Siyam na Taon Akong Nagpadala ng Pamasko—Nang Tumigil Ako, Doon Ko Nalamang Kahon Lang Pala ang Hinihintay Nila
PARTE 1
“Bakit wala pa rin ang padala mo ngayong Pasko? Ilang araw nang hinihintay ng pinsan mo ang longganisa.”
Iyon ang unang sinabi ni Tita Lorna nang sagutin ko ang tawag niya.
Walang “Kumusta ka, Ana?”
Walang “Ayos lang ba kayo?”
Wala ring kahit anong pagbati.
Diretso agad sa kahong hindi dumating.
Disyembre 20 noon. Naka-squat ako sa sahig sa tapat ng kusina ng condo namin sa Quezon City, binubuksan ang isang kahong padala mula Nueva Ecija. May lamang tapa, longganisang bawang, dalawang supot ng tuyong kabute at ilang delicacy na ipinadala ni Mama.
Nasa tabi ko pa ang gunting nang muling magsalita si Tita Lorna.
“Dati bago mag-Pasko nandito na ’yan. Sabi ni Paolo, baka nakalimutan mo raw. Paborito pa naman niya ’yung longganisa na pinapadala mo.”
Napatingin ako sa kahon sa harap ko.
Hindi ko nakalimutan.
Sadyang wala akong ipinadala.
Siyam na taon akong nagpapadala ng pamaskong pagkain sa pamilya ni Tita Lorna sa Pampanga.
At sa loob ng siyam na taong iyon, kahit minsan, hindi niya ako tinawagan para sabihing, “Salamat.”
Ngayong taon lang siya unang tumawag nang kusa.
Hindi para mangumusta.
Kundi para itanong kung nasaan ang regalo.
“Hindi ko po nakalimutan,” sagot ko.
Tumahimik siya sandali.
“E bakit wala pa?”
Huminga ako nang malalim.
“Kasi po, hindi ako nagpadala ngayong taon.”
Parang biglang nawala ang ingay sa kabilang linya.
Makalipas ang ilang segundo, bumaba ang tono ng boses niya.
“Bakit?”
Napatingin ako sa mga parol na nakasabit sa balcony ng katapat na building.
Hindi ko agad sinagot.
Dahil ang sagot ay hindi nagsimula ngayong taon.
Nagsimula iyon siyam na Pasko na ang nakalipas.
Dalawang taon pa lang kaming kasal noon ni Mark. Nagtatrabaho kami pareho sa Metro Manila. Si Mama at Papa naman ay nakatira pa rin sa bayan namin sa Nueva Ecija.
Si Tita Lorna ang bunso at nag-iisang kapatid na babae ni Papa.
Noong bata kami, madalas silang magdalaw sa isa’t isa.
Palaging sinasabi ni Papa, “Kahit may kanya-kanya nang pamilya, hindi dapat nawawala ang malasakit sa magkakamag-anak.”
Kaya noong unang Pasko matapos maging maayos ang trabaho ko, naisip kong magpadala sa bahay ni Tita Lorna.
May Christmas basket akong natanggap sa opisina. Dinagdagan ko iyon ng longganisa, tapa, dried mushrooms, nuts at isang kahon ng pastries.
Mahigit tatlong libong piso ang nagastos ko, kasama ang courier.
Nag-message pa ako sa kanya.
“Tita, may pinadala po akong kaunting pang-Pasko. Pakitingnan na lang po ang tracking number.”
Isang sagot lang ang natanggap ko.
“Okay.”
Pagkaraan ng tatlong araw, nakalagay sa tracking na delivered na.
Wala siyang mensahe.
Akala ko nakalimutan lang.
Noong Pasko, nasa bahay kami nina Mama nang tawagan ni Tita si Papa.
Narinig kong sinabi niya, “Kuya, medyo maalat ’yung tapa na pinadala ni Ana.”
Tumawa lang si Papa.
“E di unti-untiin mo.”
“’Yung longganisa rin, masyadong mataba.”
Tahimik akong nagbalat ng dalanghita.
Hindi ako nainis dahil hindi niya nagustuhan.
