siyang tumingin sa papel, saka niya marahang tinupi.

Paglabas namin ng bahay, isinindi niya ang sulat sa harap ng lumang puno ng santol.

Pinanood naming maging abo ang huling lason na iniwan ng Lolo ko.

“Anak,” sabi niya sa akin, nakatingin sa apoy, “ngayon ko lang naiintindihan… hindi dahil anak ako kaya mahal ako. At hindi ko kasalanan iyon.”

Hindi ko napigilang yakapin siya.

Mahigpit.

Matagal.

Parang niyayakap ko ang lahat ng taon na mag-isa siyang nagdusa habang pilit iniisip na baka kulang lang siya.

Pagkaraan ng dalawang buwan, naibenta sa bank foreclosure ang mansyon ni Uncle Renato.

Naospital pa rin siya, pero wala na ang yabang, wala na ang mga taong dati’y nakapaligid sa kanya. Ang mga anak niya, nag-unahan sa pagligtas ng sarili nilang pangalan. Ang asawa niyang dati’y reyna sa baryo, tahimik nang nakikitira sa kapatid.

Hindi ko sila ipinaghiganti pa.

Hindi ko na kinailangan.

Minsan, ang pinakamabigat na parusa ay hindi kamatayan.

Kundi ang mabuhay nang unti-unting kinakain ng katotohanang ang lahat ng inagaw mo, babalik din sa iyo.

At si Tatay, sa unang pagkakataon sa buong buhay niya, natutong umupo sa aming maliit na balkonahe tuwing umaga nang walang takot sa gabi.

Hindi na siya umuubo ng dugo.

Hindi na siya nagigising sa sakit.

Kapag tinatamaan ng araw ang mukha niya, hindi na siya mukhang lalaking naghihintay mamatay.

Mukha na siyang taong sa wakas… piniling mabuhay.

At tuwing naaalala ko ang itim na tisa, ang duguang kamiseta, at ang sumpang ikinadena sa dibdib ng tatay ko, iisa lang ang natitiyak ko:

Ang pinakadelikadong malas sa mundo ay hindi nakalagay sa bubong.

Nakatira ito sa pusong walang awa.

Pero kapag dumating ang oras ng singilan, kahit gaano kalaki ang mansyon mo, hindi ka maililigtas ng sariling anino.