Hinabol ni Gia ang Nawawalang Talaan, Pero Pirma ng Sarili Niyang Ina ang Sumugat sa Kanya
Bahagi 3: Hinabol ni Gia ang Nawawalang Talaan, Pero Pirma ng Sarili Niyang Ina ang Sumugat sa Kanya
Hindi pinahawakan ni Atty. Vico ang carbon-copy set.
“Walang gagalaw muna,” sabi niya, sabay taas ng palad. “Mara, kumuha ka ng malinis na folder. Gia, tingin lang. Huwag muna hawak.”
Tumango si Gia kahit nanginginig ang tuhod niya.
Nasa gilid pa rin ng papel ang tabinging dry seal. Maliit. Halos walang saysay sa taong hindi sanay tumingin sa records. Pero sa kanya, parang may humawak sa balikat niya mula sa nakaraan.
Boses ng tatay niya.
“Huwag mong ipapabura ang pangalan mo, anak. Kapag ikaw ang gumawa, panindigan mo. Kapag hindi ikaw, huwag mong akuin.”
Napakagat siya sa loob ng pisngi.
Noong buhay pa si Tatay Nestor, paulit-ulit iyon sa mesa nila. Habang nagdo-drawing siya ng bubong sa scratch paper, habang inaayos nito ang lumang pluma, habang sinasabing mas mahalaga ang tamang pangalan kaysa palakpak.
Ngayon, pangalan niya mismo ang binubura.
“May receiving logbook ba sa araw na ’to?” tanong ni Atty. Vico.
Napatingin si Mara sa cabinet, tapos kay Rosal.
“Meron dapat,” sagot niya.
“Dapat?” ulit ni Gia.
“Hindi ko nakita kanina,” mahina niyang sabi. “Pero hindi ibig sabihin wala.”
Umismid si Aldren. “Ayan na naman. Hanap kayo nang hanap ng papel para takasan ang pirma.”
“Kung malinis ang revised file mo,” sagot ni Gia, “bakit galit ka sa logbook?”
Hindi nakasagot si Aldren agad.
Si Rosal ang lumapit sa mesa. Maayos pa rin ang tindig niya. Parang siya pa rin ang tita na marunong magpatahimik ng reunion sa isang tingin.
“Gia,” sabi niya, mababa ang boses. “Huwag mo nang gawing mas masakit. Pamilya tayo.”
Napangiti si Gia, pero walang saya.
“Pamilya rin ba ang pagbura sa pangalan ko?”
Nanigas ang panga ni Rosal.
Tumikhim si Vico. “Records room. Ngayon. Mara, ikaw ang hahawak. Ka Lando, samahan mo kami bilang witness.”
Tahimik na sumunod ang matandang guwardiya.
Sa maliit na records room, amoy alikabok at lumang karton. May nakasalansang na folders, rolled plans, minutes, at kahong may kupas na masking tape. Isinara ni Mara ang pinto nang hindi tuluyang ikinakandado.
“Dito dapat ang logbook,” sabi niya, tinuro ang mababang estante.
Wala roon.
May bakas lang ng makapal na aklat sa alikabok.
Napahawak si Gia sa gilid ng mesa. “Kailan mo huling nakita?”
“Noong katapusan ng Mayo,” sagot ni Mara. “May nagpa-check ng entries para sa committee report.”
“Sino?”
Hindi agad nagsalita si Mara.
Sa labas, naririnig pa rin ang bulungan ng mga residente. May batang umiyak saglit, pinatahan ng nanay. May silyang kumayod sa sahig.
“Mara,” sabi ni Gia, mas malambot. “Hindi kita ilalaglag.”
Napuno ng luha ang mata ni Mara, pero hindi tumulo.
“Si Tita Rosal ang nagpaabot,” bulong niya. “Hindi siya mismo kumuha. May inutusan.”
“Aldren?” tanong ni Vico.
“Hindi ko nakita. Basta may note na kailangan daw para sa housing file.”
Kumilos si Ka Lando. Yumuko siya sa ilalim ng lumang mesa at hinila ang kahong may label na “OLD MINUTES.” Binuksan niya, tapos tumigil.
“Nasa ilalim,” sabi niya.
Hinawi ni Mara ang mga folder. Doon lumitaw ang makapal na logbook, nakabalot sa lumang plastic cover. Hindi na ito nasa estante. Hindi rin naka-tag.
Dahan-dahang binuksan ni Vico ang aklat gamit ang gilid ng folder.
“May 14,” sabi niya.
Nagbilang si Mara ng pahina. Tumigil sa gitna. Pumuti ang daliri niya sa pagkakahawak sa gilid.
Binasa niya ang linya.
“2:47 p.m. Silong Homes Project. Initial permit file. Submitted by Gia Santos. Received by M. Villanueva.”