Iba-iba naman ang panlasa.
Ang masakit ay ni minsan hindi man lang niya sinabi sa akin na natanggap niya.
Nang pauwi na kami, tinanong ako ni Mark.
“Magpapadala ka pa ba next year?”
“Oo naman. Pamilya pa rin.”
Ngumiti lang siya.
Nang sumunod na taon, pinalitan ko ang tapa ng premium beef tapa mula sa isang kilalang shop sa Quezon City.
Mas malaki ang kahon.
Nang ipadala ko ang tracking number, “Okay” na naman ang sagot.
Wala na ulit.
Noong reunion, biglang sinabi ni Paolo, anak ni Tita Lorna:
“Ate Ana, ’yung beef tapa na pinadala mo, masarap. Dagdagan mo next year ha? Bitin kami.”
Sumagot naman agad si Tita.
“Oo nga. Gustong-gusto rin ng Tito Ben mo. Madali naman kayong bumili diyan sa Manila.”
Tumawa ako.
“Sige po.”
Walang nagsabi ng salamat.
At dahil nakangiti si Papa habang nakikinig, pinilit kong isipin na normal lang iyon.
Pamilya kami.
Hindi dapat binibilang ang kabutihan.
Hindi ko alam noon na sa bawat kahong ipinapadala ko, unti-unti kong tinuturuan ang isang buong pamilya na hindi na iyon regalo.
Para sa kanila, obligasyon na iyon.
At ang pinakamasakit, ako mismo ang huling taong nakaalam.
PARTE 2
Sa ikatlong taon, mas inasikaso ko pa ang padala.
Naalala kong sinabi ni Tita Lorna na mataas ang blood sugar ni Tito Ben, kaya naghanap pa ako ng sugar-free biscuits. Dinagdagan ko rin ng dalawang pack ng beef tapa dahil gusto raw ni Paolo.
Nagkataong sobrang dami ng parcel sa courier.
Na-delay ng apat na araw.
Dalawang araw bago mag-Pasko, bigla akong minessage ni Tita.
“Asan na ’yung package?”
Unang beses niya akong kusang kinontak tungkol sa regalo.
Kinabahan pa ako noon.
Agad kong chineck ang tracking.
“Tita, nasa San Fernando na po. Baka bukas ma-deliver.”
Sumagot siya:
“May karne diyan, di ba? Baka masira.”
“Vacuum-sealed po lahat. Malamig din naman ngayon. Okay lang po siguro.”
Hindi na siya nagreply.
Kinabukasan, ako pa ang nagtanong.
“Tita, dumating na po ba?”
Alas-nuwebe ng gabi nang sumagot siya.
“Nandito na.”
Dalawang salita.
Ipinakita ko kay Mark ang phone.
“Ano sabi?” tanong niya.
“Nandito na raw.”
“Iyon lang?”
Nakaramdam ako ng inis.
“Pamilya naman. Kailangan ba bawat bagay may formal na thank you?”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi ko sinabi na kailangan. Sabi ko lang, kung okay sa ’yo.”
Naiinis ako noon sa sagot niya.
Pero ngayon, naiintindihan ko.
May mga bagay na unang beses pa lang ay masakit na.
Kaya lang minsan, mas madali nating ipagtanggol ang ibang tao kaysa amining nasaktan tayo.
Sa ikaapat na taon, buntis ako.
Halos araw-araw akong nasusuka. Isang oras ang biyahe ko papasok, isang oras pauwi, at kahit amoy pritong pagkain lang sa food court, sumasama na ang pakiramdam ko.
Sinabi ni Mama:
“Wag ka nang magpadala kung kani-kanino. Ingatan mo sarili mo.”
Pumayag ako.
Pero noong kalagitnaan ng Disyembre, nakita kong may Christmas sale ang dating shop.
Bigla kong naalala ang pamilya ni Tita.
Humiga akong may hawak na phone at halos kalahating oras nag-checkout ng pagkain.
“Ano ginagawa mo?” tanong ni Mark.
“Pamasko kina Tita.”
“Akala ko hindi ka na magpapadala?”
“Online naman. Hindi ko bubuhatin.”
“Tapos sa parents mo?”
“Pag-uwi natin, dadalhin natin.”
Hindi na siya nakipagtalo.
Inabutan niya lang ako ng maligamgam na tubig.
Mahigit limang libong piso ang nagastos ko noong taon na iyon.
Walang message si Tita nang dumating.
Si Paolo naman, nag-post sa Facebook.
May litrato ng mesa nilang puno ng delicacies, cookies, cured meat at gift baskets.
Caption:
“Christmas blessings keep coming!”
Walang tag.
Walang banggit kung kanino galing.
Hindi naman ako naghihintay ng public appreciation.
Pero habang tinitingnan ko ang litrato, may kakaiba akong naramdaman.
Para bang ang kahon ay hindi binili ng isang taong nagtrabaho, nag-isip at gumastos.
Para bang kusa lang itong lumitaw tuwing Disyembre.
Katulad ng libreng kalendaryo sa bangko.
Nanganganak ako pagdating ng sumunod na taon.
Sa ikalimang Pasko, isang taong gulang pa lang ang anak naming si Mia.
Nagtatrabaho ako sa araw, nag-aalaga sa gabi.
Minsan, tatlong oras lang ang tulog ko.
Hindi ko naisip ang padala hanggang tawagan ako ni Mama.
“Anak, nakabili ka na ba ng pamasko sa Tita mo?”
Napapikit ako.
“Ma, hindi pa.”
“Baka naghihintay sila.”
Doon ko unang narinig ang salitang iyon.
Naghihintay.
Parang may delivery schedule.
Kinagabihan, habang tulog si Mia sa dibdib ni Mark, nag-order na naman ako.
Longganisa.
Tapa.
Sugar-free cookies.
Dried mangoes.
Cashew nuts.
At dahil may bonus ako, dinagdagan ko pa ng imported chocolates para kay Paolo.
Dalawang linggo matapos ang Pasko, nagkita-kita kami sa bahay nina Mama.
Nakaupo si Tita Lorna sa sala nang sabihin niyang:
“Ana, ’yung chocolate na pinadala mo, masyadong mapait. Hindi kinain ni Paolo.”
Ngumiti ako.
“Dark chocolate po kasi iyon.”
“Next time milk chocolate na lang. Sayang lang pera.”
Next time.
Hindi “salamat.”
Hindi “nahirapan ka pa.”
Next time.
Pag-uwi namin, tahimik ako sa kotse.
Si Mark ang unang nagsalita.
“Nasaktan ka.”
“Hindi.”
“Okay.”
“Hindi talaga.”
Pero umiyak ako nang gabing iyon habang naghuhugas ng bote ng gatas ni Mia.
Hindi dahil sa chocolate.
Kundi dahil pagod na pagod ako sa buong taon, pero kahit isang simpleng pagkilala sa effort ko, wala.
Sa ikaanim na taon, sinubukan kong bawasan ang laman.
Apat na items lang.
Nang dumating iyon, tumawag si Paolo kay Mama, hindi sa akin.
Narinig kong sinabi ni Mama kinabukasan:
“Sabi ni Paolo, parang kaunti raw ang pinadala mo ngayon.”
Napatigil ako.
“Sinabi talaga niya iyon?”
Tumawa si Mama.
“Bata pa kasi. Biro lang siguro.”
Dalawampu’t anim na taong gulang na si Paolo noon.
May trabaho na.
Pero dahil ayokong magkaroon ng gulo, hindi ako nagsalita.
Sa ikapitong taon, nawalan ng trabaho si Mark nang magsara ang branch ng kumpanya nila.
Apat na buwan kaming isang income lang.
May daycare si Mia.
May hulog sa condo.
May insurance.
May gamot si Papa.
Pinagkasya namin ang lahat.
Sa unang pagkakataon, gusto ko talagang huwag magpadala.
Pero isang linggo bago mag-Pasko, nag-message si Tita Lorna.
“Ana, same address pa rin kami ha.”
Napatitig ako sa screen.