Kumirot ang dibdib ni Gia.
Hindi siya umiyak. Hindi pa. Pero napayuko siya, isang segundo lang, para itago ang mukha.
Ka Lando cleared his throat. “Ako ang nagbukas ng pinto noon.”
Tumingin sa kanya si Vico. “Handa ka bang ilagay ’yan sa affidavit?”
Lumunok ang matanda. Kita sa mukha niya ang takot. Hindi sa korte. Hindi sa papel. Sa pagkawala ng trabaho, sa init ng barangay, sa tingin ng mga taong kay Rosal pa rin kumakapit.
Pero tumango siya.
“Matanda na ako,” sabi niya. “Pero hindi pa ako bulag.”
Umupo sila sa lumang mesa. Gumawa si Vico ng maikling affidavit. Hindi dramatiko. Walang dagdag. Petsa. Oras. Nakita ni Ka Lando si Gia na may dalang folder. Nakita niyang pumasok ito sa records desk. Nakita niyang si Mara ang tumanggap.
Habang nagsusulat si Vico, tahimik si Gia.
Ang mga salitang iyon ang unang maliit na silong niya sa araw na iyon.
Hindi pa panalo. Pero hindi na siya mag-isa.
Pagkatapos pumirma ni Ka Lando, hinayaan ni Vico na basahin niya muna ang bawat linya. Saka lang siya lumagda.
“Salamat,” sabi ni Gia.
Umiling si Ka Lando. “Sa tatay mo ako dapat magpasalamat. Noong binaha ang lumang barracks, siya ang nag-ayos ng drainage kahit walang bayad. Sabi niya, bahay muna bago pangalan. Pero hindi niya sinabing burahin ang gumawa.”
Doon tuluyang tumulo ang luha ni Gia.
Mabilis niya itong pinahid.
Bago sila bumalik sa hall, nag-vibrate ang phone niya.
Nanay Fely.
Hindi tawag. Mensahe lang.
“Anak, umuwi ka muna. Nandito si Rosal.”
Nanlamig ang batok ni Gia.
Nakita ni Vico ang mukha niya. “Ano?”
“Iyong nanay ko.”
Hindi na nagtanong nang marami si Vico. “Dalhin natin ang kopya ng affidavit. Original stays with me. Mara, secure mo ang logbook dito sa loob. Huwag mong iiwan mag-isa.”
Tumango si Mara, mas matatag na ngayon.
Mabilis ang lakad ni Gia pauwi. Hindi malayo ang bahay nila, pero bawat kanto parang humahaba. Nasa bag niya ang photocopy ng affidavit. Nasa isip niya ang boses ni Tatay Nestor. Nasa dibdib niya ang takot na baka ginagamit na naman ni Rosal ang salitang pamilya para yumuko ang nanay niya.
Pagdating niya sa bahay, bukas ang pinto.
Nasa kusina si Nanay Fely. Nakaupo sa tabi ng mesa, hawak ang panyo. Si Rosal nasa tapat niya, may dalang sobre.
“Ma,” tawag ni Gia.
Napalingon ang nanay niya. Basa ang mata, pero hindi nagsalita.
Ngumiti si Rosal na parang bisita lang. “Buti dumating ka. Pinapakalma ko lang ang nanay mo.”
“Pinapakalma o tinatakot?”
“Gia,” saway ni Nanay Fely, pero mahina.
Inilapag ni Rosal ang sobre sa mesa. “Hindi mo naiintindihan ang laki ng mawawala. Kapag nag-ingay ka pa, hindi lang ako ang madadamay. Pati nanay mo.”
“Bakit madadamay si Mama?”
Sumulyap si Rosal kay Fely. “May mga papeles na dati pang magulo. Pangalan, pirma, family records. Alam mo naman, noong namatay ang tatay mo, ako ang tumulong sa inyo.”
“Tinulungan mo kami,” sabi ni Gia, “kaya may karapatan kang gamitin kami?”
Tumalim ang mata ni Rosal. “Huwag kang bastos. Pinalaki kita halos.”
“Pinalaki mo ako para isang araw ako ang sisihin?”
Tumayo si Nanay Fely. “Tama na.”
Pero hindi tumigil si Rosal.
“Fely, kausapin mo ang anak mo. Sabihin mong nagkakamali siya. Sabihin mong huwag na niyang guluhin ang project.”
“Project ang ginugulo n’yo,” sagot ni Gia. “Hindi ako.”
Lumapit si Rosal sa kanya. Mahina ang boses, pero mas masakit kaysa sigaw.
“Kung ipipilit mo ’to, Gia, bubuksan lahat. Lahat ng kahinaan ng pamilya mo. Lahat ng utang na loob n’yo sa akin.”
Napahawak si Nanay Fely sa likod ng upuan.