Wala akong sinasabing magpapadala.
Wala rin siyang tanong kung kamusta kami.
Same address pa rin kami ha.
Parang paalala sa supplier.
Nang makita ni Mark ang message, sinabi niya:
“Hindi mo kailangan.”
Pero ipinadala ko pa rin.
Mas maliit na kahon.
Noong gabing iyon, tinanong niya ako:
“Bakit?”
Matagal bago ako nakasagot.
“Baka sabihin ni Papa nagbago ako dahil nahirapan lang kami.”
Iyon pala ang totoo.
Hindi na ako nagpapadala dahil gusto ko.
Nagpapadala ako dahil takot akong matawag na madamot.
Sa ikawalong taon, si Papa naman ang naospital.
May mild stroke siya at kinailangan ng physical therapy.
Dalawang buwan akong halos linggo-linggo bumibiyahe pauwi ng Nueva Ecija.
Isang beses lang tumawag si Tita Lorna kay Papa.
Hindi siya dumalaw.
Ang dahilan niya, malayo raw at abala sila sa renovation ng bahay.
Pero dumating ang Disyembre.
At isang gabi, habang nasa ospital ako kasama ni Papa, nag-message siya:
“Ana, kung magpapadala ka, wag mo nang isama ’yung sugar-free cookies. Hindi masarap. Cashew at tapa na lang dagdagan mo.”
Mahigit isang minuto kong tinitigan ang message.
Sa kama sa harap ko, hirap si Papa na igalaw ang kaliwang kamay niya.
Ako ang nagbabayad ng bahagi ng therapy.
Ako ang nag-aasikaso sa gamot.
At ang kapatid niyang hindi man lang dumalaw ay nagme-message sa akin tungkol sa gusto niyang laman ng Christmas box.
Doon may kung anong naputol sa loob ko.
Hindi ako nagreply.
Pero dahil sinabi ni Papa ilang araw bago ang Pasko na, “Baka nagpadala ka na kina Lorna,” ipinadala ko pa rin.
Huling beses.
Sa ikasiyam na taon, ngayong taon, hindi ako nagpadala.
Wala akong announcement.
Wala akong paliwanag.
Hindi lang ako bumili.
At ngayon, Disyembre 20, tumawag si Tita Lorna.
Hindi dahil nag-aalala siya.
Kundi dahil walang kahon.
“Bakit hindi ka nagpadala?” ulit niya.
Tahimik akong sumagot:
“Kasi po, Tita, gusto kong malaman kung maaalala n’yo pa rin akong tawagan kapag wala akong ibibigay.”
At sa kabilang linya, biglang tumigas ang boses niya.
“Ano bang klaseng ugali ’yan, Ana? Siyam na taon kang nagpapadala, tapos bigla mong ihihinto? Naghihintay na ang mga tao rito.”
Doon ko nalaman ang mas masakit na katotohanan.
Hindi pala nila ako nami-miss.
Ang nami-miss nila ay ang kahon.
PARTE 3
Hindi ko agad nasagot si Tita Lorna.
Mahigpit kong hinawakan ang phone habang nakasandal sa kitchen counter.
“Naghihintay na ang mga tao rito.”
Iyon ang sinabi niya.
Parang may obligasyon akong tuparin.
Parang may kontrata.
Parang ang siyam na taong kusang pagbibigay ay naging taunang utang.
“Tita,” mahinahon kong sabi, “bakit po kayo naghihintay?”
“Anong bakit? Siyempre dahil every year nagpapadala ka.”
“Pero regalo po iyon.”
“E ano ngayon?”
“Regalo po. Hindi subscription.”
Tumahimik siya.
Narinig kong may nagsasalita sa likod.
Boses ni Paolo.
“Ma, ano sabi ni Ate?”
Tinakpan yata ni Tita ang microphone, pero hindi sapat.
Narinig ko pa rin.
“Hindi raw nagpadala.”
“Ano? Bakit?”
Pagkatapos, bumalik si Tita sa akin.
“Ana, kung may problema ka, sabihin mo nang diretso. Huwag ’yung ganyan na bigla kang nagbabago.”
Napatawa ako nang mahina.
“Problema?”
“Oo. Baka may sama ka ng loob.”
Mayroon.
Siyam na taon na.
Pero sa unang pagkakataon, hindi ko na gustong sabihin sa sarili kong maliit na bagay lang iyon.
Kaya nagsalita ako.
“Naalala n’yo po ba ’yung unang taon na nagpadala ako?”
“Ang tagal na nun.”
“Sinabi n’yo kay Papa na maalat ang tapa at mataba ang longganisa.”
“E totoo naman.”
“Naalala n’yo bang minessage n’yo akong natanggap n’yo?”
“Hindi ko na maalala.”
“Ako po naaalala ko. Hindi.”
Natahimik siya.
Nagpatuloy ako.
“Second year, dinagdagan ko ng beef tapa kasi gusto ni Paolo. Third year, naghanap pa ako ng sugar-free biscuits para kay Tito Ben. Fourth year, buntis ako at halos araw-araw akong sumusuka pero nagpadala pa rin ako.”
“Ana—”
“Fifth year, may baby ako. Halos wala akong tulog. Nagpadala pa rin ako. Ang narinig ko mula sa inyo, next time milk chocolate na lang kasi hindi gusto ni Paolo ’yung dark.”
Bumigat ang paghinga niya.
“Napaka-sensitive mo naman. Maliit na bagay pinapalaki mo.”
Dati, kapag sinabi niya iyon, malamang ako pa ang mahihiya.
Pero hindi na ngayon.
“Sixth year, sinabi n’yo kay Mama na kaunti raw ang padala ko.”
“Si Paolo lang nagsabi nun.”
“Hindi na bata si Paolo noon.”
“Biro lang iyon.”
“Seventh year, nawalan ng trabaho si Mark. Hirap na hirap kami. Nag-message kayo sa akin ng ‘same address pa rin kami ha.’”
Wala siyang sagot.
“Eighth year, na-stroke si Papa.”
Biglang lumambot ang mukha ko habang binabanggit iyon kahit hindi niya ako nakikita.
“Dalawang buwan po siyang nagpapatherapy. Halos every week umuuwi ako. Alam n’yo iyon.”
“May ginagawa rin naman kami noon—”
“Renovation ng bahay.”
Tahimik siya.
“Hindi kayo nakadalaw kahit minsan.”
“Malayo!”
“Tatlong oras po.”
“Hindi mo naiintindihan ang sitwasyon namin.”
“Pero nakapag-Baguio po kayo noong buwan ding iyon.”
Biglang tumigil ang kabilang linya.
Alam kong natamaan ko ang isang bagay na hindi niya inaasahang alam ko.
Nakita ko kasi sa Facebook ni Paolo.
Tatlong araw silang nagbakasyon.
May picture pa si Tita sa Christmas Village.
Nang panahong iyon, si Papa ay nagsasanay muling hawakan ang kutsara gamit ang kaliwang kamay.
“Tita, hindi ko po kayo sinumbatan dahil hindi kayo dumalaw.”
Sadyang mas mabagal na ang boses ko.
“Pero noong nasa ospital ako kasama ni Papa, minessage n’yo ako para sabihing huwag na akong magpadala ng sugar-free cookies at dagdagan ko ang tapa at cashew.”
Wala nang nagsasalita sa kabilang linya.
Narinig ko na lang ang mahinang tunog ng TV.
“Hindi n’yo man lang tinanong kung okay si Papa.”
“Syempre nag-aalala ako sa Kuya mo.”
“Pero hindi sa message na iyon.”
“Ana, hindi naman tama na pagkatapos ng siyam na taon, isa-isahin mo lahat ng ginawa mo.”
“Hindi ko po binibilang ang ginawa ko.”
Napatingin ako sa mga kahon sa sahig.
“Ang binibilang ko po ay kung ilang taon akong naghanap ng dahilan para hindi masaktan.”
Nanginginig na ang kamay ko.
Hindi sa galit.
Sa pagod.