Doon nakita ni Gia ang tunay na takot ng nanay niya. Hindi takot sa barangay. Takot kay Rosal.
Kinuha ni Gia ang sobre sa mesa.
Hinawakan agad ni Rosal ang kabilang dulo. “Akin ’yan.”
“Kung akin ang pangalan sa loob, titignan ko.”
Saglit silang nagkatitigan. Bumitaw si Rosal, pero may ngiting manipis.
“Sige. Tingnan mo. Baka masaktan ka lang.”
Walang laman ang sobre kundi photocopy ng revised file. Iyong parehong pahina. “Revised by: Gia Santos.” Iyong pirma na hindi kanya.
Tiniklop ni Gia. “Nakita ko na ’to.”
“Hindi lahat.”
Humakbang paatras si Rosal. “Mag-isip ka ngayong gabi. Bukas, kung matalino ka, hihingi ka ng tawad sa committee.”
Lumabas siya nang hindi nagpapaalam.
Naiwan ang amoy ng matapang niyang pabango sa kusina.
“Ma,” sabi ni Gia, “ano ang sinasabi niya?”
Umupo uli si Nanay Fely. Nanginginig ang kamay.
“Wala. Panakot lang.”
“Hindi mukhang panakot lang.”
Hindi sumagot ang nanay niya. Tumingin lang sa lumang larawan ni Tatay Nestor sa ibabaw ng maliit na altar. Matagal.
“May pinapirmahan ba siya sa’yo?” tanong ni Gia.
Umiling si Fely. Mabilis. Masyadong mabilis.
“Ma.”
“Anak, pagod na ako.”
Gusto pa ni Gia magtanong. Pero nakita niya ang bigat sa mukha ng nanay niya. Kung pipilitin niya ngayon, baka tuluyan itong magsara.
Kaya nilagay niya ang tubig sa baso at itinulak palapit.
“Hindi kita iiwan dito mag-isa,” sabi niya.
“Hindi ako ang kailangan mong bantayan,” bulong ni Fely.
“E sino?”
Hindi na sumagot ang nanay niya.
Pagbalik ni Gia sa hall, mas kaunti na ang tao. Ang iba umuwi muna, pero may ilan pang naghihintay sa labas. Si Mara nasa records desk. Si Ka Lando nasa pinto. Si Vico nakaupo sa mesa, may maliit na ilaw at magnifying glass.
Inilapag ni Gia ang photocopy.
“Galing kay Rosal,” sabi niya.
Tinignan ni Vico. “May kasama siyang pressure?”
“Nanay ko.”
Napabuntong-hininga si Vico. “Ilagay natin sa notes. Pero huwag muna tayong magbintang nang wala pang sworn statement.”
Tumango si Gia. Naiintindihan niya. Iyon ang hirap sa legal na laban. Kahit sumisigaw ang dibdib mo, papel pa rin ang kailangang magsalita.
Tinuro ni Vico ang carbon-copy at original file. “Tungkol sa dry seal. May nakausap akong dating records officer ng munisipal archive. Sa ganitong receiving set, ang dry seal nilalagay sa unang submission copy. Kasabay ng petsa at file number. Hindi ito stamp na puwedeng idikit pagkatapos.”
“Sigurado?” tanong ni Mara.
“Sigurado sa level na sapat para humiling ng independent verification,” sagot niya. “Kung dinagdag lang ito later, iba ang tama sa hibla ng papel. Pero dito, kasabay siya ng pressure ng carbon layer. Ibig sabihin, nandoon na ito noong unang tanggapin.”
Humawak si Gia sa gilid ng mesa. “So May 14 talaga.”
“May 14 talaga,” sabi ni Vico. “At hindi puwedeng sabihing draft lang kung may receiving seal.”
Tahimik na napaupo si Mara.
Si Ka Lando, sa pinto, pumikit sandali na parang nabawasan ang bigat.
Pero hindi pa tapos si Gia.
Kinuha niya ang photocopy mula sa sobre ni Rosal. Hindi niya alam kung bakit, pero may kumakalabit sa mata niya. Iyong ibabang bahagi. Iyong maliit na linya na hindi niya pinansin kanina dahil nakatutok siya sa pekeng pirma sa pangalan niya.
“Pahiram ng ilaw,” sabi niya.
Inilapit ni Vico ang lamp.
May linya sa dulo ng revised file. Witness acknowledgment. Maliit ang sulat. Halos natabunan ng fold mark.
Nabasa ni Gia ang pangalan.
Nanigas ang daliri niya.
Hindi Santos.
Hindi Gia.
Hindi rin pirma ni Mara o ng kahit sinong nasa committee.
Sa linya ng witness ng revised file, nakapirma ang pangalang matagal nang hindi ginagamit ng nanay niya: Felicidad Manalo.
(Itutuloy sa BAHAGI 4….)