“Sabi ko sa sarili ko, baka hindi lang kayo expressive. Baka busy. Baka normal lang sa pamilya natin na walang thank you. Baka ang tawag doon ay pagiging close.”
Huminga ako.
“Pero ngayong wala akong ipinadala, bigla kayong tumawag.”
Walang sagot.
“At ang unang tanong n’yo ay, ‘Nasaan ang padala?’”
Narinig ko si Paolo sa likod.
“Ma, bigay mo sa akin.”
Makalipas ang ilang segundo, boses niya na ang narinig ko.
“Ate, bakit mo naman ginagawang issue ’to?”
Nanikip ang dibdib ko.
“Paolo, issue ba sa ’yo?”
“Every year naman kasi nagpapadala ka. Siyempre aasahan namin.”
“Iyon nga ang problema.”
“Eh kung ayaw mo na, sana nagsabi ka.”
“Bakit kailangan kong magsabi na hindi ako magbibigay ng regalo?”
Hindi siya nakasagot.
“Kapag hindi ka binigyan ng kaibigan mo ng birthday gift, tinatawagan mo ba siya para itanong kung nasaan na?”
“Hindi naman pareho iyon.”
“Bakit hindi?”
“Kamag-anak tayo.”
“Kapag kamag-anak ba, automatic may obligasyon magpadala?”
Umubo siya.
Pagkatapos ay sinabi niya ang linyang lalo kong hindi malilimutan.
“Ate, huwag ka namang ganyan. Hindi naman malaking halaga sa ’yo ’yung pinapadala mo.”
Parang may kung anong tumama sa dibdib ko.
Hindi malaking halaga.
Noong buntis ako.
Noong may baby ako.
Noong nawalan ng trabaho si Mark.
Noong naospital si Papa.
Hindi malaking halaga.
Hindi niya alam kung magkano ang kinikita ko.
Hindi niya alam kung magkano ang hulog namin sa bahay.
Hindi niya alam kung ilang beses akong nagbawas sa sarili kong budget.
Pero sigurado siyang “hindi malaking halaga.”
Ngayon, malinaw na sa akin.
Hindi talaga regalo ang tingin nila.
Karapatan.
“Paolo,” sabi ko, “kung hindi malaking halaga, bakit hindi kayo bumili?”
Tumahimik siya.
Maya-maya, narinig kong binawi ni Tita Lorna ang phone.
“Ana, tama na. Baka may makarinig pa rito.”
“Okay po.”
Hindi ko na gustong makipagtalo.
Ngunit bago ko ibaba ang tawag, sinabi ko:
“Wala po akong galit sa inyo. Pero simula ngayon, magpapadala lang ako kapag gusto ko. Hindi dahil inaasahan n’yo.”
Biglang tumaas ang boses niya.
“Eh di huwag! Akala mo naman kung ano ang pinapadala mo!”
Napapikit ako.
Iyon ang unang beses na malinaw kong nakita ang ugali na siyam na taon kong tinatakpan ng salitang “pamilya.”
“Okay po, Tita.”
At ibinaba ko ang tawag.
Akala ko tapos na.
Pero makalipas ang kalahating oras, tumawag si Mama.
“Ana, ano raw nangyari sa inyo ng Tita mo?”
Napahawak ako sa noo.
“Tumawag na po ba siya sa inyo?”
“Oo. Umiiyak. Sabi niya minamaliit mo raw sila dahil hindi ka nagpadala ngayong taon.”
Napatawa ako sa gulat.
“Minamaliit?”
“Sabi niya parang pinamukha mo raw lahat ng pinadala mo sa siyam na taon.”
Tahimik ako.
Iyon ang pinakamasakit sa mga taong sanay tumanggap.
Kapag tumigil kang magbigay, hindi nila iisipin kung bakit.
Mas madali nilang sasabihin na nagbago ka.
“Mama,” tanong ko, “kailan n’yo huling narinig si Tita na nagpasalamat sa akin?”
Hindi sumagot si Mama.
“Ma?”
“Alam mo naman ang ugali ng Tita mo.”
Eksaktong linyang matagal ko nang naririnig.
Alam mo naman ang ugali niya.
Parang iyon ang libreng pass ng isang tao para hindi magbago.
“At alam din po ba niya ang ugali ko?”
“Ano ibig mong sabihin?”
“Na kapag hindi ako nagsasalita, hindi ibig sabihin okay lang sa akin.”
Natahimik si Mama.
“Anak, malapit na Pasko. Ayoko lang na magkaroon ng samaan ng loob.”
“Ako rin po.”
“Kung gano’n, padalhan mo na lang kahit kaunti. Para matapos na.”
Doon ako biglang napagod.
Hindi kay Mama.
Kundi sa buong sistema.
Kapag may taong walang pakialam, ang inaasahang mag-adjust ay iyong may pakialam.
Kapag may taong mapag-demand, ang sinasabihang umunawa ay iyong tahimik.
Kapag may taong walang utang na loob, ang pinapayuhang “huwag nang dibdibin” ay iyong nagbibigay.
“Ma, hindi na po.”
Mahina ang boses ko pero sigurado.
“Pero—”
“Kung magpapadala ako ngayon, ang matututunan nila ay tama silang mag-demand.”
Tahimik si Mama.
“Hindi ko naman po sila kinamumuhian. Ayoko lang ituloy ang bagay na matagal nang hindi tama.”
Matagal bago siya sumagot.
“Sige.”
Pagkatapos ay idinagdag niya:
“Pero sabihin mo kay Papa pagdating n’yo. Baka marinig niya sa iba.”
Kinagabihan, sinabi ko kay Mark ang lahat.
Tahimik lang siya habang nakikinig.
Pagkatapos, iniabot niya sa akin ang isang tasa ng tsaa.
“Masama ba akong tao?” tanong ko.
“Dahil hindi ka nagpadala?”
“Oo.”
“Hindi.”
“Pero parang feeling ko ang damot ko.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Ana, generosity stops being generosity kapag hindi ka na pinapayagang tumigil.”
Hindi ako agad sumagot.
Pero tumatak sa akin ang sinabi niya.
Tatlong araw bago mag-Pasko, umuwi kami ng Nueva Ecija.
Nasa sala si Papa, mas maayos na ang lakad kahit medyo mabagal pa ang kaliwang kamay niya.
Akala ko galit siya.
Pero nang ikuwento ko ang nangyari, matagal lang siyang nakatingin sa akin.
Pagkatapos ay bumuntong-hininga.
“Baka kasalanan ko rin.”
Nagulat ako.
“Pa?”
“Matagal kong sinasabi sa ’yo na alagaan mo ang relasyon natin sa mga kamag-anak. Baka hindi ko napansin na ikaw lang pala ang laging gumagawa.”
Namutla ang ilong ko sa pagpigil ng luha.
“Hindi naman po ako nagsisisi sa mga ipinadala ko.”
“Alam ko.”
“Masaya naman po ako noon.”
“Alam ko rin.”
Tumingin siya sa akin.
“Pero ang mabuting ginagawa nang kusang-loob, hindi dapat gawing obligasyon ng tumatanggap.”
Iyon ang unang beses na naramdaman kong may tunay na nakaintindi sa akin.
Noong bisperas ng Pasko, dumating si Tita Lorna kasama sina Tito Ben at Paolo.
Hindi ko alam kung pupunta sila.
Medyo mabigat ang hangin nang pumasok sila sa bahay.
Si Mama ang unang bumati.
Si Papa naman, normal lang ang tono.
Lumapit ako kay Tita.
“Merry Christmas po.”
Hindi siya sumagot agad.
Pagkatapos ay iniabot niya sa akin ang isang paper bag.
“Nagdala kami ng fruit cake.”
Napatingin ako sa bag.
Sa loob ng siyam na taon, iyon ang unang beses na may dala silang para sa akin.
Hindi ko alam kung matatawa ako o maiiyak.
“Salamat po.”
Tumingin siya sa akin.
Marahil iyon din ang unang beses na narinig niya mula sa akin ang salitang ilang taon kong hinihintay mula sa kanya.
Salamat.
Sa hapag, tahimik si Paolo.
Walang nagbanggit ng kahon.
Pagkatapos kumain, habang nagliligpit kami, lumapit si Tita sa kusina.
Mahina ang boses niya.
“Ana.”
“Po?”
“Galit ka pa ba?”
Nag-isip ako bago sumagot.
“Hindi po ako galit.”
“Pero nasaktan ka.”
Tumango ako.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi ko kasi naisip.”
Iyon lang.
Walang mahabang apology.
Walang dramatic na yakap.
Pero sa unang pagkakataon, hindi niya itinanggi.
Hindi niya sinabing sensitive ako.
Hindi niya sinabing maliit na bagay.
Hindi niya sinabing pamilya kami kaya dapat okay lang.
“Akala ko kasi,” patuloy niya, “dahil taon-taon kang nagpapadala, gusto mo talagang ginagawa iyon.”
“Gusto ko naman po noon.”
“Eh bakit ka nasaktan?”
Napangiti ako nang kaunti.
“Dahil kahit gustong-gusto mong magbigay, gusto mo ring maramdaman na nakita ng tao ang effort mo.”
Tumingin siya sa sahig.
“Hindi naman namin intensyon.”
“Alam ko.”
At totoo iyon.
Hindi ko sila inakusahan na masamang tao.
Minsan, ang pagiging walang utang na loob ay hindi nagsisimula sa masamang intensyon.
Nagsisimula ito sa paulit-ulit na pagtanggap hanggang makalimutan mong may taong nagbigay.
Bago sila umuwi, lumapit sa akin si Paolo.
“Ate.”
“O?”
“Sorry kung sinabi kong hindi naman malaking halaga.”
Tumango ako.
“Okay.”
“Hindi ko naisip.”
“Alam ko.”
“Pero masarap talaga ’yung longganisa.”
Napatawa ako.
Siya rin.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, naging magaan ang pakiramdam ko.
Hindi dahil humingi sila ng tawad.
Kundi dahil natutunan kong hindi kailangang ubusin ang sarili para patunayang mabuti kang kamag-anak.
Kinabukasan, binuksan ko ang kahong ipinadala nina Mama para sa amin.
May longganisa.
Tapa.
Mushrooms.
At dalawang supot ng paborito kong kakanin.
Tumingin si Mark sa akin.
“Magpapadala ka ba next year?”
Napangiti ako.
“Hindi ko alam.”
“At kung gusto mo?”
“Magpapadala ako.”
“At kung ayaw mo?”
“Hindi.”
“Walang guilt?”
Napatingin ako sa anak naming si Mia na abala sa pagbukas ng regalo.
“Siguro meron pa rin nang kaunti.”
Ngumiti siya.
“Okay lang iyon.”
Tumango ako.
Doon ko naintindihan ang isang bagay na sana mas maaga kong natutunan.
Ang tunay na kabutihan ay hindi nasusukat sa dami ng taong kaya mong pagbigyan.
Minsan, nasusukat din ito sa tapang mong sabihin:
“Hanggang dito lang.”
Dahil ang regalo ay dapat nagpapasaya sa parehong nagbibigay at tumatanggap.
Kapag ang isa ay napipilitan at ang isa ay nagdedemand, hindi na iyon regalo.
Obligasyon na iyon.
At kapag ang pagmamahal ay ginawang obligasyon, unti-unti itong nauubos.
Siyam na taon akong nagpapadala ng kahon tuwing Pasko.
Ngayong taon, wala.
Pero sa unang pagkakataon, may dumating na mas mahalaga kaysa longganisa, tapa o chocolates.
Isang hangganang matagal ko nang dapat itinayo.
At isang leksiyon na hindi lang para sa pamilya namin:
Huwag hayaang maging “dapat” sa ibang tao ang bagay na minsan mong kusang ibinigay.
Dahil ang pasasalamat ay hindi presyo ng regalo.
Pero kapag tuluyan itong nawala, minsan doon mo malalaman kung regalo pa ba talaga ang tingin nila sa ibinibigay mo—o karapatan na nila iyon.
